прил. 1. (возрастающий) прогрессивна^ улаатан иһэр, үрдээн иһэр; 2. (передовой) прогрессивнай, бастаан иһэр; прогрессивное человечество прогрессивнай киһи аймах.

II ж. реакция (общественнай про-греска активнайдык утарылаһыы; эргэ, хаалбыт быһыыны-майгыны үйэтитэргэ уонна прогрессивнай күүстэри саба баттыырга ту-һайыллыбыт политической режим).

м. 1. хим. элемент; химический элемент химическэй элемент; гальванический элемент гальваническай элемент; 2. (составная часть целого) элемент, өрүт; основные элементы произведения айымньы сүрүн элеменнэрэ; 3. элементы мн. (представители общественной среды) элеменнэр; прогрессивные элементы общества общество прогрессивнай элеменнэрэ.

дьүөрэлээ диэнтэн дьаһ
туһ. Бэйэ кэтэх санаатын уопсастыба интэриэһин кытары дьүөрэлэһиннэрэр кэлэктиибинэй хабааттыылаах үлэҕэ тардыы уустук суол этэ. И. Аргунов
Хаһаайыстыба иһигэр идэтитии тэриллэрин үлэ тэрээһинин уонна төлөбүрүн прогрессивнай ньымаларын туттууну кытта дьүөрэлэһиннэрэр наадалаах. «Кыым»

дьүөрэлээ диэнтэн хай
аата. Кини [Ойуунускай] айымньы ис номоҕун тас форматыгар дьүөрэлээһин маастара. Суорун Омоллоон
Кылаабынай уонна эбии салаалары сөпкө дьүөрэлээһин биир усулуобуйатынан кинилэри барыларын прогрессивнай техникаҕа уонна технологияҕа олоҕуран, бөдөҥ соҕус кээмэйинэн тэрийии буолар. ЭБТ

байытыс диэнтэн хай
аата. Сайдыылаах социалистическай уопсастыба үйэтигэр бырааттыы литературалар хардарыта сабыдыаллаһыылара, байытыһыылара быдан күүһүрэр. КНЗ СПДьНь
Дьүкээгирдэри, эбээннэри, эбэҥкилэри кытта булкуһуу уруурҕаһыы, култуураны хардарыта байытыһыы саха дойдутун былаһын тухары барбыт прогрессивнай процесс буолар. Багдарыын Сүлбэ
Уһулуччулаах суруйааччы хардарыта сабыдыаллааһын уонна хардарыта байытыһыы билиҥҥи литература уонна искусство сайдыытын боччумнаах сокуона буоларын тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. «ХС»

1. аах диэнтэн хай. аата. Кинигэни ааҕыы. Уус-уран ааҕыы. Таба ахсаанын ааҕыы
   □ Бу күннэргэ сопхуос табатын күһүҥҥү ааҕыы бүтэн турар. А. Кривошапкин (тылб.)
   Оччотооҕу саамай прогрессивнай сурунааллары ааҕыыны …… тэрийбиттэр. П. Филиппов
   Кинилэр [сири оҥорооччулар] бириэмэни үүнүү биир хомууруттан иккис хомууругар диэри төһө кэм ааспытынан ааҕаллара. Ол курдук бириэмэни сылынан ааҕыы үөскээбитэ. КФП БАаДИ
2. Уһулуччулаах дьоҥҥо анаммыт түмсүү, мунньах, кэмпириэнсийэ (үксүгэр э. ахс. тут-лар). ☉ Чтения (посвященные выдающимся людям)
   Киэһээҥҥи көрсүһүү үс чаастан ордук барда, онно бэһис Даниловскай ааҕыыларга бастаабыт оҕолор кыттыстылар. С. Руфов
   Суруйааччыга киниэхэ анаммыт ааҕыылартан ордук туох өлбөөдүйбэт өйдөбүнньүк баар буолуой? «Кыым»
   Сыл аайы манна кинилэр [декабристар] кэриэстэригэр аналлаах литературнай ааҕыылар ыытыллаллар. «Кыым»

