ж. 1. (противодействие, сопротивление) оппозиция, утарсыы; 2. (группа внутри какой-л. организации) оппозиция, утар-сааччылар; # быть (или находиться или стоять) в оппозиции к кому-л. оппозицияҕа буол (сырыт).

туохт. Кимиэхэ, туохха эмэ мэһэй буол, мэһэйдэс, утарылас. ☉ Быть помехой, препятствием для кого-чего-л., мешать, оказывать противодействие кому-чему-л. [Настаа:] Харытыай, сөбүлүүр буоллаххына — холбос, биһиги туох диэн туорайдаһыахпытый? П
Ойуунускай. [Ыһыктарын] көҕүрэтэ сатаабытын Өксүүн сөпкө да туорайдаспыт эбит. Билигин да айан уһун. Айталын
Кини [Бэс Дьарааһын] кыргыттар үөрэххэ баҕатыйыыларын тэҥэ …… төрөппүттэр ол кэскиллээх дьулууру бопсо, туорайдаһа сатыылларын ойуулуур. ФЕВ УТУ

даҕ.
1. Кимниин эмэ тэйсэ, кыыһырса сылдьан баран түргэнник эйэлэһэ охсор, өр өстүйэ, кыыһыра сылдьыбат. ☉ Легко и быстро успокаивающийся после вспышки гнева, раздражения, отходчивый
Сергей хараҥа майгылаах, бу Женя курдук аһарымтыа, эйэлэһимтиэ буолбатах. ПБН БЭДь
2. Олоххо буолар туох эмэ омнуолаах быһыылары кытта эйэлэһэр, утарылаһар кыаҕа суох (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Способный противостоять, оказывать противодействие трудностям жизни (преим. употр. в отриц. ф.)
Ньукулай эргиэҥҥэ төһө даҕаны өр, ис сүрэҕинэн ылынан үлэлээтэр, сыыһаны элбэхтик тутуһарын, итэҕэһи таһаарбыт дьоҥҥо эйэлэһимтиэтэ суоҕун иһин сорохтор соччо ытыктаабаттар этэ. М. Попов
С.С. Яковлев Амма оройуонугар түбэспит иэдээнин кистээбэт этэ, аһаҕастык кэпсиирэ уонна ыччат оннукка эйэлэһимтиэтэ суох буолуохтаах диирэ. «ХС»
ГАИ иниспиэктэрэ Дмитрий Павлович Ефремов суол быраабылатын убаастаабат дьоҥҥо эйэлэһимтиэтэ суоҕун бары билинэллэрэ. ДьИэБ

аат.
1. Күүһүнэн киириигэ эбэтэр саба түһүүгэ утарылаһыы, өрөлөһүү. ☉ Противодействие насильственным действиям или нападению, натиску, сопротивление. Өстөөххө күүстээх утарсыыны оҥордубут
□ [Өстөөх] эрдэттэн бэлэмнэммит окуопаларга, траншеяларга кэлэн түһээт, утарсыылара улаатта, уоттара күүһүрдэ. ССС
[Доҕоороп] ыҥырыынан кэлбит милииссийэ үлэһиттэригэр утарсыыны оҥорбут. «ХС»
2. Ким эмэ баҕа санаата олоххо киирэригэр утарылаһыы, өрөлөһүү; кимиэхэтуохха эмэ бас бэриммэт, сөбүлэспэт буолуу. ☉ Противодействие воле, желаниям кого-л.; неподчинение кому-чему-л.. Оҕонньор сиэнэ соҕуруу үөрэххэ барарын утарсыы киэнэ кытаанаҕа. Кэргэнин өттүттэн утарсыы баарын үрдүнэн биир үрүүмкэни иһэн кэбистэ
□ 1929 — 1930 сыллардаахха Сергучев нэһилиэк сэбиэтин салайар уонна кытаанах кылаас охсуһуутун усулуобуйатыгар кулаактар …… харса суох утарсыыларын хам баттаан туран, холбоһуктааһыны ыытар. ССЛИО
3. Бэйэ-бэйэҕэ сөп түбэспэт, утарыта буолуу, көстүү. ☉ Противоречие
[Захар:] Биирдэ баран эттэххэ, эн биһикки үлэбитинэн даҕаны, идэбитинэн да тэҥмит. Онон олохпутугар туох да утарсыы баар буолуо дии санаабаппын. С. Ефремов
[Култуурунай өрөбөлүүссүйэ] өй уонна быччыҥ үлэлэрин икки ардыларынааҕы утарсыыны суох оҥорорго көмөлөстө. ПЭ
Олоххо баары наһаа киэргэтэр суруйааччы олох уустугун, утарсыытын, хараҥа өттүлэрин кырдьыгынан кыайан арыйбат. ВГМ НСПТ
4. филос. (үксүгэр э. ахс.). Айылҕа уонна уопсастыба предметтэригэр, көстүүлэригэр баар утарыта өрүттэр сыһыаннаһыылара. ☉ Отношение противоположностей, внутренне присущих предметам и явлениям природы и общества, противоречия
Биһиэхэ судаарыстыба уонна үлэһиттэр икки ардыларыгар утарсыы суох. МАЕ КТТС
Короленко «Макар түүлүгэр» кылаассабай утарсыы муҥутуу тыҥаабытын, улахан социальнай өрөбөлүүссүйэ чугаһаабытын көрдөрбүтэ. ССЛИО
Билиҥҥи бириэмэҕэ …… дириҥ ис утарсыылар ордук сытыырхайан иһэллэр, үлэ уонна хапытаал икки ардыларыгар охсуһуу күүһүрэр, собостуопкалар ахсааннара үксүүр. СГПТ
5. физ. Эттик ханнык эмэ сабыдыалга, дьайыыга, уларыйыыга-тэлэрийиигэ утарылаһар дьоҕура. ☉ Сопротивление
Салгын утарсыыта улаатан, сөмөлүөтүм адьас сиргэ күр гына түһүөх курдук. КИ АДББ. Холбонор оруудьуйалар уопсай утарсыылара (төттөрү тардыһар күүстэрэ) тыраахтар тардар күүһүгэр тэҥнэһэр

1. сыһ.
