1. (по гл. прославить)- албан аатырдыы, айхаллааһын; 2. (по гл. прославиться) албан аатырыы.

туохт., фольк. Тугунан эмэ аатыр, улуутуй. ☉ Возвеличиться, прославиться. Одун биис олоҕо сүҥкэдийбит. Саха фольк.

сов. 1. ньиргий, ньириһий, ти-тгинээ; ньиргит; гром прогремел этиҥ ньири-һийдэ; 2. перен. (прославиться) дуораһый, лһилин (сураҕыр, аатыр).

I побуд. от ааттаа = I; ааккын ааттат = прославиться, получить известность.
II побуд. от ааттаа = II; олус да ааттатаҕын ! и любишь же ты заставлять себя упрашивать!

туохт. Дьоҥҥо тугунан эмэ билин, ханнык эрэ сурахтаах буол. ☉ Прославиться, прослыть кем-л., каким-л., приобрести какую-л. репутацию
Ааттаах албан ааттанаар, Улуу дьоллоох сурахтанаар! Саха фольк. Аат маһа аатыран, Өлүү дурдата сурахтанан Сидьиҥ хорҕойор сирэ диэн этиллэн, Ким да кэрэхсээбэт, …… Үйэлэр тухары Турбутум баар этэ. С. Зверев
Суох-дьадаҥы сорунан Суо-хаан сурахтаммыт, Баһылык тойоттору Бахтатан иһиэҕиҥ! М. Доҕордуурап

туохт.
1. Сурах буолан иһилин, тарҕан (туох эмэ сонун, кэпсээн туһунан). ☉ Распространяться из уст в уста, разноситься как молва
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраабынньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Егор Егоров эмиэ [Донбасс] эргин баар, үчүгэйдик олорор, алгыс курдук үлэлиир сураҕырар. С. Федотов
Артыалы, холкуоһу тэрийиигэ Атыттары ыҥырар сураҕырдылар. С. Васильев
2. Тугунан эмэ билин-көһүн, аатыр. ☉ Стать известным, прославиться, прослыть кем-чем-л.
Мырдыс ойуун бүтүн улуус үрдүнэн сураҕырар ойуун. А. Бэрияк
Биригээдэ өр-өтөр буолбакка туйгун үлэтинэн, дьиссипилиинэтинэн сураҕырбыта. И. Данилов
Ой-бэс өр үйэлэргэ тулаайахсыйан уонна «абааһылаах» уҥуохтарынан сураҕыран турбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Коля кинини көрөн баран: «Били сураҕырар сидьиҥ киһилэрэ ити буоллаҕа», — дии санаабыта. Эрилик Эристиин
♦ (Аҥаардастыы аатыр) соҕотохтуу сураҕыр — дьону эрэ барытын баһыйа, тэҥнээҕэ суох буола аатыр, сураҕыр. ☉ Выделяться, отличаться от других особой известностью, славой
Арҕаа эҥээргэ баайынан, атамаанынан аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар. Саха фольк. Бичик Сэмэн аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар баҕата тулутумуна Манчаарыны көрсө Бордоҥ улууһугар бара сылдьарга быһаарынар. Н. Якутскай
1933 сылтан Дьокуускайга да, чугастааҕы да оройуоннарга тустан чиэппэр күүстээх Бычырдаан соҕотохтуу сураҕырбыта. Хапсаҕай. Суон сураҕыр — киэҥник, дарбааннаахтык аатыр, билин. ☉ Иметь громкую славу, приобретать широкую известность
Хайҕал, таптал наҕараадата Хас да сылларга аҕыраабата. Суолгун буллуҥ, баараҕадыйдыҥ, Сойууска тиийэ суон сураҕырдыҥ! Болот Боотур
«Дьэ, ол кэннэ албан аатыр, суон сураҕыр, уһун эрэйдээх!» — диэн Баай Бүөтүр үөҕэн киирэн барда. В. Чиряев

1) брать, взять, получать; принимать; сүгэни ыл = взять топор; сүөгэйин ыл = брать самое нужное; хамнаскын ыл = получить зарплату; иэс ыл = брать в долг, занимать; сөбүлэҥин ыл = получить согласие; миигин институкка ыллылар меня приняли в институт; илиигэр ыл = прям., перен. взять в руки, прибрать к рукам; бириэмийэ ыл = получить премию; быыгабарда ыл = получить выговор; учуокка ыл = а) брать на учёт; б) учитывать, принимать в расчёт; бэйэҕэр ыл = брать на себя; 2) покупать; кинигэни ыл = купить книгу; 3) кваситься, заквашиваться; суорат ылбыт сорат заквасился; 4) жениться на ком-л., брать в жёны кого-л.; ойох ыл = жениться; кими ыллыҥ ? на ком ты женился?; 5) в сонет, с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и выражает нек-рые видовые оттенки: ситэн ыл = догнать; утуйан ыл = вздремнуть; хабан ыл = схватить, поймать; быһан ыл = вырезать, отрезать; сурунан ыл = выписывать что-л.; кинигэтэ сурунан ыл = выписать книгу; б) в сочет. с именами образует сложн. гл., выражающие действие, связанное со знач. имени: тыын ыл = передохнуть, отдышаться; аат ыл = прославиться, стать знаменитым; ааккын ыл = справлять свой именины; бырааһынньыгы ыл = праздновать, отмечать праздник; устраивать пир, веселье # иннин ыл = уломать кого-л.; ей ыл = а) напасть на какую-л. мысль; б) высок. воспарить мыслью; сирэйин ыл = набить морду; сүрэҕэ ылар по душе, по сердцу (букв. сердце принимает); сүрэҕэ ылбат не по душе, сердце не принимает, душа не лежит; еэттэтин ыл = спустить шкуру с кого-л.; тоскуй ыл = получить по заслугам; тылын ыл = заручаться чьей-л. поддержкой; хараҕын ыл = выбить глаз; ыҥыран ыл = а) вызвать к себе; б) отозвать; эр ыл = а) набраться смелости; б) обнаглеть.

I
туохт. Күөдьүйэн, сирэлийэн умайбат буол, умайан бүтэн сөҕүрүйэн, мөлтөөн, умуллан бар, умулун. ☉ Угасать (об огне)
Соторутааҕыта үөрэн-көтөн күүдэпчилэнэ турбут кутаа уот улам мөлтөөн, өһөн истэ. С. Никифоров
Балаҕан букатын хараҥарда, уот өстө. Суорун Омоллоон
△ Ырааһа, сырдыга, килбиэнэ суох буол, мөлтөө, умулун (киһи-сүөһү хараҕын уотун этэргэ). ☉ Тускнеть, блёкнуть (о глазах)
Иҥнэри Дьарааһын хараҕын уота өспүтэ, иэдэһинэн көлөһүнэ түспүтэ. Д. Таас
Күммүтүн көмө Күдэрик көттө, Халлааммыт өҥө Хараара өстө. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Санньыйбыт, соҥуорбут, санаарҕаабыт көрүҥнэн. ☉ Мрачнеть, быть в подавленном состоянии
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэ-хараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ
Бэҕэһээ дьон өйө-санаата арыый сырдаабыт курдукка дылыта ээ, оттон бүгүн улуус тойотторун көрөөт, өһөн түстүлэр. М. Доҕордуурап
♦ Өһөн түс — харааһын, хараастыбыт дьүһүннэн, туохтан эмэ хам баттат. ☉ Мрачнеть, впадать в подавленное состояние
Ити тыллартан кини өһөн түстэ. НАГ ЯРФС II
др.-тюрк., тюрк. өч
II
аат., сэдэх. Саҥа туспа өйдөбүлү биэрэр кэрчигэ, тыл (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Слово. Биһиги кини өһүн истибиппит
□ [Сырааннаах Мэхээччэ — оҕонньорго:] Олус дьуон дьаҥыдыйдыҥ, өс тамалыйдыҥ. Болот Боотур
Киһилэрэ бастаан өс хоту итэҕэйэр, барытын ыраас муустуу ылынар. С. Федотов
♦ Аман өс көр аман
Суол киһитэ Соругун кэпсээтэ, Айан киһитэ Аман өһүн тамалыйда. П. Ойуунускай. Өс киирбэх — дэбигис итэҕэйимтиэ, кэнэн. ☉ Наивный, легковерный. Олус өс киирбэх киһи
□ Сэмэн оҕонньор өс киирбэх, сэргэхсийбиттии чэрэличчи көрдө. Н. Лугинов. Өс күөрсүнэ эргэр. — туох эмэ солуута суох этиллибитэ, ыйытыллыбыта. ☉ Что-л., сказанное или спрошенное между прочим, вскользь, без серьёзного намерения
Өс күөрсүнэ эрэ ыйыппыта. Өс күөрсүнүн этэллэр. ПЭК СЯЯ. Өс кэпсээ, тыл эт фольк. – бухатыыр туох эрэ суолталааҕы, дьоһуну кэпсии кэлбитин туһунан ырыатын саҕалыырын биллэриитэ. ☉ Постоянная этикетная формула, предупреждающая о том, что богатырь имеет сообщить важную весть (в олонхо). [Күн Тэгиэримэн бухатыыр] Өс кэпсии, Тыл этэ, Тойук туойа турбута үһү. КММ БМБ. Өс мүөҥүтэ киһи түөлбэ. — солуута суоҕу саҥарар, туһата суох, мөлтөһүөр киһи. ☉ Слабый, ни к чему не годный человек, который попусту мелет языком, болтун, краснобай. Өс сөҕүүтүгэр киир түөлбэ. — албан аатыр. ☉ Прославиться
Өс сөҕүүтүгэр киирбит гипнозтаах оҕонньор баар эбит. НАГ ЯРФС II. Өһө тобуллар (тэстэр) суола — санаата көнөр, дуоһуйар, онон табыллан кэпсиир түгэнэ. ☉ Это его любимое занятие, конёк
Булт туһунан кэпсэтии буолла да — кини өһө тэстэр суола. НАГ ЯРФС II. Өһө тэһиннэ (тобулунна) — санаата көнөн, дуоһуйан иҥнибэккэ эрэ саҥаран барда. ☉ соотв. язык развязался
Бэйэтин идэтин туһунан дэлэйдик кэпсээччи: өһө тэһиннэҕинэ, хата эн кинини өтөрүнэн тохтоппоккун. Күннүк Уурастыырап
Дэлиһиэй оҕонньор уот иннигэр аргынньахтыы олорон, өһө тэстэн, дьэ киһилии бэҕэһээ Алачай нэһилиэгэр бара сылдьыбытын кэпсээн күһүгүрээн барда. Эрилик Эристиин
◊ Өс хоһооно — үөрэтэр өйдөбүллээх кылгас бэргэн этии, ох тыл арааһа. ☉ Пословица
«Киһи кыайбата диэн суох» диэн саха өһүн хоһооно кырдьык эбит буолбаат. М. Доҕордуурап
тюрк. сөз, сүз
III
аат. Абааһы көрүү, кимиэхэ эмэ уордаахтык кыыһырыы, өстүйүү. ☉ Злоба, ненависть, вражда
Онуоха: «Бу эн убайыҥ үөһээ, аллараа абааһы биистэригэр бэрт улахан өлүүнү, өһү тэрийдэ». Ньургун Боотур
[Дьаакып:] Хоргутума, тукаам, өлүөхпэр диэри Быыпсай оҕонньортон өспүн өһүлүөм суоҕа. А. Софронов
Нээстэр аймах бу киһиэхэ хааннаах өһү өстүйэр. Бэс Дьарааһын
♦ Өс саҕа буол (буолар) — туохтан, кимтэн эрэ кыыһырбыты, тымтыбыты, өһүргэммити аһаҕастык биллэр. ☉ Проявлять, выражать недовольство, раздражаться
«Эйиэхэ кэпсээн кэпсии кэлбит үһүбүн дуо?» – саалаах киһи өс саҕа буолла. Софр. Данилов
«Тоҕо ыттахпыный? Мин моҕотойу, дьабарааскыны эрэ бултаһабын буолбат дуо?» – уол өс саҕа буолла. П. Тобуруокап
◊ Өс ситис — туох эмэ куһаҕаны оҥоруу (өлөрүү, алдьатыы, уоруу о. д. а.) иһин эмиэ оннугунан төлүүргэ дьулуһуу. ☉ Месть, отмщение
Ньиэмэс кээлтэ… Өс ситиһэн, Хобуоччу онно тыллаабыта. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр миигиттэн өстөрүн ситиһээри дьаабыламмыттар. С. Никифоров
ср. др.-тюрк. өч ‘месть, гнев’, тув. өш ‘месть; зло’, монг. өс ‘месть; злоба’

I
1. туохт.
