с. сиргэнии; противно до омерзения киһи сиргэниэх курдук түктэри.

межд. паа!, пахаай!; фи, какой противный! пахаай, тугун куһаҕанай!

межд. выражает 1) отвращение, презрение фу, фи; па , бу туох куһаҕан сытай! фу, что за противный запах!; 2) удивление, недоумение, разочарование да, ну, да ну; па , куттаҕас эбит ! да он, оказывается, трус!; па , олус кыра эбит ! да ну, слишком маленький! Ср. пахай .

аат., түөлбэ. Сааскы хахсаат, хапсыыр; ол түмүгэр буолар аастуор, аччыктааһын, сааскы быстарык. ☉ Весенние затяжные холода с ветром; голодный период в результате затяжных весенних холодов
[Афанасий:] Ынахтар көөнньөрбө сытын ыллылар. Быйылгы курдук хачаалга, хата, улаханнык оҕустарбатыбыт. С. Федотов
ср. тел. качалаҥ ‘противный, резкий (о ветре)’

1. 1) нареч. прямо, против; навстречу; утары бар= идти навстречу; утары көр = смотреть прямо, в упор; утары тур= а) стать напротив, против кого-л.; б) противодействовать кому-чему-л.; утары эт = противоречить, возражать кому-л.; 2) вопреки кому-чему-л.; утары оҥор = делать что-л. вопреки кому-чему-л.; 2. послелог, упр. осн. и вин. п. напротив, против; прямо; аан утары напротив двери; күнү утары көрүмэ не смотри прямо на солнце; тыал утары против ветра; 3. встречный, противный; утары тыал встречный ветер; утары күүс противоборствующая сила.

1. даҕ. Кимиэхэ, туохха эмэ утары; олох атын. ☉ Противоположный, другой; противный, дурной
   [Клим] төттөрү сигилилээх, куруубай хааннаах... А. Софронов
   Иккис кэллиэгэм, Егор Петрович, Валентин Николаевичка олох төттөрү хайысхалаах киһи буолан биэрдэ. Н. Лугинов
   [Үрүҥ Уйантай-Куо — убайыгар:] Мин түһүүр түүлүм төттөрү, биттэнэр битим кэдэрги. Эрилик Эристиин
2. сыһ. суолт.
3. Хайыһан турар туһаайыыҥ хоту буолбакка, онно утары. ☉ В обратном направлении, назад, обратно, в другую сторону
   Кэннигэр тыа баһа сатарыйан ыраах тыраахтар тыаһа торулаабытыгар Серёжа төттөрү хаампыта. Н. Лугинов
   Ааныс кэлэйбиттии, төттөрү хайыһан кэбистэ. Н. Заболоцкай
   Тордоохоп …… уҥуоргу хадьымалга тиийэн, төттөрү эргиллэн хотуурун өрө тутан туран, биитин бурууһунан соппохтоото. С. Никифоров
4. Урукку миэстэтигэр, хат (хол., тугу эмэ уур). ☉ На прежнее место, обратно (напр., положить что-л.)
   Этэрбэһин устан хаарын тэбээтэ, угунньалыы-уктастыы охсон, төттөрү кэтэрдэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Кузьма Петрович харчытын сиэбигэр төттөрү уктан кэбиһэр. Н. Якутскай
   Кулун тутар ый бүтүүтэ Петя Будищев билиэтин миэхэ төттөрү биэрбитэ. «Чолбон»
5. көсп. Туохха эмэ утары буолар гына, олох атыннык. ☉ Противоположно чему-л., совершенно иначе, наоборот
   Үлэлээбэтэх киһи үлэлээри гыммыта кэм төттөрү ээ. Н. Заболоцкай
   [Харытыан оҕонньор] сааһын тухары үлэҕэ үөрэммит этэ-сиинэ ол көннөрү олороруттан улугуран, төттөрү ыалдьыах курдук буолбута. П. Аввакумов
   [Петя] атаҕа, илиитэ дьаакыр курдук таҥнары тардыһар бэйэлэрэ, билигин төттөрү, уу үрдүн былдьаһаллар. И. Данилов
   ♦ Төттөрү өҕүт кэпс. — ким эмэ тугу эмэ урут ылбытын, былдьаабытын төнүннэрэригэр күһэй. ☉ Заставлять кого-л. отдавать, возвращать долги, возмещать что-л., платить по старым счетам
   Хаһан эрэ, баҕар, төттөрү өҕүтэр дьон көстүөхтэрэ. А. Фёдоров
   Төттөрү сүргүөхтэммит көр сүргүөх. Дьадаҥы киһи …… ырата-баҕата туолар күнэ үүммүтүгэр, дьэ кэлэн төттөрү сүргүөхтэнэн, оҕотун кистиир-саһыарар аакка барбыта хайдах өйдөнүөн сөбүй? ФЕВ УТУ
   Төттөрү сүргүөхтээх көр сүргүөхтээх. Дьиикэй, төрүт да төттөрү сүргүөхтээх этэ. Суорун Омоллоон
   др.-тюрк. тетрү, тертрү, хак. төдир