2. Сирэйиҥ хоту (хол., турар дьиэ). ☉ Перед кем-чем-л., напротив кого-чего-л.. Маҕаһыын утары кэпсэтэ турабыт. Мин дьиэм оскуола утары турар
   □ Хамнаһын ыларыгар араспаанньатын утары кыракый кириэс курдугу ойуулуур эбит. Н. Лугинов
3. Ким-туох эмэ диэки (хол., кими эрэ көрсө, тугу эмэ көрө таҕыс). ☉ Навстречу кому-чему-л.
   Кини остуол кэнниттэн туран, утары кэллэ. Суорун Омоллоон
   Куонаан оҕонньор тугу эрэ суулуу тутан, кыбынан баран, бу утары хааман нөрүҥнээн иһэр эбит. Н. Заболоцкай
   Бытааннык турда уонна кыргыттарга утары хаампытынан барда. А. Сыромятникова
4. Өр буолбакка, сонно тута. ☉ Сразу, тут же (совершать какое-л. действие)
   Дьахтар бэрт үксү саҥарар, күлэрсалар да, утары умнуллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   Куобаҕын тириитин утары хатаран таҥастыыр. Н. Борисов
   Ол курдук биирдии-иккилии этиини суруйтара-суруйтара утары бэрэбиэркэлэтиэххэ наада. СГФ СТМО
5. Кими-тугу эмэ кытта сөбүлэспэккэ, кими эмэ кытта мөккүһэн, охсуһан. ☉ Не соглашаясь с кем-чем-л., возражая кому-чему-л., противодействуя кому-л. в каком-л. вопросе, против кого-чего-л.
   Оттон мин батталы утары дьадаҥылары түмээри таҕыстым ээ бу. Амма Аччыгыйа
   Өрөгөйдөөх өстөөҕү утары кыырыктаах охсуһууга киирсэргэ ыҥырбыта. Софр. Данилов
   Биһиги бу кинигэ этэрин курдук, курааны утары охсуһарбыт буоллар, чыха атын, бастаан иһэр холкуос буолуо этибит. М. Доҕордуурап
6. даҕ. суолт.
7. Баран иһэргин көрсө, эн диэки иһэр (ким-туох эмэ). ☉ Движущийся, идущий навстречу, встречный. Утары кустар долгуҥҥа бигэнэн нуктуур курдуктар
   □ Күүстээх буурҕалар уонна утары сүүрүктэр уунан устууну ыараталлар. АЕВ ОҮИ
8. Кимиэхэ-туохха эмэ букатын сөп түбэспэт, утарар ис хоһоонноох. ☉ Совершенно не сходный с другим, противоречащий другому, противоположный
   Өскөтүн ускуопка иннигэр минус бэлиэ турар буоллаҕына, ускуопканы аһыыга ол ускуопка иһигэр турар эбиллээччилэр хас биирдиилэрин бэлиэтэ утары бэлиэҕэ уларыйар. ВНЯ М-5
   Онтон утары суолталаах гына уларытыҥ. КИИ СТ-2
9. дьөһ. суолт. Инниҥ хоту ким-туох эмэ диэки. ☉ Навстречу, напротив, против. Аан утары. Күн утары. Тыал утары
   □ Арассыыйаҕа батталы утары харса суох охсуһаллар. Амма Аччыгыйа
   Уордаах Сиидэри утары туран кэллэ. И. Никифоров
   ♦ Устаты (уһаты) муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай саха — саха киһитин, саха норуотун ойуулаан көрдөрөр эпиитэт. ☉ Эпитет, изображающий якута, якутский народ
   Устаты муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай сахалаан …… Орто дойдуну Олоҕун булларыахха [диэбиттэр]. П. Ойуунускай
   Уһаты муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай саха барахсан оройунан оонньуур Отут биэс биис уустаах Орто туруу дойдуга Олохсуйбута эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Утары бар — кимиэхэ эмэ сөбүлэһимэ, өрөлөс, утарылас, кими-тугу эмэ утар. ☉ Возражать кому-л., не соглашаться с кем-л., оказывать противодействие, сопротивление кому-чему-л. — Эйсиэ, доҕор, былыр куоластааһын диэн баар этэ дуо! Кинээс, кулуба талбытынан этэн кэбиһэрэ да — сөп буолар буоллаҕа дии
   Онно утары бардаххына, киһи буолуоҥ дуо? Амма Аччыгыйа
   Ол кэлэн ыраахтааҕыны утары баран, кистэлэҥ революционнай тэрилтэни тэрийбитэ биллэн тутуллан хаайыллыбыт. П. Филиппов