1. Тугу эмэ илиигинэн тутан бэйэҥ өттүгэр илт, бэйэҕэр илдьин, уурун. ☉ Брать в руки, хватать что-л. Иитиэх уол үөттүрэҕи ылан баран ааҥҥа турар. Н. Неустроев
Ымсыыран, харбаан ылаары [мундуну] сарбас гына түспүтүм, уу тыаһа булдьугур-балдьыгыр гынна. П. Ойуунускай
[Көстөкүүн] сүүрэн тиийэн сүгэни ылан хатыылаах дьааһыгы үлтү-хампы сынньан эрдэҕинэ, ойоҕо эрин моонньугар эриллэ түстэ. Күндэ
2. Тугу эмэ бас бил, бэйэҥ киэнэ гын. ☉ Приобретать, получать в обладание что-л. Убайа оҕонньор Харытыананан эргинэн, кинини манна илии-атах оҥостон, сир ылаары гынар. П. Ойуунускай
«Чэ-чэ, саҥарыма, эмиэ саҥаран киирэн барда эбээт, ол кыбыыгын аны кэлэн төттөрү ылыаҥ суоҕа», — диир ойоҕо. Күндэ
«Бу үчүгэй ыт тахсыах ыта сылдьар эбит. Үтүрүм-хатырым туппакка, маанылаан иитиҥ. Эбэтэр миэхэ аҕалыҥ», — диэн Куутук мичээрдии олорбута. Ону Надя улгум үлүгэрдик: «Ыыл-ыл. Билигин да илдьэ бар», — диэбитэ. Р. Кулаковскай
3. Тугу эмэ атыылас. ☉ Покупать что-л. Килиэптэ ылан кэлээр.
□ Оттон эн [оҕуһу] хаска ылаары гынаҕын? Баттаабакка сыаналаан ыллаҕыҥ дии. Эрилик Эристиин
[Уйбаан:] Чэ, хата, ыалтан оҕустаах сыарҕата уларсан, ааттаһан-көрдөһөн, отто ылан аҕал, — диэбит. МНН
4. Ирдээн туран төлөт (хол., нолуогу). ☉ Взыскивать, взимать с кого-л. что-л. Нолуокта ыл. Иэскин ылан кэлээр. Ыстыраабын ыл
□ Кулуба биһикки, хата, иэспитин ылан баран, атаарар барахсаттарбыт
Үс оруосканан таһыйыахпыт үһү. Үс сүүстэ охсуохпут үһү. Суорун Омоллоон
Икки төгүллээн алта мөһөөх солкуобайы ыстараабар ылан баран мэлдьэһэн кэбиспит, иккиһин ирдээн ылаары тэринэн эрэр үһү. Күндэ
5. Бэйэҕин кытта илдьэ бар. ☉ Уносить, увозить с собой кого-что-л.. Үлэбин дьиэбэр ыллым. Бүөтүр улахан уолун ылан, төрдүө буолан тайахтыы бардылар. Арахсыы суолга куоластаабытыгар биир массыына ылан барда
□ Биир уолу доҕор ылан, …… олус эрэйдээхтик айаннаатарбыт да, байыаннай сорудаҕы толорбуппут. ГСС
Билигин от үлэтигэр дьоммут аҥаарын эмиэ ылыахтара, оччоҕо биэс-түөрт эрэ буолан хаалабыт. С. Ефремов
Биир буомбалааһыҥҥа мин түөспэр иилинэ сылдьар бүнүөкүлбүн, полушубогум уолугун оскуолак ылан ааста. «ХС»
6. Бэйэҕэр быстах туһанарга анаан харчыга тугу эмэ наймылас. ☉ Брать во временное пользование за плату, нанимать кого-что-л.. Таксита ыл. Биллэриинэн куруусчутта ыл. Атта эттэһэн ыл
7. Кими, тугу эмэ күүскүнэн баһылаа, бас бэриннэр, сэриинэн кыай. ☉ Захватить, завоевать кого-что-л.. Иркутскайга былааһы ороспуонньуктар ылбыттар
□ Тайҕа улууһун бандьыыттар ылаллар. Амма Аччыгыйа
Румыннар 1918 сыллаахха Бессарабияны күүстэринэн былдьаан ылбыттара. Н. Якутскай
Берлини биһиэттэрэ ыллылар! Т. Сметанин
△ Саба түһэн күүскүнэн тутан аҕал. ☉ Поймать кого-л.. Уонча ньиэмэһи билиэн ылбыттар
□ Дьэ, арай биирдэ «тыл» ыла барар
Ол күн ньиэмэстэр үс-түөрт төгүл атаакалаан баран төттөрү оҕустарбыттар. Т. Сметанин
8. Сир анныттан хостоо (туһалаах баайдары). ☉ Извлечь что-л. откуда-л. (напр., о полезных ископаемых). Старателлэр бу үрэхтэн быйыл балачча элбэх көмүһү ыллылар. Алдан көмүсчүттэрэ быйыл хаһааҥҥытааҕар да элбэх көмүһү ыллылар
9. Туохтан эмэ (хол., ньиэптэн) атын хаачыстыбалаах тугу эмэ (хол., бэнсиини) оҥорон таһаар. ☉ Из чего-л. произвести что-л., качественно совершенно другое (напр., бензин из нефти), переработать что-л. Таас чохтон коксаны ылаллар. Биһиэхэ ньиэптэн бэнсиини ылар собуоту тутуохха наада
10. Тугу эмэ үүннэрэн эбэтэр оҥорон таһаар. ☉ Выращивать или производить что-л. Биһиги гааттан уон биир сэнтиниэри ыллахпыт сыл, кинилэр [Калинин аатынан холкуос] сэттэ-аҕыс сэнтиниэри ылаллар. Эрилик Эристиин
Биһиги биригээдэлэрбит солооһун сиртэн ортотунан хас биирдии гаатыттан сүүс алта уоннуу буут бурдугу ыллылар. М. Доҕордуурап
Дьокуускайдааҕы килиэп кэмбинээтэ араас көрүҥнээх бурдук аһы оҥорон ылан, нэһилиэнньэҕэ хамаҕатык атыылыыр. «Кыым»
11. Кими эмэ ханна эмэ киллэр (хол., үөрэххэ, үлэҕэ), туох эмэ оҥор. ☉ Принимать кого-л. куда-л. (напр., на учёбу, работу)
«Бассабыык баартыйа — үчүгэй баартыйа, …… ылаллара буоллар мин бэйэм да киириэм этэ», — диэтэ. П. Ойуунускай
Манна «Холбостон» кэлэн үөрэнэ сылдьар дьону билистим, кинилэр миигин куоракка үлэҕэ ылыах буоллулар. М. Доҕордуурап
12. кэргэннэн, ойохтон диэн курдук. Уолуҥ кими ылбытый? Нуучча кыыһын ылбыт
□ [Баай Байбал — Балыксыкка:] Эн оҕоҕун, Марыыҥканы, Бассабыык Баһылай ылаары гынар дииллэр, ол, мин санаабар, сыыһаҕа дылы. П. Ойуунускай
13. Мөлтөт, ахсат (хол., киһи күүһүн, сэниэтин) эбэтэр бириэмэтин бараа (туох эмэ үлэ туһунан). ☉ Забирать (напр., силы), занимать (напр., время). Буор хаһыыта киһи сыратын ылар. Дьиэ тутуута элбэх эрэйбин ылла. Хас да күммүн ылар үлэ буолууһу
14. Эбиллэн, улаатан киһиэхэ ордук биллэн ис (хол., ыарыыны этэргэ). ☉ Усиливаться, прогрессировать (напр., о болезни). Эмтэнэбин да, ыарыым ылан иһэр. Тымныы ыллар ылан истэ
15. Үөрэтэн, ханнык эмэ түмүктэри оҥор, чинчийэн, уопуттары оҥорон, ханнык эмэ түмүктэргэ кэл. ☉ Вследствие или в ходе чего-л. выработать, получить что-л. (напр., научный результат). Интэриэһинэй түмүгү ылбыттар. Саха учуонайдара соторутааҕыта көстүбүт уу оҕуһун чинчийэннэр наукаҕа сонун түмүгү ылбыттар
16. Үрдүк сыанабылга (хол., ааккасуолга, наҕараадаҕа) тиксэргэ сөптөөх, тоҕоостоох буол. ☉ Быть достойным какой-л. награды. Эксээмэҥҥэ «5»-һи ыл
□ Дьоруой албан аатын ылан, Ийэ сиргэр бар дьоҥҥор Иитиллибит ытык иэскин Чиэстээхтик төлөөтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Стахановец аатын ылыан ылбыт эбит. «Кыым»
17. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго көрдөбүлү толорон эбэтэр сокуонунан, дьон дьүүлүнэн быһаартаран көҥүллэт. ☉ Получать официальное разрешение на что-л. Массыынаны ыытар быраапта ыл. Тайаҕы бултуурга көҥүллэ ыл
□ Дьахтар аймах биһиги Баттабыллаах олохтон тахсар Бырааппытын ылар күннэрбит Тиийэн кэллэ дэһэллэр. Саха нар. ыр. III
Тыл ылан тырыбынаҕа ойон таҕыстым. П. Ойуунускай
18. Хантан, кимтэн эмэ тугу эмэ оҥорорго дьаһалла, сорудахта, бирикээстэ тут. ☉ Получать от кого-л. распоряжение, указание, приказ. Ыйыыта ыл. Саллааттар атаакаҕа киирэргэ бирикээс ыллылар. Нэһилиэк баһылыга туох баар күүһү уоту умуорурууга быраҕарга ыйыы ылла
□ Бэһиэ буолан туспа сорудах ылан бардыбыт. Т. Сметанин
19. Хааҕын таһынан халый (хол., үрэҕи этэргэ). ☉ Выходить из берегов, разливаться (напр., о реке)
Түҥкүр [үрэх аата] икки хара тыатын саҕатынан ылан турара. С. Тумат
