туохт. Дьоҥҥо тугунан эмэ билин, ханнык эрэ сурахтаах буол. ☉ Прославиться, прослыть кем-л., каким-л., приобрести какую-л. репутацию
Ааттаах албан ааттанаар, Улуу дьоллоох сурахтанаар! Саха фольк. Аат маһа аатыран, Өлүү дурдата сурахтанан Сидьиҥ хорҕойор сирэ диэн этиллэн, Ким да кэрэхсээбэт, …… Үйэлэр тухары Турбутум баар этэ. С. Зверев
Суох-дьадаҥы сорунан Суо-хаан сурахтаммыт, Баһылык тойоттору Бахтатан иһиэҕиҥ! М. Доҕордуурап

аат. Олус киэҥник биллии, аатырыы (үчүгэйинэн да, куһаҕанынан да, үксүгэр дьиҥ бэйэтэ сирэйинэн биллибэккэ-көстүбэккэ). ☉ Широкая известность, популярность (обычно заочная); дурная слава, скандальная известность
Тимофей Андреевич Бурцев бастыҥ ыанньыксыт быһыытынан аатасураҕа киэҥник биллибитэ. «Кыым»
Саха бастакы революционерын К.Г. Неустроев аата-сураҕа киэҥник биллэр. П. Филиппов
«Бу сорбун-муҥмун, бу ааппын-сурахпын!» — диэн бабыгырыыбабыгырыы, ытаан ыгдаҥныыр. Күннүк Уурастыырап

туохт. Олус киэҥник билин, аатыр (үксүгэр сирэй биллибэккэ-көстүбэккэ). ☉ Получить широкую известность (обычно заочно)
Кыра ырыаһыт, кэпсээнньит, бэйэтин кэмигэр төһө да үгүстүк бэчээттэнэн, ааттанан-сурахтанан, айдааран сырыттар, суолу-ииһи хаалларбакка сүтэр, умнуллар идэлээх. Софр. Данилов

аат.
1. Ким-туох эмэ туһунан киэҥник тарҕаммыт, олохсуйбут кэпсээн. ☉ Известность, популярность
Үтүө сураххын түөрт дойдуга түҥэтиэм. Саха фольк. Уйбаачаан билигин уон улуус үрдүнэн Улуу баай аатыран, сураҕа тарҕанан, Солото үрдээтэ, суотуйан көһүннэ. А. Бэрияк
Мусуой суон сураҕа ыраахтан-чугастан араас идэлээхтэри тардар. «ХС»
2. Ким-туох эмэ туһунан киһиттэн киһиэхэ этиллэн тарҕанар сонун, кэпсээн, тыл, тыл-өс. ☉ Весть, новость, известие, слухи
[Уйбаан:] Мунньахха баран иһэн, бу оҕо тахсыбыт сураҕын истэн, көрөөрү таарыйдым. А. Софронов
Кэлин уһугар итинник сураҕы хаста даҕаны тус-туһунан дьонтон истэн итэҕэйэригэр тиийбитэ. Н. Лугинов
Нөҥүө күнүгэр Ньыахан кинээс ыалдьыбыт үһү диэн сурах иһилиннэ. М. Доҕордуурап
♦ (Аатын алдьат) сураҕын сууй көр аат I
Төрдө-ууһа да суох, амныа киһи аатын алдьатан, сураҕын сууйан эрэр. А. Сыромятникова
Монтано, эн көрсүө ааттаах киһигин Уонна туох үлүгэргэ түбэһэҥҥин, Хара түүн үөһэ уулуссаҕа охсустуҥ? Ааккын алдьаттыҥ, сураххын сууйдуҥ? У. Шекспир (тылб.). Сураҕа да суох кэпс. — олох, төрүт суох, мэлигир. ☉ Полностью, напрочь отсутствует
Сиэрпэ диэн сураҕа да суох үһү, [бурдугу] быһаҕынан быһаннар син түүтэх оҥортооннор куурдаллар үһү. Саха фольк. Хахсаат, хаһыҥ, хаар, тымныы Сурахтара да суохтар. С. Данилов
Тиийбитим, доҕорум сураҕа да суоҕа… Ол күнтэн түспүтүм мин дириҥ санааҕа. Дьуон Дьаҥылы. Сурахта ыыт — онно суох сымыйа тылла, кэпсээннэ тарҕат. ☉ Распространять ложные, выдуманные слухи
Хараҥа буруйдаахтар ханна да саһар, хайдах да кубулунар араас сураҕы ыытан куотуохтара суоҕа. Т. Сметанин
Торуой уола аах дэриэбинэҕэ киирэннэр …… сурах ыыттылар. Н. Павлов. Сурахтыын суох буол — өйгө, санааҕа да суох буола таһыччы сүт, мэлий. ☉ Кануть в вечность
«Тэриэлкэ» араадьыйа сурахтыын суох буолбута ыраатта. «Кыым»
Ким аатырыа, ким сотору Уу түгэҕин булуохтаах, Сурахтыын суох буолуохтаах. А. Твардовскай (тылб.). Сурахтыын сүт (мэлий) — сураҕа-садьыга суох сүтэн хаал. ☉ соотв. ни слуху, ни духу
Улууһугар баппатах, кулубатын хомпуустаан ыт элэгэр ыыппыт, ыраахтааҕыны, таҥараны утарбыт «ороспуонньук» сурахтыын мэлийбитэ. П. Филиппов
Хантан кинини булуоххунуй? Соҕуруу эмтэнэ барбыт аатырбыта да, сурахтыын сүппүтэ. «ХС». Сурах хоту — дьиҥнээҕин билбэккэ эрэ, сураҕын эрэ истэн. ☉ соотв. по слухам
Бу мустан олорооччулар …… сэрии диэни сурах хоту эрэ истибит дьоннор. И. Никифоров
Ийээ, сурах хоту истэн, Куттаныма-куойума, «Бу үлүгэрдээх сэрииттэн Оҕом сыыһын туох ама, Быыһаан ылыай» — диэхтээмэ. И. Эртюков
Билиҥҥи обургу оҕо тугу даҕаны сурах хоту ылыммат, ону хайаан да чахчыларынан, олох холобурдарынан бигэргэтэн көрдөҕүнэ эрэ итэҕэйэр. «Кыым»
ср. бур. һураг ‘весть, молва’, тув. сураҕ, уйг. сорак, алт. сурак ‘вопрос; допрос; просьба; запрос, расспрос’