1. сыһ.
2. Алын өттүн үөһэ эргитэн. ☉ Нижней стороной вверх
   Саша инчэҕэй кырсы тиэрэ уурталыыр. Н. Заболоцкай
3. Ис өттүн тас гына. ☉ Навыворот, наизнанку, вывернув внутренней стороной наружу
   [Учуутал] суорҕанын тиэрэ быраҕа, түҥ-таҥ таҥнан булумахтана олордо. Амма Аччыгыйа
   Түүлээх майах тэллэҕи Тиэрэ ууран кэбиспиттэр. С. Зверев
4. Көхсүгүнэн иттэнэ (сыт, оҕут). ☉ На спину, навзничь
   Байбал кыыһыран чэйин испэккэ, баран оронугар тиэрэ сытынан кэбистэ. Күндэ
   Таня ороҥҥо тиэрэ түһэн кинигэ ааҕа сытар. Н. Габышев
5. кэпс. Олох атыннык, күүтүллүбэтэх өттүттэн, сыыһа. ☉ Неправильно, наоборот, иначе, не так. Тиэрэ оҥор
   □ Мунан тиэрэ баран хаалыахтара суоҕа дуо? Күндэ
6. даҕ. суолт.
7. Ыраах сытар, олох чиэски (хол., сир). ☉ Очень далёкий, отдалённый от чего-л.
   Муҥ саатар, айан суолуттан эмиэ тиэрэ сир. С. Федотов
8. Төттөрү өттүнэн өйдүүр, толоос, сүөргү. ☉ Противный, отвратительный (напр., характер)
   Тиэрэ сигилилээх Түөкүн бииһин сэриитэ Түөкүннүү түрбүөтээн түспүтэ. Саха фольк. [Маратик] тиэрэ да сигилилээх буоллаҕа. А. Сыромятникова
   Хайа акаары эрдэҕэс куртуйаҕы ытар үһүнүй, эмиэ дьэ булчут дуома, тиэрэ киһи эбиккин! «ХС»
9. нор. ай. Аллараа өттө үөһэ эргитиллибит. ☉ Перевёрнутый снизу вверх
   Тиэрэ халлаан дьиэлээх баар үһү (тааб.: килэйээҥки). Бу дойду дьэбиннээх, тиэрэ кэлтэгэй ыйа-күнэ барыта түҥнэри тартылар. Ньургун Боотур. Эмээхсин тиэрэ дэпсэни тэлгээн баран, оҕонньору онно олордор. Саха фольк.
10. аат суолт. Ханнык эмэ түгэҥҥэ сыһыана, тоҕооһо суох туох эмэ атын, туспа. ☉ То, что не имеет отношения к данному случаю, событию
    Сүгүн буол, туой тиэрэни баран. Амма Аччыгыйа
    [Баһылай] отой да тиэрэни саҥарбыта. С. Маисов
    ♦ Тиэрэ бай — сыта бай диэн курдук (көр бай I)
    Сорох кээмэйэ суох тиэрэ байбыт. Н. Лугинов
    Көр эрэ, түөрт хостоох дьиэни атыыласпыттар дии кинилэр, тиэрэ байаннар. И. Попова
    Додор кулуба оҕустуу айаатаан, сылгылыы кистээн тиэрэ байбыта биллэр. «ХС». Тиэрэ биэр (көт) кэпс. — сүөһүнү идэһэ оҥостон, сиэри өлөр. ☉ Забивать скот (букв. опрокинуть)
    Биир эриэн оҕуһу тиэрэ биэрбиттэрэ тэлгэһэҕэ кытара сытар. И. Никифоров
    Кулуба хас да сыл курулаппыт оҕуһун, үс сылгыны тиэрэ көттүлэр. «ХС»
    Быһый Чооруос ол киэһэ борооскутун ылан тиэрэ көтөр. «ХС»
    Тиэрэ көт көр көт I. [Барахсаанап:] Бэйи, дэлбэрийэн эриҥ, эһигини баҕас тиэрэ көтөрүм буолуо! Н. Неустроев. Тиэрэ түс — олох сөбүлэһимэ, буолунума, кыккыраччы аккаастан, ылыныма. ☉ Решительно отказываться от чего-л., совершенно не соглашаться с чем-л. (букв. падать навзничь)
    Сарсыарда туран Дарыбыан кулуба булгуччу аккаастаан, тиэрэ түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