Силээннээххэ сайыҥҥы уу кэлэн, хаатын толору ылан турара. «ХС»
Өлүөнэ уута икки хаатынан ылан сытар, сүүрүгэ күүстээх. «Чолбон»
△ Төһө эрэ иэннээх сири, миэстэни былдьаа, сабардаа. ☉ Составлять часть чего-л. [Ходулов оонньуур оруола] сорох түбэлтэҕэ ол айымньы бүтүн аҥаарын да кэриҥин ылааччы. Суорун Омоллоон
Сэрии иннинээҕи 1940 сылга ыһыы 11,9 эрэ бырыһыанын ылбыт эбиэс, 17,6 бырыһыанын ылбыт ньэчимиэн «бааһына хаһаайыннара» буоллулар. П. Егоров
20. Кими-тугу эмэ туох эмэ иһигэр киллэр, батар. ☉ Принимать, размещать кого-что-л.. Улуус киинин гостиницата кыра, сүүрбэ эрэ киһини ылар. Оптуобуспут сүүрбэ түөрт киһини ылар, атыттар хаалаҕыт
□ Оройуон киинигэр диэри уон сэттэ киһини ылар чешскэй сөмөлүөт түөрт уон мүнүүтэ эрэ көтөр. Далан
21. Төһө эрэ уоннуулаах (төгүрүк уонунан ааҕыллар) сааскыттан көҕүрэт, алдьат (хол., сэттэ уоҥҥун толору туолан аҕыс уоҥҥар үктэннэххинэ эбэтэр аҕыс уоҥҥуттан төһөтүн эрэ көҕүрэттэххинэ). ☉ Разменять (какойто десяток — о возрасте). Биэс уоммуттан ыллым
□ Сэттэ уоммуттан биирин ыллым. М. Доҕордуурап
Билигин аҕыс уоммуттан ыллым, кырдьаҕаспын. «ХС»
22. Туох эмэ бэлиэ күнү бэлиэтээн атаар. ☉ Отмечать, справлять какую-л. дату. Бырааһынньыгы ыл. Өлбүт киһи хонугун ыл
□ Кириһиэнньэ таҥараны Харатаайаптаахха ылар буолбута. Н. Якутскай
Хоту сир уола мин Сэнэхпин дэнэбин, Алта уон алтабын Аны саас ылабын. Күннүк Уурастыырап
Маай бырааһынньыгын ылан баран, кинилэр икки күн үлэлээбиттэрэ уонна таһаҕастарын эрэһиинэ тыыларга тиэйэн …… биэс-алта килэмиэтири аллара киирбиттэрэ. Н. Босиков
23. Сорох аат тыллары кытта холбоһон: «ол аат тыллар суолталарыгар сөп түбэһэр хайааһыннары оҥор» диэн ситимнэри үөскэтэр. ☉ С некоторыми существительными образует сочетания, которые означают: производить какие-л. действия в соответствии со значением существительного. Болҕомтоҕо ыл. Көмүскэлгэ ыл. Учуокка ыл
□ [Тэрэнтэй:] Манна — үлэ, оттон онно муҥура биллибэт кэпсэтии лахсыыра
Дьэ, ону мин бэлиэҕэ ыла сылдьабын. Пьесалар-1956. Биир кыргыһыыга кини түөһүгэр баас ылар. «ХС»
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһ. туохт. кытта ситимнэһэн:
1. Хайааһын кылгастык буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола означает кратковременность действия. Сүүрэн ыл. Бүдүрүйэн ылла. Сынньанан ыл
□ Кыыс бүк түһэн олорон, аргыый тарбахтарын хамсатан ылбыта. Н. Заболоцкай
Кини аҕатын санаат, мичээрдээн ылла. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын ситэритик (толорутук) буоларын көрдөрөр. ☉ Означает результативность действия. Ситэн ыл. Ойо охсон ылла
□ Киһи илиитэ, дорообо биэрэр быһыынан уун-утары ууммута, илиититтэн сулбу тардан ылбыта, атаҕар туруорбута. Суорун Омоллоон
Тойон кыайан испэтэх арыгытын тобоҕо курууска түгэҕигэр хаалбытын ылан биэрдэ уонна кэннин хайыһан көрдө. Эрилик Эристиин
Ийэм инчэҕэй этэрбэспин уһулу тардан ылан, көхсүбүн сабырҕатар. Н. Тарабукин (тылб.)
♦ Аат ыл — тугунан эмэ сураҕыр, аатыр. ☉ Стать известным, прославиться
Биһигини, кырдьаҕас ыанньыксыттары, кыайан аат ылаары чабыланар быһыылаах. М. Доҕордуурап
Айах ыла аҕа көр айах II. Кини миигиннээҕэр сааһынан айах ыла аҕа этэ уонна, манна төрөөбүт-үөскээбит киһи буолан, бэйэтин нэһилиэгин дьонун билбэхтии түһэр быһыылааҕа. А. Бэрияк
Ахсааҥҥа ыл көр ахсаан. Урукку бандьыыттааһын кыттыылаахтарын туспа ахсааҥҥа ылан, туох сибээстээхтэрин, ханна сылдьалларын билэргэ кыһан. Болот Боотур
Өр сылга олорбут кырдьаҕас дьоннору Ол иһин ахсааҥҥа даҕаны ылбаппыт, Кинилэр көрсүбүт сордорундьоллорун «Ыаһахтаан» ырыта даҕаны барбаппыт. Күннүк Уурастыырап
<Биирдэ> олордон ыл көр олорт. Кинилэр бэрт бөдөҥнүк таптаһаллар. Ол, дьиҥэр, таптал буолбатах, кинилэр үһүө буолан (Силээхтэ Сэмэнниин) байар, оҕонньор үбүн олордон ылар иннигэр сөпсөспүт саайкалар. Н. Заболоцкай
Буксуурга ыл көр буксуур. Олорбуппут сыччах! Эмиэ буксуурга ыла истэҕэ, — диэтэ Агафон Дубцов улаханнык кыһыйан. М. Шолохов (тылб.). Буорах сытын ылбыт калька. — сэриигэ кыттыбыт, сэриилэһэргэ үөрүйэхтээх. ☉ Уже бывавший на войне, понюхавший пороху
Хабырыыс Сталинградка …… буорах сытын ылбыт, буулдьа ыйылыырын, буомба эстэрин истибит, өлөр өлүүнү уу хараҕынан көрбүт дьэбир буойун буолан тиийбитэ. А. Данилов
Иилэ хабан ыл көр иил. «Сөпкө эттиҥ!» — диэн онуоха иилэ хабан ылла Николай Барамыгин. «ХС»
Илиигэр ылыма (ыла да сорунума) көр илии. Хаарты оонньуур этим, ону кистээбэппин, аны хаартыны илиибэр ылыам суоҕа — ыт сиэтин, кулаак буолар …… абытай дьыала. П. Ойуунускай
Иннин ыл көр илин I. Уон улуус улуу баайдарын үөрбэҕэ үктэппит, чоххо олорпут киһини, бу мин, акаары, иннин ылыам диэн санаа санаммыт бэйэккэм дуу? П. Ойуунускай
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. «ХС»
Иһэ ылыаҕынан (ыларынан) — иһэ уйуоҕунан (уйарынан) диэн курдук (көр ис IV). Остуолга аата-ахса суох лэппиэскэ, арыы, баахыла элбэх эбит. Онтон иһэ ыларынан симиннэ. Н. Түгүнүүрэп
[Харыйа мутукчатын] дабархайын ыраастыыгын уонна оргутан баран иһиҥ төһө ыларынан иһэҕин. С. Федотов
Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> көр киһи I. [Аанчык] киһи иилэн ылбатынан Эдьиэйэни, артыал бэрэссэдээтэлэ Ньукулай Арамаанап уолугар Сөдүөккэ сыбыс-сымыйанан күтүрүү-күтүрүү үөхпүтэ-мөхпүтэ. Н. Босиков
Киһи хараҕа ыларынан — харах ыларынан (ыларын тухары) диэн курдук (көр харах). Киһи хараҕа төһө ыларынан аллараа аар тайҕа көстөр. Н. Якутскай
Көрдөөбүтүн ылла көр көрдөө. Кыыс, көрдөөбүппүн ыллым диэххэ айылаах, ытыыра уурайан, бөтүөхтүү, өрө сыҥа сытта. Болот Боотур
Кыраныыссаны ким кэһиэ — Көрдөөбүтүн ылыа! — диэтэ. ДГИ СС
Кыаҕын ыл көр кыах. Бу икки-үс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Нуорматын ылла көр нуорма. Хара Мааска оҕобун сиэбит, сиэбит! Сиэн баран, умуһахха түспүт. Сымалаҕа буспут, сөп нуорматын ылбыт. Суорун Омоллоон
Өй ыл көр өй. Ити эн этэргиттэн өй ыллахха, кырдьык даҕаны мээнэ хаптаһыҥҥа суруллубут киһи мэтириэтин таҥарабыт дии-диибит үҥэрбит улахан олуона баҕайы суол эбит. А. Софронов. Күрүлгэн чугаһаата
Өй ылан, куормалаан иһэр харыйаны күүһэ баарынан туора аста. «ХС»
Саас (баттыыр) ылар көр саас I. Саас ыллаҕын аайытын Оҕотугар түһэн иһэр, Мэлдьи лиирик, романтик Ыһыы дьоннор элбэхтэр. М. Тимофеев
Саас ылан иһэр, доҕоор. Үчүгэй олох боруогар үктэнэн баран, боруогу атыллаан иһирдьэ киирэр кыаллыбат буолаары гынна быһыылаах. «ХС»
