I несов. см. проснуться.

сов. 1. (проснуться) уһугун; очнуться ото сна уугуттан уһугун; 2. (прийти в себя) өйдөн, өйдө киллэр, тыынна киллэр; очнуться после обморока уҥан баран, өйдө киллэр, өйдөн.

прям., перен. пробуждаться, просыпаться; уугуттан уһугун = проснуться; айылҕа уһугунна природа пробудилась; өй-санаа уһугунна сознание пробудилось # оһоҕоһум уһукта илик у меня ещё аппетит не разыгрался (сразу после сна).

сов. 1. (проснуться) уһугун, уһуктан кэл; 2. перен. (появиться) уһугун, көп, күөдьүй; в нём пробудилась охота к чтению киниэхэ ааҕарга баҕа санаа уһуктубута; 3. перен. (ожить) уһугун, тилин; весной природа пробудилась саас буолан айылҕа уһугунна.

сов. 1. что (какое-л. время) утуй, утуйан ыл; проспать три часа үс чаас утуйан ыл; 2. (проснуться позже, чем нужно) утуйан хаал, утуйан хаалан куоттар; он проспал и опоздал на поезд кини, утуйан хаалан, поеһы куоттарбыт; 3. что, разг. (пропустить) утуйан хаал, утуйан аһаран кэбис; пассажир проспал станцию пассажир, утуйан, станция-ны аһаран кэбиспит.

сов. 1. (наверх) өрө таҕыс, ере кет; подняться по лестнице кирилиэһинэн ере таҕыс; 2. (переместиться выше) көтөҕүлүн; занавес поднялся быыс көтөҕүлүннэ; 3. (встать) тур; он поднялся уходить кини бараары турда; подняться с постели 1) (проснуться) уһуктан тур; 2) (после болезни) үтүөр, үтүөрэн тур; 4. перен. (восстать) ере тур; 5. (повыситься в уровне) эбилин.үрдээ.уөһэ таҕыс; водав реке подняласьөрүскэ уу эбилиннэ; 6. (увеличиться) үрдээ, өрө таҕыс; производительность труда поднялась "үлэ оҥорумтуота өрө таҕыста; 7. (о тесте) көтөҕүлүн, таҕыс; пирог хорошо поднялся бөруөк үчүгэйдик көтөҕүллүбүт; 8. (начаться, возникнуть) тур, үөдүй; поднялся сильный ветер күүстээх тыал турда; 9. перен. (улучшиться) өрө көтөҕүлүн; настроение поднялось санаата өрө көтөҕүлүннэ.

туохт.
1. Утуйан бүт, утуйан тур. ☉ Перестать спать, проснуться
Аны дьоммут уһуктуохтара, бара охсон кэлиэх. А. Софронов
Пуд Ильич уһуктар, хамсаныыта-имсэниитэ түргэтиир, санаата көтөҕүллэр. Далан
Саҥа ойон эрэр күн уотун көмүс сүүмэҕэ, уһуктубут чыычаахтар ырыаларынан аргыстанан, тэлэллибит аанынан дьиэҕэ киирдэ. Л. Попов
2. кэпс. Уһуктубут курдук буол, тылын, чэлгий (айылҕаны этэргэ). ☉ Ожить (о природе)
Хара тыа уһуктан, күөх хампанан намылыйан, титирик мастар күөх лабаалара бары биир тэҥҥэ күөгэлдьиһэ тураллар. Амма Аччыгыйа
Айылҕа ийэ уһуктан — Ала дьикти арылынна, Кыыспыт имнээх илин саҕах Кытыастар уокка куустарда. Күннүк Уурастыырап
Халарча оҕонньор айылҕа саас уһуктарын кэпсээбититтэн уонна көрдөрбүтүттэн үөрбүт көрүҥнээҕэ. С. Дадаскинов
3. көсп. Урут биллибэккэ сылдьан, эмискэ көбөн, күөдьүйэн кэл (хол., иэйии). ☉ Пробудиться, проснуться, затеплиться (напр., о чувстве)
Күөрэгэйи, тыалы кытта Күн тахсыыта дьол уһуктар. И. Гоголев
Быһайын миэхэ ол талааным ситэ уһукта илик этэ, оттон быйыл кыһын дьэ уһугунна. И. Семёнов
Микиитэ, эдэр киһи, Агашаҕа сүрэҕэ уһуктуох курдук гынан иһэн, умуллан хаалар. Эрчимэн. [Ньыыкан:] Кэлин киһи идэтигэр, дьарыгар бэриллэрин, өйүгэр-санаатыгар биллибэккэ да сылдьан хаһан эрэ булгуччу уһуктуохтааҕын биллим диэн бигэтик этэбин. НЭНь
♦ Оһоҕоһо (иһэ) уһукта <илик> көр оһоҕос. Бу оҕо оһоҕоһо уһукта илик быһыылаах
□ Мин мааҕын сарсыарда эрдэлээн, иһим уһуктубакка, аанньа аһаабакка ордук иэдэйдим. Н. Борисов
Баҕар, сөп-сөрүүн бутугас оҕото иһиэҥ буолаарай, иһиҥ уһуктуо этэ. В. Гаврильева. ☉ Өйө уһуктар — урут өйдөөбөтүн чопчу өйдүүр буолар, өй-санаа өттүнэн лаппа сайдар. ☉ Пробудиться (о сознании), прозреть
Кини Дьаакыбылап кулуба бас билэр сириттэн төһөнөн ыраатар да, соччонон тыла чобуотуйан, санаата сайдан, өйө уһуктан барар. Н. Якутскай. Суобаһа оонньуур (уһуктар) калька. — куһаҕаны оҥорбутун кэлин өйдөөн кэмсинэр, суобаһыргыыр. ☉ соотв. совесть проснулась
Хайдах эрэ суобаһа уһуктарга дылы гынна. Н. Павлов
Син өйдөөбүт дии, соролообут саҥыйахтааҕын көрөн, суобаһа оонньоотоҕо дуу? С. Курилов (тылб.)
Уһуктубат <уһун> уутун утуйда көр уу II. Сырдык дууһатын таҥараҕа туттаран баран, уҥа орон үрдүгэр уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. А. Софронов
Манна икки бойобуой лүөччүк үйэ-саас тухары долгуйбат чуумпуга сууланан, уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Украина илгэлээх буоругар таптыыр доҕоро, кэргэнэ Сүөдэрэ уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк. одун, хак. усхун, с.-юг. узуҕан ‘просыпаться’