   Утары көр көр көр I. [Алааппыйа:] Алыстаан эрэр, эгэ оҕонньору утары көрөр киһи миигин киһи гыныа дуо. А. Софронов
   Кинини ким даҕаны утары көрбөт. «ХС». Утары көрдөрбөт — утарсары, мөккүһэри сөбүлээбэт, бэйэтэ санаабытынан дьаһайар (киһи). ☉ Не позволяющий прекословить себе, совершенно не терпящий, не допускающий возражений
   Улуус кулубата икки кыһыл көмүс мэтээллээх, сааһыгар кими даҕаны утары көрдөрбөтөх, улуу тойон Протодьяконов …… Быакана диэн күөлү баҕадьылаан, сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. Эрилик Эристиин. Утары тур — кимиэхэ эмэ утарылас; кими эмэ кытта охсус, сэриилэс. ☉ Пойти против кого-л.; сопротивляться кому-чему-л., ополчиться на когочто-л. [Табысхаан:] Онон күн судаары утары турбут, баһа-атаҕа суох алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. «ХС»
   △ Кимиэхэ эмэ сөбүлэспэккин биллэр. ☉ Заявлять о своём несогласии, возражать кому-л.
   Платон Алексеевич норуот айымньытын холуннарыыны саамай сорунуулаахтык утары турбута. Н. Заболоцкай
   Бары миигин утары турдулар, оннооҕор төрөппүт оҕолорум... У. Ойуур. Утары туруор — кими эрэ кимиэхэ эмэ өстөһүннэр. ☉ Сеять вражду между кем-л.
   Аан дойду киһилии санаалааҕын бүтүннүүтүн бэйэтигэр утары туруорбут. Суорун Омоллоон
   Ол миэхэ кэргэттэрбин утары туруоран тугу туһаналлара буолла. «ХС». Утары тыыннарбат — кимиэхэ даҕаны санаатын этиппэт, саҥарпат даҕаны. ☉ Не давать возможности кому-л. высказать своё мнение, вообще не позволять высказываться кому-л.
   Биһигини олох утары тыыннарыа суох быһыылаах. А. Софронов. Истибэтигэр тэптэрэн биир да киһини утары тыыннарбакка бэйэтэ таптыырынан, көҥүл күннээтэ. СН ОК. Утары уунар — бэйэтин киэниттэн тугу эмэ кимиэхэ эмэ бэрсэр, биэрэр. ☉ Давать, отдавать кому-л. часть чего-л. своего, делиться с кем-л. чем-л.
   Утары уунары умнубут сордоохторгут, — диир, киэр хайыспахтыыр. Амма Аччыгыйа. Дьөксө көрүдьүөһэ баар, мин ол дьон барахсаттарга тугу эмэ дук гыммыппын өйдөөбөппүн. Арай аҕыйах чэйи уонна эргэ бараан сонноохпун утары ууммутум. Р. Кулаковский. Утары уунардаах кэпс. — төлөһөр кыахтаах (хол., туох эмэ өҥө иһин). ☉ Имеющий возможность платить (напр., за какие-л. услуги)
   Массыынаҕын оҥорон биэрдэхпинэ утары уунардаах инигин. НАГ ЯРФС II
   Дьон да хардата, утары уунара суох буолбаттара, илии тутуурдаах ыыталлара. С. Маисов
   Утары уунардаах буоллаххына табыллар. Онтуга суох дьыалаҕын өтөрүнэн быһаарбаттар. «ХС». Утары эт — ким эмэ санаатыгар, этиитигэр сөбүлэһимэ, мөккүс, утар. ☉ Не соглашаться с чьим-л. мнением, пререкаться с кем-л., противоречить, возражать кому-л. [Витя абалана санаата] ол эрээри, ийэтигэр утары этэр кэлиэ дуо, сонно барарга тиийдэ. Н. Заболоцкай
   Баһыкаан, өрө ньылас гынан, ордуостук утары этэн кэбистэ. Н. Габышев
   ◊ Утары атаака байыан. — көмүскэнээччи өстөөх атаакатын төттөрү охсоору эбэтэр бэйэтэ кимэн киирээри оҥорор хардары атааката. ☉ Контратака
   Ньиэмэстэр утары атаака оҥорор санаалаахтар быһыылаах. А. Данилов
   Утары былаан — хардары былаан диэн курдук (көр хардары). Көппөхтөөх буолатын Аны уон икки хонугу Аһарбакка бүтэрэр Утары былаан диэн Ууран-тупсаран оҥоруоҕуҥ! Күндэ