Сир (сирдэ) ыла тур көр сир II. Кэбис, мин барыым. Ыраах барар киһи сир ыла турдахпына ордук буолсу. Н. Якутскай
— Тугуҥ ыарыйда? — диэбитим мин. — Сүрэҕим моһуоктуур. Чэ, кытаат, кытаат, доҕоччуок, сирдэ ыла тур. Мин ситиэҕим. «ХС». Сирэйин ыл кэпс. — сирэйгэ оҕус, сирэйгэ биэр. ☉ соотв. набить морду кому-л.. Сэрэн, нохоо! Сирэйгин ылыам
□ Ити хатыҥыр уол модьу баҕайы киһини сирэйин ылан кэбистэ. НАГ ЯРФС II
Сүрэҕэ ылар көр сүрэх I. Уола киниэхэ этэр: «Аҕам, аһаабатыҥ сүрүн. Сүрэҕиҥ ылар туох аһын аһыаҥ этэй?» — диэн. Далан
Сыт ылла көр сыт II. Тайах биһиги диэки уп-уһун баһын ньолотон сыт ылаары олоотоомохтообута. Далан
Ыппыт тайах сытын ылан ыркый диэки субуруйа турда. «ХС»
Сэттэтин ыл көр сэттэ. Тойоммут, уолун көмүскээн, биһигиттэн сэттэбитин ылара буолуо, — Маайа куттанар санаатын этэр. Н. Якутскай
Дьорҕоот соҕустара астан матан хаалбыттарын этэн көрбүттэрин сэттэлэрин ыла сыстылар. В. Чиряев. Тиил ыл көр тиил. Биир сайын хап-хара уһун суһуохтаах кыыһы тиил ылан, бэркэ доҕордоспуппут
□ Ону мин, хата, тиил ылыа суохпун [уолу] — бииргэм тэбэн ыытабын. Суорун Омоллоон
Тос мааһын (мааскатын) ылла көр тос II. Чэ, бандьыыттар тос маастарын ыллылар быһыылаах. Аны төннүбэт инилэр, уонча эрэ киһи тыыннаах куотта. Болот Боотур
[Өстөөх] Сталинградка тос мааһын ылбыт. ДАЛ УуУоО
Тоһун ылла — тос мааһын (мааскатын) ылла диэн курдук (көр тос II). Бүгүн баҕас тосторун ылаллара чахчы. Н. Босиков
Тоһун ылан, дьэ куотара буолуо диэбиппит, хата, төттөрүтүн, эбии сытайда. Сунтаардар ыл. Тутан ыл (илт) көр тут I
Суут 250 солкуобай ыстараап уурбут уонна атын судаарыстыба туһатыгар тутан ыларга оҥорбут. Күндэ
Өссө бокуонньугум иэстээҕэ үһү. Ол иһин кинээһим соҕотох ынахпын тутан ылыах буолар уонна ханан киһи буолуохпунуй? М. Доҕордуурап. Тылла ыл — мунньаҕы салайар киһиттэн тыл этэргэ көҥүллэт. ☉ Брать слово, выступать где-л. Кыратык кэтэҕэмэйдээн көрөн баран, төһө да толуннарбын, Никифор тылыттан кыһыйбытым-кыдьыгырбытым бэрт буолан — титирии-титириибин тыл ылан, түрүбүүнэҕэ ойон таҕыстым. П. Ойуунускай. Тылын ыл — сөбүлэһиннэр, эрэбил тылын бэрдэр. ☉ Получать чьё-л. согласие; заручаться чьей-л. поддержкой
Арай, аҕам тылын хайаан да бүгүн ыллахпына сөп буолсу. Суорун Омоллоон
[Аҕам] миигиттэн бүтэһик көрдөһүүтүн толорорбор тылбын ылан баран, хамначчытыгар Асяны аҕаларыгар соруйбута. И. Тургенев (тылб.)
Тыын ыл көр тыын II. Олоро түһэн уоскуйуохха, Табахтаан тыын ылыахха. С. Данилов
Сахаар оҕонньор, тыын ыла таарыйа, санаатыгар эмиэ сыгынахха ыттан, ыттарын иһиллээн көрбүтэ. В. Яковлев
Өндөрөй тыын ылан баран, …… чугаһыы түһэн иккиһин ыппыта. Н. Босиков
Уот ылар курдук (ыла кэлбит кэриэтэ) көр уот I. Арай күһүөрү кыһын биирдэ ол Күүстээх Көстөкүүннүүн уот ылар курдук киирэн тахсыбыттара. С. Никифоров
Уот ылар кэриэтэ киирэн тахсар салайааччылары пиэрмэ дьахталлара бүгүн аан маҥнай эрэ көрбүт буолбатахтар. «ХС»
Хабан ыл — иилэ хабан ыл диэн курдук (көр иил). Бу холобуру оройуон атын кулууптара, бибилэтиэкэлэрэ хабан ылан бэйэлэрин үлэлэригэр туһаннылар. «Кыым»
Харахтан сыыһы ылбыттыы көр харах. Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. Далан
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна харахтан сыыһы ылбыттыы ааһан хаалла. «ХС». Ылбат-биэрбэт икки ардынан (кэпсэт) — хайатын да быһаарбат курдук, улахан туһата суохтук. ☉ Без результата, без положительного эффекта (разговаривать с кем-л.)
Бу курдук ылбат-биэрбэт икки ардынан кэпсэтиһэн тарҕаһыах, оттон Туруйалаахха уонна Харгыга промприбордар үлэлээн ньиргийэ туруох бэйэлэрэ дуу? Софр. Данилов
Туох накааспытын накаастыыгыт, ылбат-биэрбэт икки ардынан! Эбэтэр илдьэн ытыалаан кэбиһиҥ, эбэтэр аһатыҥ! В. Яковлев
Ылбат-биэрбэт икки ардынан этиһии буолла. В. Протодьяконов
Ыт иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> диэн курдук (көр киһи I). Икки дьахтар саҥата биир кэм ньааҕынас-ньуугунас буола түстэ. Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Күндэ
Доҕотторун кытта ыт иилэн ылбат гына иирсэн баран, биир күн өйдөнөн, олус илистибит көрүҥнэнэн, сирэйэ-хараҕа сөллөн турда. П. Филиппов
Эр ылан көр эр. Витя эр ылан [хааһын] эккирэппитинэн барда. Кини ууга даҕаспытынан киирэн, хааһы ситэн ылан, үрдүгэр саба түһэн истэҕинэ, хааһа хаҥынайбытынан халбарыс гынан биэрдэ. Н. Заболоцкай
Ээҕин ыл көр ээх. [Бииктэр:] Фу, чорт! Дьэ, ээҕин ыллым ээ… Оттон муус үтүмэх оҥостоо инибин. Суорун Омоллоон
◊ Кумааҕыга ыл — сурукка ыл диэн курдук
Миигин итэҕэйбэт буоллаххытына, киниттэн [улуус суруксутуттан] да ыйытан көрүҥ. Ити мин эппит тылбын кумааҕыга ылларгыт үчүгэй буолуо этэ. Н. Неустроев
Кэргэн ыл көр кэргэн. [В.М. Ионов] Мария Николаевна Андросова диэн остуоруйаһыт, олоҥхоһут, ырыаһыт саха дьахтарын кэргэн ылбыта. Суорун Омоллоон
Борокуоппай Хобороос диэн икки ынахтаах дьадаҥы ыал кыыһын кэргэн ылбыта. А. Бэрияк
Ойох ыл — кэргэн ыл диэн курдук (көр кэргэн). Үрүҥ Уолан төһө да ойох ылаары сырыттар, маннык кытаанах күөн көрсүүгэ бэлэмэ суох. ПГС МО
Маарыйа диэн кыыһын Маҥдьаһын атыыһыт уола Көстөкүүн диэн хаартыһыт киһи ойох ылбыта. ФГЕ ӨӨСҮҮ. Сурукка ыл — суруйан кэбис, сурукка киллэр. ☉ Сделать запись, записать на бумаге
[Кэлэҕэй Дьаакып:] Мин, кырдьык, кыратык алҕаһаатым. Онон буруйбун билинэбин. Ити мин эппит тылбын сурукка ылларгын бэрт буолуо эбит, тойонуом. Н. Неустроев. Хабан ыл көр хап I. Мээчиги хабан ылла
□ Күөрэгэй [кыыс аата] лабааны тоһута-тоһута бөрөҕө быраҕа, бөрө хайдах ону хабан ыларын, кыыһырарын саатыы олордо. Т. Сметанин
Киириги илиититтэн хабан ылбытын Киирик күүскэ садьыйан кээһэр. С. Ефремов
др.-тюрк., тюрк. ал
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы көрдөһөрүн күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает просьбу говорящего
Чэ, ыл, биирдэ омуртар. Суорун Омоллоон
Кэлиий бэттэх, ыл, Дьэбдьиэ. «Кыым»
2. Саҥарааччы көҕүтэрин, күһэйэрин күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает побуждение говорящего
Чэ, ыл, ныхаа, сиэххин кэтэн кэбис. Амма Аччыгыйа
Чэ, ыл, ааҕыах эрэ. Суорун Омоллоон
3. Саҥарааччы дьаһалын, бирикээһин күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает распоряжение, приказание говорящего
Ылыҥ, ити ыт хотуурун былдьаан ылыҥ. Амма Аччыгыйа
Ыл, ыл, Токуруйаны ыҥыр манна. Күндэ
Ылыҥ, харахтаахтар ааҕан биэриҥ! А. Сыромятникова

I
аат.