I
туохт.
1. Туохтан эмэ ууҥ көтөн, кыайан утуйума эбэтэр утуктаабыккын аһар. ☉ Проснуться, потерять сон в силу каких-л. внешних обстоятельств
Мотуор тыаһынан уйгууран Холкуос ыала уһугунна, Көмүөл күүһүнэн оргуйан Үлэ күнэ саҕаланна. А. Абаҕыыныскай
Оҕонньор чуумпуран иһийбит дьиэтигэр бэйэтин муҥар буһан, утуйар уута уйгууран, уйулҕата көтөн сытта. П. Аввакумов
Дьон ол аймалҕаны истэн, уулара уйгууран уһуктубуттар. ҮҮА
2. Туохтан эмэ олус, күүркэй, өрүкүй. ☉ Оживиться, наполниться жизнью; взбодриться
Үстүөпэбит тапталга уйгууран аанньа утуйбат буолбут быһыылаах. М. Доҕордуурап
Олох күүрээнэ миигин өрүкүттэ, Уйгуурдум. Долгуйдум. Умайдым. Д. Васильева
Николай дууһата уйгуурбутун драматург ылыннарыылаахтык быһаарар, мындырдык ойуулуур. «Чолбон»
△ Улахан саҥананиҥэнэн, күйгүөрүнэн туол, айман, сэргэхсий. ☉ Наполниться весёлым шумом-гамом, гомоном
Киэҥ иэнэ киһинэн туолан Унаар хочобут уйгуурда. Күннүк Уурастыырап
Киэһэ интэринээт иһэтаһа оҕо аймах саҥатынан уйгуурбута. П. Аввакумов
Кус-хаас саҥата, көтөр бииһин ырыата уйгууран турда. В. Сыромятников
II
даҕ. Туохтан да хааччахтаммат, тутуллубат, көҥүл-босхо барбыт. ☉ Свободный, вольный, лишённый стеснений, ограничений
Кэлэр кэммит Кэскилиттэн, Устар олох Уккууруттан, Уйгуур санаа Уһууххайда. Күннүк Уурастыырап. Умнубутум, сырдык бакаал Төлөнүгэр оҕустаран, Улдьаа сылдьыы, уйгуур санаа Уодаһыныгар кыайтаран. Н. Босиков
Мэник-тэник, кулун босхо сылдьар оҕолору: «Ээ, дьэ, уйгуур дьон», — дэниллэр. ЧМА ЭТНББ
ср. уйг. уйҕур ‘уйгур’
III
1. аат. Омугунан уйгуурдарга (хотугулуу-арҕааҥҥы Кытайга, Орто Азия сорох өттүгэр, Афганистаҥҥа олорор омук) киирсэр киһи. ☉ Уйгур (представитель народа, живущего на северо-западе Китая, в нек-рых районах Средней Азии и Афганистана)
Биһиги, уйгуурдар, сахалар, Бэрт былыр биир кэргэн этибит. «ХС»
Саха омук бастакы төрүттэрэ-уустара соҕуруу диэкиттэн этэ. Онуоха түҥ былыргы түүрдүү тыллаах уйгуурдар, Енисей кыргызтара (хакаастар) уо. д. а. — буолбуттара. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Уйгуур омугар сыһыаннаах. ☉ Уйгурский
Иирээн абааһытын төрдүн Тоҕус Уйгуур кыргыттара, эбэтэр кыргыттарын төрдө диэн ааттыыллара үһү. БСИ ЛНКИСО-1938
Саха уонна уйгуур поэзияларын тыла биир төрүттээх буолан ритм үөскээһинигэр маарыннаһар түбэсиһиилэр бааллара ити чахчылар дириҥ силистээхтэрин өссө төгүл бигэргэтэр. Н. Тобуруокап