аат. Тугу эмэни буларга дьулуһааччы. ☉ Ищущий, искатель
Баҕаны көрдөөччү үс хонукка таҥараҕа кириэстэниэ, үс хонукка сирэйин суунуо, үс хонукка дьону кытта кэпсэтиэ суохтаах. Н. Павлов
Үлэ тэрээһинин бастыҥ, прогрессивнай көрүҥнэрин көрдөөччүлэр этилэр. «Кыым»
♦ Дьолу (дьол) көрдөөччүлэр кэпс. — байарга баҕарааччылар (байаары ханна баҕарар үлэлииллэрин кэрэйбэт дьон). ☉ Люди, желающие заработать большие деньги и ради этого согласные на любые трудности (букв. искатели счастья)
Ол иһигэр үгүстэрэ старателлэр, мас кэрдээччилэр уонна тиэйээччилэр, сорохтор көннөрү «дьол көрдөөччүлэр» этилэр. И. Никифоров
Кыһыл көмүс олус дэлэйдик үөскээбит сирдэрэ булуллубуттарынан сибээстээн, Австралияҕа үгүс «дьолу көрдөөччүлэр» тиийбиттэрэ. КВА МГ

үктээ диэнтэн хай
аата. Кырдьыгы кистээбэккэ кэпсээтэххэ — уҥа-хаҥас түһүү, илин-кэлин үктээһин, тэнтик-мунтук тэбинии биһиэхэ, биир эмэ киһиэхэ, биллэн турар, баар суол. «ХС»
Ипатий Ханчыыһын уонча оҕону-дьахтары ылан, кирпииччэ үктээһинигэр киирдэ. М. Доҕордуурап
Оһуохай үҥкүүтүгэр киирбит киһи атаҕын үктээһинэ, илиитин хамсаныыта үҥкүү мелодиятыгар сөп түбэһэн иһиэхтээх. «ХС»
◊ Үктээһин миэлинсэ — иҥнэри турар тулааһыҥҥа иһигэр кирилиэстээх улахан (6 — 7 м диаметрдаах) иини олордоллор, бу кирилиэстээх улахан ии иһигэр оҕуһу эбэтэр аты киллэрэн холбуу эргийсибэт маска баайаллар. Анал хараҕаны төлөрүттэххэ, көлө ыйааһына баттаан улахан ии тулааһын тула эргийэр, көлө охтумаары хааман иһэр. Улахан ии тарбахтара кыра иини эргитэр, кыра ии миэлиҥсэ суорунатын эргитэр. ☉ Разновидность конной мельницы, которая приводится в действие шагающим на месте конём, крутящим огромное колесо на наклонной оси
Дэриэбинэҕэ өссө биир үктээһин миэлиҥсэ баара үрэллэн турар эбит. Эрилик Эристиин
Үүт-үкчү үктээһин миэлиҥсэтин көлүөһэтин тарбахтарын курдук эргийэн дьирбинньиктэннэ. Р. Кулаковскай
Нуучча култууратын прогрессивнай сабыдыалын биир бэлиэ пааматынньыгынан үктээһин миэлиҥсэ буолар. «ХС»