1. Араас предмети, өйдөбүлү, көстүүнү бэлиэтиир тыл; ким, туох эмэ тылынан туох дэнэрэ, бэлиэтэнэр тыла. ☉ Слово, называющее предмет, понятие, явление; имя, название кого-чего-л.
Тэтиҥ, тирэх, кытыан, сиһик, иирэ — биһиги көннөрү дьон арааран да көрбөт, ааттарын да билбэт араас мастарбытын-талахтарбытын кини ааһыталаан истэ. Амма Аччыгыйа
Массыына сорох чаастарын ааттарын умнуталаан кэбиспитэ. А. Федоров. Аата таптал диэн. Эдэр саас ыарыыта. Куор курдук киһи барыта ыалдьар ыарыыта уонна өссө сыстыганнаах дииллэр. Н. Лугинов
«Эйэ», «дьол» диэн тыллар ааттарын Икки атах сүрэҕэр бигээтин. Күннүк Уурастыырап
2. Кими, тугу эмэни атын дьоннортон, атылыы предметтэртэн араарарга аналлаах тыл. ☉ Собственное имя; прозвище; кличка. Аатым Бүөтүр. Ытым аата Моойторук
□ Таал-Таал эмээхсин үс уоллаах: улахан уол аата Харах-Харах, орто уол аата Кулгаах-Кулгаах, оччугуй уол аата Мурун-Мурун
Саха фольк. Бар дьон таптаан, киниэхэ эһэтин, былыргы эр бэрдэ киһи, хос аатын иҥэрбиттэр. Онон кини биллэр аата — Эрдэлиир Миитэрэй. Амма Аччыгыйа
Аан дойду кэрэттэн кэрэтэ, Москва, эн ааккар иһиллэр. Эллэй
Ньирэйдэрбин оҕолорум курдук таптыыбын. Тус-туһунан аат биэртэлиибин. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Киһи төрөөбүт күнэ. ☉ День рождения
Биирдэ аатыгар ийэтэ уолугар бэрэски оҥорон ыыппыт. Саха фольк. Быйыл туолуом аҕыспын, Сотору мин аатым, Аччыгый буолбатахпын, — Мин аны улааттым. Баал Хабырыыс
4. эргэр. Ким эмэ таҥаратын күнэ. ☉ Именины, день ангела
Баай Бүөтүр аата күн, Бөтүрүөп күн буолуо биир хонук инниттэн дьон-сэргэ муһунна, ыраах сиртэн кэлитэлээтилэр, чугас эргин хонуталаатылар. В. Чиряев
Кини [Николай Никитин] бэйэтин аатын сылга икки төгүл, кыһыҥҥы уонна сааскы Ньукуолуннарга ылара үһү. П. Филиппов
5. Ким, туох эмэ туһунан сурах, сураҕырыы. ☉ Известность, популярность
Тоҕус улуус тухары Толомон аата туругурдун, Аҕыс улуус тухары Амарах аата аатырдын. С. Зверев
Онто да суох мин күтүр, кэччэгэй аатым балай эрэ тарҕанна. А. Софронов
Өскөтүн хаһыҥы утары охсуһууну агроном сүбэтин ылынан табатык ыыттаххына, үрдүк үүнүүнү ылыаҥ. Оччоҕо эн аатыҥ оройуону куоһаран, республикаҕа тиийэ тарҕаныа. М. Доҕордуурап
△ Тугунан эрэ биллии-көстүү (үксүгэр саҥа дьон туһунан). ☉ Знаменитость (обычно — впервые ставшая известной)
Саҥа ааттар, талааннар арыллан иһэллэр. «Кыым»
6. Соло; чыын-хаан. ☉ Должность; звание
Трофимовка уонна Васильевка — санааларынан уонна үлэлэринэн бырааттыы дьоннорго — Социалистическай Үлэ Геройдарын ааттарын иҥэрэллэр, кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
Никита хас даҕаны бастакы разрядтаах уолаттары уонна икки маастарга кандидаты лаппа сабырыйталаан, бэйэтин ыйааһыныгар чемпион аатын үһүс төгүл субуруччу ылбыта. Н. Лугинов
Биһиэхэ ол-бу үтүөлээх ааты кэччэйбэтэх бэйэлэрэ. Сорох дьон хастыы эмэлии үтүөлээх ааттаахтар ээ. Софр. Данилов
7. тыл үөр. Предмети хаачыстыбаны, ахсааны бэлиэтиир түһүктэринэн уларыйар грамматическай бөлөх тыллар. ☉ Класс именных слов, имя. Ааттар кылаастара. Ааттар бөлөхтөрүгэр, эбэтэр кылаастарыгар, аат тыллар, даҕааһын ааттар, ахсаан ааттар уонна солбуйар ааттар киирэллэр
ср. тюрк. ат ‘имя’
♦ (Хайыыр эрэ) аакка бар (сырыт) кэпс. — бокуойа суох, тугу эрэ гынан, тугунан эрэ дьарыктанан киирэн бар. ☉ Побуждаться к чему-л., начать интенсивно и беспрерывно заниматься чем-л.
Былыргы ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кэбиспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк. [Ийэтэ] бычалыйан тахсыбыт хараҕын уутун былаатын уһугунан соттон кэбистэ. Вася сулбу ойон туран, ийэтин уоскутар аатыгар барда. Айталын. Аакка киирбит (тахсыбыт) — тугунан эрэ дьоҥҥо биллибит, сураҕырбыт (киһи эбэтэр атын да туох эмэ). ☉ Ставший известным чем-л. (добрыми делами, дурными поступками или чем-л. примечательным — о человеке или о ком-чем-л.)
Күтүр Көстөкүүн ойоҕо, Кэччэгэй Кэтириинэ суоһунансуодалынан аакка киирбит киһи. Эрилик Эристиин
Харсыытынан аакка киирбит Хара атыыр оҕустаахтар. Күннүк Уурастыырап
«Ала соболоох» былыр, толору эрдэҕинэ, аакка тахсыбыт баай, олус үчүгэй балыктаах күөл этэ. М. Доҕордуурап. Аата ааттаныа — бар дьоҥҥо үтүөлээх-өҥөлөөх киһи кэнэҕэс даҕаны умнуллуо суоҕа, ытыктанан ахтыллыа. ☉ Человека, имеющего заслуги перед народом, будут вспоминать с уважением, имя его не забудут
Үс саха төрүөҕэр Үөрүүлээх күнүгэр Мин ырыам ылланыа, Мин аатым ааттаныа. П. Ойуунускай
[Киирик:] Ол да буоллар, сибилигин кырдьык иннигэр өллөхпүнэ даҕаны бар дьоммор аатым ааттаныа, оҕолорум мин санаабыт санаабын толоруохтара. С. Ефремов
Мин төһө да дьадаҥым иһин, син аатым ааттаныа, бар дьонум куһаҕаннык этиэхтэрэ суоҕа. «ХС». Аата алдьанна (барда) — куһаҕан өттүнэн биллэн, урукку үчүгэй суолтата түстэ, куһаҕанынан сураҕырда. ☉ Запятнал свое имя, приобрел дурную славу (своим предосудительным или скандальным поступком)
Ама биһи буолбуппут иһин, биир айан киһитин көрөн-истэн хонноруох дьон этибит... Ити тухары Ньоондоор кулуба аата алдьаныа, ити ахсын мин аатым алдьаныа. П. Ойуунускай
Дьон саҥата сүрдээх! Оскуола аата алдьаммыт. Далан
Кыһан ээ, кыһан! Төһө да ааппыт бартын иһин, соҕотох оҕобут буоллаҕа. М. Доҕордуурап. Аат ааттаан — анаан-минээн оҥостон, ким, туох эрэ иннэ диэн; кимиэхэ эрэ туһулаан, ытыктаан-бочуоттаан (кэл, бар, тылла эт эҥиннээ). ☉ Специально, преднамеренно; обращаясь к комучему-л. персонально
Эн ааккын ааттаан Айгыр дьэрэлик алгыһы Алҕаатаҕым буоллун! — Уларыйбат уруй буоллун, Улуу убаккайыам! С. Зверев
Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, Аал уот иитэн, Аат ааттаан Айах туттаҕым буоллун! Суорун Омоллоон
Үйэм миэхэ аат ааттаан Этигэн хомус биэрбитэ: «Ыччат сүрэҕин уматар Ырыата ай!» — диэбитэ. С. Данилов
Бу аар-саарга аатырбыт күрэхтэһиини [ат сүүрдүүтүн] көрө, онтон-мантан аат ааттаан кэлбиттэр этэ. И. Федосеев. Аата-ахсаана суох (биллибэт) — олус наһаа элбэх. ☉ Бесчисленный, неисчислимый, многочисленный
Оо, улуу космос! Аата-ахсаана суох аан дойдулар Күдэн быыл курдук күдэриктийэ ыһыллаллар. П. Тобуруокап
Аата-ахсаана суох итиччэ элбэх халҕаһа массыынаҕа хайаан барытыгар гараас тутуллуой. «ХС»
Аспыт-таҥаспыт, Аата-ахсаана суох. Алыс элбэх кэмнэргэ Аҕыйаабакка, алыстыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Арай харыйа уонна бэс мастар суйдамматылар. Аата-ахсаана суох иннэлэригэр күн уотун иҥэринэн, өрүү күөх туруохтара. Л. Попов
Аата-ахса суох (биллибэт) көр аата-ахсаана суох (биллибэт). Аата-ахса биллибэт Аалыы көмүс кыымынан Айгыраччы тоҕунна [күн уота]. Күннүк Уурастыырап
Аатаахса суох биһиги [сэриигэ] көрбүт эрэйбит. И. Чаҕылҕан
Үөр табалар нөҥүө хайалар тэллэхтэригэр мэччийэ сылдьаллара, аата-ахса биллибэт хамсыыр туочукалар буолан бытарыспыт этилэр. Г. Колесов. Аат алкый (уккуй) үрд., эргэр. — үтүө-үрдүк ааттары ааттаа (көрдөһөөрү); ким эрэ үтүө-үрдүк аатын ааттаан, сыал-сорук оҥостон кэл-бар. ☉ Называть великие и грозные имена духов (умоляя их); отправляться к какой-л. знаменитости
Албаан дьаҥыдыйан, аат алкыйан баран, оҥорбут үтүөлэрин ааҕыталаата, «аныгыскы даҕаны өттүгэр аһына-харыһыйа, айылгыбытын олохтуу туруҥ!» — диэн алҕаата. Болот Боотур
Дмитриевтэр кэргэттэрэ ыраахтан аат ааттаан, аат уккуйан кэлбит ыалдьыты ис-истэриттэн үөрэн-көтөн төгүрүйэн туран атаара хаалбыттара. Ходуһа х. Аата (аатыгар, аатын) эрэ — дьиҥнээҕэ (дьиҥнээҕинэн) буолбатах, тас эрэ көстүүтүнэн. ☉ Только по внешности, для виду, одно лишь звание (название)
Билигин кини [Болот] аата эрэ киһи, оттон дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
Лоокуут айманар, санааргыыр буолбутун дьонуттан кистии сатыыра. Аатыгар эрэ бултаабыт буолара. Уруккутунааҕар аҕыйаҕы бултаан кэлэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьиҥнээх үлэни ааҕыстахха, кини [Егоров оҕонньор] аатыгар эрэ кураанах дуоһунас иччитэ. Н. Лугинов
△ Нэһиилэ, арыычча аҕай. ☉ Едва-едва, через силу, нехотя (делать что-л.)