    [Үлэттэн күрүүргэ] сорох устудьуоннар куттанан тиэрэ түстүлэр. Болот Боотур
    Киҥэнаара холлубут Сүөдэр Сүөдэрэп биригэдьиириттэн аккаастанан тиэрэ түстэ. Н. Босиков. Тиэрэ ууран биэр кэпс. — барытын аһаҕастык, кырдьыгынан кэпсээ. ☉ Рассказать всё начистоту, выложить всю правду
    Аҕатын аах кистэлэҥнэрин бүтүннүү тиэрэ ууран биэрдэ. Д. Таас. Тиэрэ эргий — санаабытыҥ курдук буолбакка, төттөрү буолан таҕыс, уларый. ☉ Оказаться не таким, как ожидалось
    Үөрэхтээх үйэтэ үүммүтүн, Үлэ дьоно тиллибитин, Олох тиэрэ эргийбитин Эр дьон сэмээр кэпсэтэллэр. Дьуон Дьаҥылы
    Үчүгэйдик өйдөппөтөххө дьыала барыта тиэрэ эргийэн тахсар кутталлааҕа. «Кыым»
    Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр (киһитэ) көр умса. Тыгын киһи-хара оҥостуох, умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүөхтээх, тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүөхтээх баар-суох уолаттарын саҥартаран дьэбидис гына түспүтэ. Далан
    ◊ Тиэрэ атах түөлбэ. — туотаайы. ☉ Серощёкая поганка. Тиэрэ көт спорт. — утарылаһааччыгын көхсүтүнэн көбүөргэ сууллар, охтор (көҥүл тустууга). ☉ соотв. положить на лопатки (в вольной борьбе)
    Биһиги киһибит [Семён Ноев] утарылаһааччытын тиэрэ көтөр, ыраас кыайыыны ситиһэр. «Кыым»
    Дьоппуон тустууга түргэнник икки атахтаан тиэрэ көтөн тустар. НЕ ТАО
    Гейбл сүһүөҕүн сүтэримээри көнөн ылыытыгар уҥа хонноҕун аннынан умсаат, аҕыйахта кэннин диэки хардыылаат, хатыйан тиэрэ көтөбүн. Баар! ПП ОА
    Тиэрэни кэпсээ — тиэрэни эрт диэн курдук. [Көстөкүүн:] Эс, доҕор, эмиэ тиэрэни кэпсээн бардыҥ. Күндэ
    Ытыканов атаһа тиэрэни кэпсээн барбытыттан айаҕын аллаччы атан кэбистэ. В. Ойуурускай. Тиэрэни эрт сөбүлээб. — атыны, туораны кэпсээ, түҥ-таҥ тыллас. ☉ Рассказывать иное, говорить не то
    Хайдах тиэрэни эрдэн бардыҥ. Н. Туобулаахап
    Туой тиэрэни эрдэ сылдьар киһи. В. Титов. Тиэрэ өйдөө — сөпкө буолбакка, атыннык, сыыһа өйдөө. ☉ Понимать не так, как надо, толковать неправильно, ошибочно
    Сороҕор тиэрэ өйдөөн сыыһа туттууга тиийэбит — үбү матайдааһын суолугар турунабыт. ЧКС ОДьКИи. Тиэрэ таһылын — эмискэ көхсүгүнэн иттэннэри оҕун, охтон түс (хол., халтарыйан, халты тэбинэн). ☉ Упасть навзничь (напр., поскользнувшись)
    Кыыс ыаҕастаах үүтэ ыһыллыбытынан тиэрэ таһылла түстэ. М. Доҕордуурап
    [Уончалаах бэдик] килиэ мууска хатыыскалаан ылар, халтарыйан тиэрэ таһыллар. С. Маисов
    Хараххын муҥунан (тиэрэ) көр көр көр I. Сэмэнчик хараҕын сыыһын тиэрэ көрөн таһаарда. Н. Неустроев
    Өр буолбатах, хараҕын тиэрэ көрөн, эппэт кэлэҕэй буолан киирбит. М. Чооруоһап