аат.
1. Холбоһон, бииргэ ыал буолан олорор дьон. ☉ Семья
Бостуой, бостуой муҥнаныма, кэргэттэргин буоратыма. Доҕоччугум Чурум, Чупчуруйдааны тумун! Эллэй
Бу дьон бары биир дьиэ кэргэнэ буолан, биир баайдаах, үптээх-астаах, орто сэниэ ыал эбиттэр. Эрилик Эристиин
Олоҥхо дьоно аҕа ууһунан, биир кэргэн курдук тутуспутунан олороллор. Эрчимэн
2. көсп. Ыга түмсүүлээх биир сомоҕо дьон. ☉ Сплоченная, единая группа людей
Адам Мицкевич аата — бары норуоттар биир улуу кэргэн буолар кэскиллэрин билгэлээбит улуу поэт аата — прогрессивнай киһи аймахха бүтүннүүтүгэр күндү. Софр. Данилов
3. Дьахтар эрэ. ☉ Муж, супруг
Тылгыновтар диэн бары бэртэр. Өссө кыра кыыстарын Саргы кэргэнэ ааттаах Айдар диэн күтүөттээхтэр. Н. Лугинов
Ыарахан ол күннэри Кыысчаан хайдах умнуоҕай? Хайдах таптыыр кэргэнин Санаабаттаах буолуоҕай? П. Тобуруокап
[Кийиитим] кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
4. Эр киһи ойоҕо. ☉ Замужняя женщина, жена
Кэргэннэ ыл. Кэргэннэ кэпсэт. Кэргэннэ сүгүннэр.  Ити Баһылай Мэхээлэйэбис кэргэнэ, эчи, үчүгэйин, ылбаҕайын. Далан
Бэйэтин курдук дьадаҥы ыал кыыһын кэргэн ылбыт. Н. Босиков
«Чэ, оҕонньор, туох астааххыный? Киирэн астаа. Мин кэргэммин аҕаллым», — диэн Бүөтүр хардарда. Эрилик Эристиин
5. эргэр. Быстах кэмҥэ баай ыалга бэйэлэрин кытта олорор хамначчыт. ☉ Наемный работник (обычно временный) у бая, живущий с ним в одном доме, батрак
Омоҕой баай ойохтоох, икки кыыстаах, уонча кэргэн уолаттардаах буолан, олоҕуттан көһөн айанныыр. Саха сэһ. I
Хотуок, бу атыыһыттаах кэргэннэрэҕин дуо?! Сэрэйдэхпинэ, ол кыыскын дии, быһыыта. Н. Павлов
6. биол. Харамайдары, үүнээйилэри наардааһыҥҥа уруулуу уустары холбуур улахан бөлөх. ☉ Семейство (в систематике растений и животных)
Чугасаһар көрүҥнэри уустарга, чугасаһар уустары кэргэннэргэ холбооттууллар. Хамсыырхарамайдар кэргэннэрин этэрээттэргэ (ботаникаҕа итинник бөлөх суох), оттон этэрээттэри кылаастарга холбооттууллар. ББЕ З
Икки өлүүлээхтэр кылаастарын, син эмиэ биир өлүүлээхтэр курдук, арыый кыра бөлөхтөргө …… кэргэннэргэ хайыталлар. КВА Б
Кукуруза злаковайдар кэргэннэригэр киирсэр. ХКА
Кырса ыттар кэргэннэригэр, сиэмэх кыыллар этэрээттэригэр киирэр. ТСКБ
◊ Кэргэн дьахтар (кыыс) көр дьахтар
Хотуну кытта икки кэргэн кыыс кэлбититтэн биирдэрин миэхэ анаан кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Кэргэн дьахтар киирэн икки тэриэлкэни уурар, онтон биир тэриэлкэни өрөһөлүү сылгы хаһатын киллэрэр. Күндэ
Хаҥас дьиэттэн кэргэн дьахтар чаанньыгы өрө тарта, күөһү эргитэн биэрдэ. С. Никифоров. Кэргэн кэпсэт — кэргэн (ойох) ыларга кэпсэтии ыыт. ☉ Делать предложение (просить стать женой)
Аҕыйах хонон баран, Ааттаах дьоруо аттанан, Дьахтар-кэргэн кэпсэтэ Налбыһахпыт кэлэн истэ. Күннүк Уурастыырап
[Муударай Куо:] Ыраахтааҕы уола миигин кэргэн кэпсэтэ кэлэн олорор. ҮҮА. Кэргэн таҕыс — кэргэн (ойох) буол. ☉ Выходить замуж
Ымыы оҕобут барахсан, Улаатан, бу кэргэн тахсан, Ыал буоларыгар тиийдэхпит, Олус наһаа үчүгэй! Күннүк Уурастыырап
Нам улууһун киһитигэр кэргэн тахсыбыт. Н. Якутскай. Кэргэн ыл — ойохто (кэргэннэ) ыл. ☉ Жениться
Кэргэн ылбыт эдэр уолу күтүөт буолбут дэһэллэр. Күннүк Уурастыырап
Бу дойдуга төрөөбүт кыыһы кэргэн ылбыта. Н. Якутскай
ср. монг. гэргий ‘жена, супруга’, МНТ гэргэн ‘член семьи’