Сайыҥҥы күн уҥуоргу тыа кэтэҕэр аатын эрэ саһан, тимирэн биэрбэккэ, тардыстыбытынан бу тахсан кэлбитэ. В. Яковлев
Лифт сүрэҕэлдьээбиттии аатын эрэ аалыҥнаан, аллараа диэки айаннаан барда. С. Федотов. Аат былдьас сөбүлээб. — ордук үчүгэй буо-ла сатаа; үчүгэй, ордук аатырарга куоталас (ордугургуур, күнүүлүүр дэгэттээх). ☉ Соперничать, состязаться в славе, известности (с оттенком зависти)
Аан дойду амырыыннаах Ааттаахтарын кытары Аат былдьаһаммын Алдьархайы таһаарбыппын. С. Зверев
Дьэ бу урууга, былыргы сиэринэн аат былдьаһан, ат сүүрдэллэр. Күннүк Уурастыырап
Тоҕо кини бэйэтигэр эрэнэр, саамай үөрэ сылдьар кэмигэр эттиҥ? Эн соруйан... Арааһа аат былдьаһаҕын быһыылаах. Н. Лугинов. Тэҥн. бэрт былдьас, күрэс былдьас. Аат быс кэпс. — киһини-сүөһүнү дьүһүннээн, хоһулаан аат биэр; сиргэ-дойдуга аат биэр. ☉ Давать прозвище кому-л. (обычно образно-характеризующее, «говорящее»); давать название местности
Абыраамап — саһыл, моҕой. Бар дьоно кинини инньэ диэн аат быспыта. Л. Попов
Сир ааттарын сыныйан, болҕойон үөрэтэр эбит буоллахха …… ханнык тыллаах-өстөөх омук кинилэргэ олоро сылдьыбытын, аат быспытын быһа барыллаан (үксүгэр чуолкайдык) билиэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ. Аат иҥмит — аат бэриллэн, олохсуйан, үөрүйэх буолан хаалбыт (ааттанааччы баҕатыттан тутулуга суох). ☉ Закрепляться, приставать (об имени — обычно независимо от воли получающего имя)
Саҥатын түргэниттэн «сэбирдэх» диэн аат иҥмит, онтукатын Уйбаанынааҕар ордук аат оҥостубут. Амма Аччыгыйа. Аат (ааты) иҥэр — ааты сыһыар, биэр. ☉ Присваивать, закреплять имя
Саҥа соломмут кытылга кыайбыт биригээдэ аатын иҥэрэргэ быһаардылар. М. Доҕордуурап
Дэлэҕэ даҕаны, «кураанах маһы көҕөрдөр алгыстаах» диэн сорох алгысчыттарга сахалар аат иҥэриэхтэрэ дуо. Саха фольк. Аат мэлигир көр аат суох. Оттон-мастан тутуһа сатыыбын да, таба тутар аат мэлигир. И. Сосин. Аат суох кэпс. — олох кыаллыбат, букатын табыллыбат (төһө да кыһаллыбыт иһин). ☉ Ничего не получается, бесполезно (как ни старайся)
Маһы охтороору кэрдэн молуойдаатылар, хотутар, олук таһаарар аат суох. «ХС». Аат тиийбэтинэн аатыр — киэҥник, дарбааннаахтык сураҕыр. ☉ Прославиться широко и далеко
Тимир иҥэһэлээх тиэстэн, Алтан аарыктаах аалсан, Оҕолуун-дьахтардыын орооһон, Аат тиийбэтинэн аатыран, Суол муҥунан сураҕыран, Суо ыһыах турда. С. Зверев. Аат <эрэ> харата — суолтатыгар эрэ, дьоҕойон; сөбүлээбэт буола-буола, күһэйии эрэ быһыытынан нэһиилэ; сиэрин эрэ ситэрэн. ☉ Для виду, нехотя, через силу; для видимости, проформы
Микиитэ …… сыарҕа кэнниттэн аат эрэ харата саллаҥнаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Эмискэ хаастарыҥ түрдэстэн, Эн миэхэ кыыһырдыҥ, доҕоруом, Аат эрэ харата кэпсэтэн, Аан диэки хайыһан олордуҥ. П. Тобуруокап
Аат харата кэҕис гынан дорооболоһоот, эмиэ кумааҕыларыгар төҥкөйөр. Н. Лугинов. Аат хоммут — ким эмэ туһунан тыл-өс, сурах тарҕаммыт, киһи ханнык эмэ хаачыстыбатын (дьиҥнээх эбэтэр сымыйа) туһунан уопсай санаа үөскээбит. ☉ Установилось общее твердое мнение о ком-л. (порицательное или похвальное, действительное или мнимое)
[Оҕоҥ аатырдаҕына] Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Улахан ыал оҕолорун» — Манчаары Баһылайы, Көччөх Көстөкүүнү кытары биир ыырдаах, өссө күүһүнэн, кытыгыраһынан хайаларыттан да сабырыччы үһү — диэн аат хоннорбуттара. Күннүк Уурастыырап. Ааты былдьаа — туохха да соччо көдьүүһэ суох, аата эрэ буолан (сырыт, олоҕу олор). ☉ Только по названию, одна только и слава
[Ийэм аах түҥнэри төлкөлөөбүттэриттэн] Халлааны саппаҕырдан, Сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан, Чыыбырҕаан сырыттаҕым эбээт, доҕоттоор! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аатын (да) ааттаппат көр аатын ааттыах (эрэ) кэрэх. Ноо, Ньукууска. Хата бэйэтинэн киирэн кэллэ. Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Сибилигин аҕай эйигин ахтыбыппыт. Г. Нынныров. Аатын ааттатыа — үтүө ыччат бар дьоҥҥо сөбүлэтэн, хайҕатан, төрөппүттэрин, дьонун-сэргэтин үчүгэйдик ааттатыа. ☉ Любовь и признание молодым — доброе слово родителям
Оҕобут Октябринабыт күн сиригэр көрбүт күндү дьолбут... Ааппытын ааттатар киһибит. М. Попов
Бэйэбит төрөппүт оҕобут да суох буоллар, хайаан даҕаны, ааппытын ааттатар ыччаты булуохха диэн санаммыппыт. С. Ефремов
Бэйэбитигэр кэлэн күтүөт уол, баҕар, оҕо буолуох, ааппытын ааттатыах этэ. М. Доҕордуурап
Ырыам, дьэ, уостан түспэккэ Ылланан, бар дьоммор таптаттын, Уонна, умнуллан сүппэккэ, Уһуннук мин ааппын ааттаттын. Күннүк Уурастыырап. Аатын ааттыах (эрэ) кэрэх — ким эрэ туһунан этэ түһээти кытта кини баар буоларын туһунан. ☉ Легок на помине (букв. стоит только назвать его имя)
Аатын ааттыах эрэ кэрэх, Мишалара атаҕыттан төбөтүгэр тиийэ сабыс-саҥа таҥастаах, эриэн тирии чымадаан тутуурдаах бу чырбас гына түстэ. Н. Лугинов
Аатын ааттыах эрэ кэрэх! Илэ бэйэтинэн бу кэллэ! Софр. Данилов. Аатын алдьат (сураҕын сууй) — 1) холуннар, баһааҕырт; куһаҕан быһыыгынан үтүө суолтатын түһэр. ☉ Чернить, хулить кого-л.; позорить, пятнать доброе имя кого-что-л. (своим предосудительным поступком, поведением)
Аҕабыт үтүө аатын алдьатымаҥ, Ытык этин киртитимэҥ, тэпсимэҥ! П. Ойуунускай
Саас — үйэ тухары бу Эмис нэһилиэктэн түөкүн буолбут киһи суоҕа. Бүтүн нэһилиэк аатын алдьаппыт баҕайы. Эрилик Эристиин
[Коля:] Оо, дьэ. Эн өйдөө эбээт. Эн куһаҕан үлэҥ бүтүн пиэрмэ аатын алдьатар. С. Ефремов; 2) кыай-хот, самнар. ☉ Победить, одолевать (и тем обесславить)
Соллоҥноох соҕотох харахтаах содуомнаах халлаан оһоллоох уолаттарын умсарарга оҥорбутум, аҥаардас харахтаах адьарай уолаттарын ааттарын алдьатарга айбытым. Саха фольк. Баҕыста сытыйбыт сирэйгин быһыта сынньаммын ааккын алдьатыам, сураххын сууйуом. Киэр буола тарт, икки харахпар көстүмэ! Амма Аччыгыйа. Аатын билбэт (умнубут) акаары — хоҥ мэйии, далай акаары. ☉ Круглый дурак (букв. не знающий (забывший) свое имя). Охтон туран баран аатын умнубут акаарыга дылы (өс хоһ.). Аатын билбэт буола (гына) — наһаа, олус, сиэри таһынан. ☉ Чрезмерно, непомерно, сверх всякой меры
Ону [көһөрүллүбүт сири] үҥэн ылаат, аатын билбэт гына байда. Эрилик Эристиин
Хайа, доҕоттоор, ааккытын да билбэт буола тоҥон кэлээхтээбиккит дии. «ХС»
Арамаан оҕонньор, аатын билбэт гына кыыһыран, тыл эппитэ. «ХС». Аатын киртит — холуннар, түһэр, түһэн биэр. ☉ Порочить, компрометировать, бросать тень на кого-что-л.