аат. Сымыйатакырдьыга биллибэт сонун, тыл-өс (үксүн үчүгэйэ суох, мөлтөх ис хоһоонноох). ☉ Слухи, вести, достоверность которых не установлена (обычно негативного характера)
Кинилэр бэйэлэрин икки ардыларыгар түтүө-татыа сыһыаннаахтарын тустарынан сурах-садьык тарҕаммыта эмиэ баар. Р. Баҕатаайыскай
Хотугу кырдьаҕас куораты өстөөх былдьаабыт. Ыар сурах-садьык иһилиннэ. А. Сыромятникова
[Кириисэ:] Өрүүскэ, кулаактар эйигин холуннара сүрдээх куһаҕан сураҕы-садьыгы ыыппыттарын истэ-истэ сүрэҕим-быарым ыалдьар. Күндэ
Өрүүҥкэ: «Куһаҕаннык үлэлээтэххэ эбэтэр тугу эмэ эмти үктээтэххэ дьэ сурах-садьык бөҕө дэлэйииһи», — дии саныы-саныы, биригээдэтигэр кэллэ. Дьүөгэ Ааныстыырап

сурах-садьык диэн курдук
Киһи этинэн-тириитинэн билэ илигинэ, барыны барытын, сурахтаамах кэриэтэ, күдээринэ, кулгааҕын таһынан аһарар адьынаттаах эбит. Софр. Данилов
Эт эрэ, эн кэргэн кэпсэппит кыыһыҥ кимий? Эн олус сурахтаамах курдук кэпсиигин. Н. Чернышевскай (тылб.)

громкая известность, громкая слава; аат-сурах ыраах барар погов. имя и слава далеко идут.

весть, известие; слух; үчүгэй сурах хорошая весть; үөрүүлээх сурах радостная весть; сурахта тарҕат = распространять слух # сураҕа суох сүт = пропасть без вести; сураҕын сууй = запятнать чью-л. репутацию; сурах бөҕөтө модальное словосочет. выражает ссылку на чужую речь: дэриэбинэҕэ , сурах бөҕөтө , столицаттан артистар кэлбиттэр үһү в деревню, говорят, приехали артисты из столицы; сурах хоту по слухам (не зная существа дела).

молва, слухи, толки # кини туһунан туох да сурах-садьык иһиллибэт о нём ни слуху ни духу.

иметь репутацию; завоёвывать, приобретать репутацию, известность; үчүгэй сурахтан= иметь хорошую репутацию. сургуй ясли (кормушка для скота). сургуй= пролезать, проникать куда-л. (сделав пролом, проход, отверстие); сылгылар кэбиһиилзэх оту сургуйбуттар лошади пролезли через изгородь к стогу сена.

n. news; сурах-саддьык n. gossip, rumors