Аҕата эрэйдээх баран уолу дьонугар үҥсүбүтүн: «Хара ыт, аны биһиги оҕобутун аатын киртитэ сылдьаҕын дуо?» — диэн сирэйин таһыйан таһаарбыт этилэр. П. Ойуунускай
Бу биһиги холкуоска, ол-бу түөкүттэри түбүлэтэҥҥит, холкуос аатын киртитэн эрэҕит. Күндэ. Аатын оонньотор түөлбэ — биллэ-көстө сатыыр, аатын үрдэтэ, сураҕыра сатыыр. ☉ Домогаться известности, стремиться к популярности. Соруйан оннук гынар — аатын оонньотор буоллаҕа. (Ким туох эмэ) аатын түһэн биэр (үксүгэр «ким, туох эмэ аатын түһэн биэримэ» диэн курдук тут-лар) — ким, туох эмэ үтүө суолтатын, чиэһин түһэр (куһаҕан быһыыгынан). ☉ Ронять честь, достоинство, доброе имя кого-чего-л. (своим дурным, предосудительным поведением; обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ! Саха фольк. Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримээриҥ! Хаамар хардыыгыт хаҥаатын, Охсор охсуугут чиҥээтин! Эллэй
[Мэндэ:] Сорох-сорохторбут манна кэлэн саха ыччаттарын ааттарын түһэн биэрээри гынныбыт. И. Гоголев
Аатын хараарт көр аатын киртит (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). Оҕолорум, ыччаттарым, Улуу суолга бараҕыт, Саха аатын хараардымаҥ, Саалаахтан самнымаҥ, Охтоохтон охтумаҥ, Уруй-айхал! Т. Сметанин
[Сүөкүлэ:] Кини [Киирик] ыраас аатын хараарпатыгыт, кини тапталларын былдьаабатыгыт. С. Ефремов
[Хаппытыан] сааһыгар бэйэтин бэйэтэ сириммэтэх, мөҥүммэтэх киһи. Хаһан да аатын хараардымматаҕа. А. Сыромятникова. Аатын ыл — 1) саҥа суолтаҕа киир (хол., социальнай балаһыанньаҕын уларыт, идэни ыл). ☉ Оказаться в новом качестве, в новой роли (напр., стать семьянином, получить новую специальность)
Тыый, тоҕо түргэнэй? Аҕыйах хонугунан учуутал аатын ылбыт. Н. Лугинов
Аҕыйах сыл буолла туспа ыал аатын ылбыта. А. Сыромятникова
Саргылана институту бүтэрбитин туһунан дипломун кытта учуутал үрдүк аатын ылбыт курдук санаабыта. Софр. Данилов; 2) кыай-хот, самнар. ☉ Победить, одолеть и обесславить
Дыгын баай бэйэтинэн тахсан ыһыах ыспыт буолан албыннаан ыҥыран, өлөрөн аатын ылаары гынан баран, таах төннөн турар. Саха фольк. Уорбутун тоһутар Улуу бөҕөстө тосхойуҥ, Ааппытын ылар Ааттаах аһааччыта аҕалыҥ. С. Зверев. Аатыттан ааспыт — урукку сөптөөх, үтүө туруга сүппүт, буорайбыт; туһатыттан тахсыбыт, туһата суох буолбут. ☉ Потерять прежнее нормальное состояние; стать бесполезным, непригодным
Ынчыктыырыттан, тыынарыттан иһиттэххэ, киһи аатыттан ааспыт киһи быһыылаах. А. Софронов
Тойонуом! Ыал аатыттан аастым, биир бастыҥ ынаҕым «эбэҕэ» өллө, соҕотох ынахтаах хааллыбыт. Эрилик Эристиин
Быһыт бэйэтэ, кырдьык, бүүс-бүтүн! Ол эрээри кини, быһыт аатыттан ааһан баран, көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа. Аатыттан аһар — буорат, кими, тугу эмэни туһата суох оҥор, урукку үтүө туругун сүтэр. ☉ Вывести кого-что-л. из прежнего нормального или добротного состояния, привести в негодность
[Даайыс:] Отчут уол түбэһэ кэлбэтэҕэ буоллар, букатын киһи аатыттан аһарыа эбит. А. Софронов
Оҕобун сэрэнэн тут-хап, кыайар уола. Олус наһаалаамаҥ. Киһи аатыттан аһараары гыммыккыт. Күннүк Уурастыырап
Манна сырыттаххытына тойоҥҥут эмиэ киһи аатыттан аһарыа. Эрилик Эристиин. Аатыттан суох — букатын суох, баар буола да сылдьыбатаҕа. ☉ Совершенно нет, никогда и не было. Аат (ааты) ыыт — 1) куһаҕанынан, мөкүнэн сураҕырт. ☉ Навлекать позор на кого-л., порочить
Кэлэ-кэлэ, эмээхсин, дьэ Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын, Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
[Уоһук:] Сэгэриэм, кыыһырыма. Туох кистэлэ баарый? Эн ылыгаскынан аатырбыт киһи этиҥ ээ. [Токуруйа:] Ол баайдар холуннараннар, аат ыыппыттарын аайы. Күндэ; 2) дьоҥҥо үтүө өттүгүнэн билин, сураҕыр. ☉ Слыть, стать известным своими добрыми делами
Дьоллоох уол оҕо маннык героическай аармыйа буойуна буолан, өлбөт-сүппэт аатын ыытыа, кини кыайыыларыгар аатын кытта суруйтарыа. Суорун Омоллоон
◊ Аат таайсыыта — икки бөлөххө хайдыһан, аат бэрсэн (хол., үүнээйи, көтөр аатын) таайсар саха оонньуута, үгүс ааты таайбыт бөлөх кыайар. ☉ Якутская народная игра: разделившись на две группы, отгадывают прикрепленные каждому имена-названия (напр., птиц, растений). Группа, отгадавшая большее количество имен, считается выигравшей. Аат туохтуур тыл үөр. — предмети хайааһынынан быһаарар эбэтэр ааттыыр туохтууртан үөскээбит түһүктэнэр форма. ☉ Причастие
Аат туохтуурдар этиигэ кэпсиирэттэн ураты хайа баҕарар чилиэн …… быһаарыы, туһаан, толоруу эбэтэр сиһилии да буолуохтарын сөп. ДНД СТ
Аат туохтууру үөрэтэргэ даҕааһын ааты уонна туохтууру хатыланар, ол аат туохтууру ити саҥа чаастарын тэҥнээн үөрэтэр кыаҕы биэрэр. ННН СТМО. Аат тыл тыл үөр. — предмети бэлиэтиир уонна ким? туох? диэн ыйытыыларга хоруйдуур саҥа чааһа. ☉ Имя существительное
Аат тыллар киһини, сүөһүнү, көтөрү-сүүрэри, үүнээйини, туттар тэрили, таҥаһы, веществоны уонна наука, техника, айылҕа, олохдьаһах, быһыы-майгы, хайааһын араас көстүүлэрин бэлиэтииллэр. ДНД СТ. Аатын (ааты) сүк — ханнык эмэ ааты илдьэ сырыт, ким туох эмэ аатынан ааттан (үксүгэр бочуоттаах ааты түһэн биэрбэккэ илдьэ сылдьыы туһунан). ☉ Носить чье-л. имя (обычно почетное имя — достойно)
Кыыспыт Ира холкуоһугар ыанньыксыттаан, коммунистическай үлэ ударнигын аатын сүкпүтэ, билигин университет устудьуона. П. Аввакумов
Ташкент кылаабынай уулуссата. Кини В.И. Ленин аатын сүкпүтэ үйэ чиэппэриттэн орто. «Кыым»
Үөлээннээҕиэм, ахтыах эрэ Ааспыт аараан суолбутун: Арыт суоһар, арыт кэрэ олорбут олохпутун, «Саҥа дьон» диэн ааты сүкпүт Сааскы чаҕыл күммүтүн. С. Данилов. Аҕатын аата — киһини аҕатын аатынан ааттааһын. ☉ Отчество. Аата Ньургун, аҕатын аата Петрович
□ Кини куурус устудьуоннарын бүтүннүүлэрин ааттарынан, аҕаларын ааттарынан ыҥырар
Өйдүүрэ да бэрт! Н. Лугинов. Албан аат үрд. — дьоҥҥо-сэргэҕэ уһулуччулаах үтүөнү оҥорон киэҥник биллии, үтүө, киэҥ сурах. ☉ Громкая слава
Арыт маҥан кыталык буолан Өрүү мин түүлбэр киирэр, өрүү көстө күлүбүрэр Манчаары маҥан ата, Манчаары албан аата. С. Данилов
Айыллан, чочуллан иитиллибит Аан ийэ дойдутун араҕас сирэмигэр Аллаах ат атаҕа тиийбэтинэн, Көтөр аал кыната сиппэтинэн Кини албан аата айаарбыта. Эллэй
Өлөксөй аҕатын томороон доруобун соспутунан сылдьар. Оскуолатын уонна дьиэтин икки ардыларыгар маҥнайгы көҕөҥҥө, баҕар, кини түбэһиэ эбээт, нэһилиэк үрдүнэн бастыҥ сааһыт албан аатын быйыл, баҕар, кини сүгүө эбээт. Амма Аччыгыйа. Анал аат тыл үөр. — биир предмети атылыы предметтэртэн арааран тустаан ааттыыр тыл. ☉ Имя собственное. Ахсаан аат тыл үөр. — предмет ахсаанын, чыыһыланы эбэтэр кэриччи ааҕыыга предмет хаһыс буоларын бэлиэтиир саҥа чааһа. ☉ Имя числительное
Ахсаан аат этиигэ хайа баҕарар чилиэн буолар, ол эрээри үксүн быһаарыы быһыытынан туттуллар. ДНД СТ. Даҕааһын аат тыл үөр. — предмет бэлиэтин көрдөрөр саҥа чааһа. ☉ Имя прилагательное
Даҕааһын аат этиигэ быһаарыы уонна кэпсиирэ буолар. ДНД СТ. Дьоһун аат — ытык, тулхадыйбат, дуоспуруннаах чиэс, ытыктабыл. ☉ Нерушимая, прочная честь
Москва, Сталинград тулата Дьоһун ааппытын туоһулуур, Дойду туттарбыт болото Дуолан бухатыыр оҥортуур. Эллэй
[Варвара:] Дьөгүөр Дьөгүөрэбис, эн суон сураххар, дьоһун ааккар, кыһалҕа тирээн кэллим. С. Ефремов
Куһаҕан аата көр хос аат. Үгүс саҥатыгар булкуллан, ыалдьыт киһи куһаҕан аатын этэн кэбиһэн баран, саатыгар, таһырдьа сүүрэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Кууһума, көр бу өлөөрү сытан куһаҕан ааппынан ыҥырдаҕа диэн, өһүргэннэ. Н. Павлов. Нууччалыы аат көр сүрэхтээх аат (аата). Сахалыы аат (аата) — саха тылынан бэриллэр сүрэхтээх аатын таһынан аат; саха сүрэхтэниэн иннинээҕи аата. ☉ Дохристианское имя якутов; имя, даваемое помимо христианских имен
Бу оҕо саас күөх от үүнэн эрдэҕинэ төрөөбүт, онон аҕата Быттааны Сүөдэр, бэркэ үөрэн, оҕотугар сахалыы аат биэрбит [Манчаары]. МНН
Сахалыы аата Мэник Миитэрэй, үөрэҕэ суох буолан баран, сытыы-хотуу тыллаахөстөөх, турбут-олорбут киһи. «ХС». Солбуйар аат тыл үөр. — аат тыл, даҕааһын уонна ахсаан аат оннугар туттуллар саҥа чааһа. ☉ Местоимение
Солбуйар аат чопчу биир өйдөбүлэ суох, кини суолтата хайа тылы солбуйарыттан тутулуктанан, уларыйан иһэр. ДНД СТ. Сүрэхтээх (православнай) аат (аата) — христианскай православнай итэҕэл тэнийбитин кэнниттэн иҥэриллибит аата. ☉ Православное имя (после принятия христианства)
Сүрэхтээх аатым Мартыын, Айбыт аҕам Уйбаан диэн, Уйбаан уола Мартыыммын. И. Гоголев
«Эй, Харалаампыйабыҥ диэн оттон Эрдэлиириҥ бырасылаабынай аата эбээт, доҕоор!» — диэтэ Бутукаай Дьөгүөр. Амма Аччыгыйа. Таптал аат (аата) — киһини төрөппүттэрэ, дьонсэргэ таптаан иҥэрбит биһирэмнээх суолталаах анал аат. ☉ Прозвище, данное родителями, близкими (обычно с положительным оттенком)
— Кини [Маайа] таптал аата. — Чооруос. Онтон өһүргэнээччитэ суох. — Өйдөөтүм. Эйиэнин курдук хос аат буоллаҕа. — Суох. Миэнин курдук, таптал аата. Айталын
Кыра эрдэххинэ дьонуҥ-сэргэҥ иҥэрбит таптал аата диэн эмиэ баар. ФЕВ УТУ
Кырдьаҕастар билэллэр Уолу таптал аатынан, Оттон кэрэ дьүөгэлэр Мичээрдииллэр уоран. С. Данилов. Үрдүк аат — үрдүк чиэс, үрдүк бочуот, сүгүрүйэр ытыктабыл. ☉ Высокая честь, преклонение. Үтүө ийэ дойдутун Үрдүк аатын айхаллаан, Хоһоон бөҕөнү эппитэ, Хомус эмиэ тарпыта. Күннүк Уурастыырап
Байыас буолбут дьоллоох уол оҕо доҕоруом! Билэҕин дуо, эн хайдах курдук үрдүк чиэскэ тиксибиккин, үрдүк ааты сүкпүккүн?! Суорун Омоллоон
Үрдүк ааттарын, үтүө сурахтарын алдьатыахтарын кэрэйбиттэр, дойдуларын-дьоннорун, өстөөх атаҕа үлтү тэпсэн иһэх оҥосторун көрүөхтэрин баҕарбатахтар. П. Ойуунускай. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Ньургун Боотур обургу, мин диэтэх дьахтар үрдүк ааппар, үтүө сурахпар кэллиҥ дуо? Ньургун Боотур. Үтүө аат — чиэс, бочуот, ытыктабыл. ☉ Честь, почет, уважение
Эн үтүө ааккар, үрдүк сураххар тоҕус халлааҥҥа тиийэ аатырдан туран туйгун ыһыаҕы туругуртубут! Ньургун Боотур
Саха буойун уолаттара Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сылдьан үтүө ааты, үрдүк сураҕы эмиэ ылбыттар. Суорун Омоллоон
Эн үтүө ааккар, ити биир бырааппын тэтиэнэххэ холуур буолан, оонньотон боруобалаан көрөөрү аҕалбытым. Эрилик Эристиин. Харыс аат көр харыс тыл. Кинини [Уһун Күөлү] олохтоохтор өссө эбэ дииллэр. Итиннэ Уһун Күөл харыс аат, оттон эбэ — эмиэ харыс аат, өссө ытык аат. Багдарыын Сүлбэ. Хос аат — киһини дьүһүннээн, быһыы быһан ааттаабыт ааттара (үксүгэр өһүргэстээх, ардыгар ыыс дэгэттээх). ☉ Прозвище (обычно с отриц., иногда ругательным оттенком)
Ол алаас арҕаа томторугар ааттаах баай Баһылайап Охонооһой, хос аата «Туруйалаах тойоно», олорбута. Амма Аччыгыйа
Туундара дьоно бука барылара турардыынтурбаттыын балыктыы барбыттар. Арай Ньылаарыс (Бочкарев хос аата) сынньалаҥнык кэтэҕиттэн тардыстан сытар. Тоҕус уоннаах оҕонньор сытымына даҕаны. Эрчимэн
II
1. аат.
1. Христианскай итэҕэлинэн киһи өллөҕүнэ, тыыннааҕар оҥорбут айыытын иһин кута-сүрэ тиийэн муҥура суох сору-муҥу көрөр аллараа абааһылар дойдулара. ☉ Ад, преисподняя
Ууга түстүм дуу? Уокка умайдым дуу? Аакка таҥнаһынным дуу? Үөдэн түгэҕэр түстүм дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Аньыылаахтар бука бары Аакка түһэн өлүөхтэрэ. Күннүк Уурастыырап
Алдьархайдаах хара тыынын ылан Аллара, аакка, умайа турар уот сымалаҕа Умса ас. С. Васильев
2. үөхс. Абааһы, адьарай, илиэһэй (үксүгэр сөҕөр, дьиктиргиир элэктиир дэгэттээх). ☉ Черт, дьявол, леший (обычно с оттенком изумления и насмешки)
Мишка буруйун мүлүрүтэн, бэркэ ирэн-хорон олорон, күлэ-күлэ кэпсэтэллэр уонна онтукаларын, «аат уола, илиэһэй киһитэ, дьэ быһа, адьарай диэтэҕиҥ», — диэн тылынан бүтэрээччилэр. Р. Кулаковскай
Ньыыкаан! Аат уола, бэдик, бу хантан-хаһан өрө күөрэс гына түстүҥ? В. Титов
Таһырдьа тахсыбытым, арай уол, бу аат тыына баара, ойуур диэки бытыгырыйа турбут. «ХС»
△ Сор-муҥ, эрэй, абааһы (кимтэн-туохтан эрэ олус мэһэйдэтэн, абааһы көрөн кыйаханан этии). ☉ Черт, проклятье (говорится о ком-чем-л. мешающем, раздражающем)
«Аат сүөһүтэ, сорбун сордоон да эрэр»,— диэн ботугураабытынан, Микиитэ ынах кэнниттэн сүүрдэ. Амма Аччыгыйа
Аат көлөттөрө, син тахсан сааттыгыт дии. Суорун Омоллоон
Тохтотор да бокуой суох, Иннин хоту дьөгдьөрүтэр. Адьаһын да умса охсуох Аат тыала сэниэтин эһэр. Урсун
2. даҕ. суолт. Куттал, иэдээн, өлүү (сирэ-дойдута). ☉ Страшный, бедственный, гибельный (напр., о месте)
Бу аат дойдутуттан күрэниэххэ дэһэннэр, утуйбакка эрэ көлөлөрүн көлүммүтүнэн бардылар. Болот Боотур
[Мария:] Санаарҕаама, этэҥҥэ буоллаҕына биһиэннэрэ сотору кэлиэхтэрэ, бачча тыастара-уустара иһиллэр дьон, бу аат олоҕуттан хостуохтара. Н. Туобулаахап
♦ Аат айаҕа — аакка киирэр аан; сатана дойдута. ☉ Ворота в преисподнюю
Дьэс-чаҥ күннээх, таҥнары ыйдаах, Умсары уурбут халлааннаах, Сытыган уулаах, салыҥ буордаах Тимир иһирик ойуурдаах Аллараа дойду, аат айаҕар Аартык арыйан кини түһэр. Дьуон Дьаҥылы
Хоммут уоспутунан Хоҥнордохпутуна, Өрөөбүт уоспутун Өһүллэхпитинэ, Аат айаҕа Аппаҥнаабытынан барыа. П. Ойуунускай
Аат айаҕын курдук Алдьархайдаах саахталар Айахтара аҥастылар, Үөдэн түгэҕин курдук Үлүгэрдээх хорооннор Дьөлүтэ көҥүрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй