эрдэттэн тохтотуу (туоратыы); туорайдас, атахтаа, оҥотторума

туорайдас диэнтэн хай
аата. Тыл тылга киирсибэккэ [үлэни] туорайдаһыы атахтыыр. Р. Баҕатаайыскай
Үрдүкү тэрилтэлэртэн мэктиэ суруктаах буоламмыт, туорайдаһыы суоҕа. П. Степанов. Ону [үлэни] …… билигин кэлэн атын хайысханан ыытарга сорунуу туорайдаһыы курдук көстүөн сөп. «Саха с.»

баҕатый диэнтэн хай
аата. Кини кыргыттар үөрэххэ баҕатыйыыларын тэҥэ ньүкэн төрөппүттэр ол дьулууру туорайдаһа сатыылларын ойуулуур. ФЕВ УТУ
Күнү батыһа хаамыы – куруук мин иннибэр үрүҥ күн баар буоллун, араҥаччылыы сырыттын диэн баҕатыйыы. Багдарыын Сүлбэ
Ама, хайа бэйэлээх төрөппүт оҕото үөрэхтээх киһи буоларыгар баҕарбат буолуой? Ол эрээри, аҥаардас баҕатыйыы дьыаланы быһаарбат. ЧКС ОДьКИи

туохт.
1. Сэнэх буол, сэнэх көрүҥнээх буол. ☉ Иметь приличный вид
Баайдык олорбут диэн таҥаһа-саба да соччо сэнэхсийбэтэх: ханнык эрэ сиидэс халадаайдаах, былаатынан төбөтүн бобуонньуктаммыт, ынах этэрбэстээх. Н. Якутскай
Сибилигин ойон тураат, саҥа сон кэтэн, былаат баанан, кыратык сэнэхсийэ түһэн баран, сэбиэккэ тиийэн, оҕонньоро суоҕуна, испииһэктэн ааттарын туора сотторуоҕун, «дьиэҕит баһылыга кимий?» диэн туорайдаһыахтара турар. В. Иванов
2. Олоҕуҥ-дьаһаҕыҥ тупсан атаххар тур, кыаҕыр. ☉ Более или менее почувствовать достаток, поправить своё материальное положение. Сэрии баастара оһон, дьон олоҕо кэм тупсан, сэнэхсийэн барда

туохт.
1. Туохха эмэ туорайы оҥор, уур; тугу эмэ туорай гына түһэр, туохха эмэ туора түс. ☉ Приделывать поперечину к чему-л.; быть расположенным по ширине, поперёк чего-л. [Кыраабыл тииһин] үлэ да кэмигэр эбии ытаһалаан, туорайдаан оҥосто сырыт. ПАЕ ОСС
Баҕадьыһыттар, илии-илиилэриттэн сиэттиһэн, күөлү аҥаар кытыытыттан туорайдаан, уҥуоргу кытыыга анньыллаллар. ВПК СОо
Нил суолун харгылар туорайдыыллар. КФП БАаДИ
2
туорайдас диэн курдук. Нэһилиэктэр аайы хаарты оонньуута, аҕа уустарынан атааннаһыы, …… сурахтар-үһүйээннэр быыбар үлэтигэр туорайдыыллар. Амма Аччыгыйа
Кинилэр [сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах] айаннарын туох да туорайдаан, тохтотуон сатаммат. Н. Заболоцкай
[Чорооноп:] Ханнык бириинсибинэн салайтаран, табаарыс Хадарин ГЭС тутуутун туорайдыыр курдук суолга турунарын …… аһаҕастык быһаарара …… наада. В. Яковлев

I
туохт.
1. Тугу эмэ ортотунан туора түбэһэр гына уурунан көтөх, тугу эмэ ортотунан туора ыйанар, иилиллэр гына уур. ☉ Положить, бросить, поднимать так, чтобы повисло
Ааныска балтараа саһааннаах кыдама атырдьаҕы ньилбэгэр биллэҕэн туруораат, нөрүс гынан, икки илиитинэн кыдама төрдүттэн харбаан ылан сүүрэн кэлэ-кэлэ, бугул аҥаардыыта оту өрүтэ эһэн биэрэ турбут. Амма Аччыгыйа
Кытыыга тиксэн, бэрт кыракый ол-бу маһы уот оттунан, эмиэ дуона суох талах оҕотун тааска биллэҕэн, оллоон оҥостон, чэй өрүннүбүт. Н. Босиков
2. көсп. Мэһэйи үөскэт, туорайдас. ☉ Мешать, препятствовать осуществлению чего-л. 1941 сыл үлэ-хамнас киэптээбитэ, кыһайбыт курдук сут биллэҕэн, от-бурдук үүммэтэҕэ
Онон урут хаһан да буолбатах ыар кыстык тирээбитэ. «Кыым»
Быһата, [төрөппүттэр] былыргылыы холбооттоон кэбиһиэхтэрин, хардарыта таптыыр оҕолорун көҥүллэригэр эрэ биллэҕэннэр тохтууллар. Р. Кулаковскай
II
аат. Аҕастыы-балыстыылары кэргэн ылбыт дьонтон биирэ атыныгар (икки күтүөттэн биирэ атыныгар биллэх буолар). ☉ Свояк
Арамаан биллэҕэр биир күн өрөөтүлэр. Амма Аччыгыйа
Соҕуруу олохтоох биллэҕим көрүнньүккэ тылынан-өһүнэн көмөлөспүтэ буолбута. Далан
[Күөх Көппө:] Сарсын икки оҕуһунан маһы соҕотохто көҥү тиэйээри, биллэҕим Миппээн оҕуһун баран көрдөһө сырыттым. Суорун Омоллоон

аат.
1. Кимиэхэтуохха эмэ өстөһөр, утарылаһар киһи. ☉ Тот, кто противодействует кому-чему-л., враждебно настроен против когочего-л., неприятель, противник
[Лааппыларгын, ыскылааккын] Уоттаатаххына, өрөбөлүүссүйэни, саҥа былааһы утарсааччы быһыытынан, ытыллыаҥ! — Иван Усов, олус абаран-сатаран, өссө ордук дьорҕойон турар. Н. Якутскай
Айымньыга …… дьон-сэргэ бэйэлэрин утарсааччыларын — баайдары утары өйдөрө-санаалара уһуктан барыыта …… итэҕэтиилээхтик арыллар. «Чолбон»
Пьердээх Долохов дьыалалара сабыллыбыт, дуэль туһугар ыраахтааҕы ол кэмҥэ олус кытаанахтык туттарын үрдүнэн, икки утарсааччылар бэйэлэрэ даҕаны, секунданнара даҕаны, буруйдаммакка хаалбыттар. Л. Толстой (тылб.)
2. Кимиэхэ-туохха эмэ харгыстаһар, мэһэйдэһэр-туорайдаһар киһи. ☉ Тот, кто препятствует, мешает кому-чему-л., недоброжелатель, противник
Сүөһүнү көрүү — биһиэхэ саамай ыар үлэ. Ол үлэҕэ чэпчэтии оҥоһулларыгар утарсааччы кимий? Биһиги аҕабыт, күтүөппүтүнүүн! Л. Попов
Оннук мунньахтарга холкуос тэриллэрин утарсааччылар ордук дьорҕойоллор. И. Никифоров
Кырыс сир туһунан истиэхтэрин да баҕарбат уордаах утарсааччыларынан …… антипартийнай бөлөх кыттыылаахтарын эрэ ааттыахха сөп. Л. Брежнев (тылб.)
3. Кими эмэ кытта мөккүһэр, тылынан аахсар киһи. ☉ Тот, кто спорит по идейным соображениям, оппонент, противник
Платон Алексеевич түмүк тылын саҕалыырыгар кыыһырыан оннугар киэҥник мичээрдээн кэбистэ уонна …… чиҥ-чиҥник уурталаан, сүгэ-балта курдук түһэртээн, этэн киирэн барда. Ол былаһын тухары кини бэйэтин утарсааччытын кыратык да хооруйар, өһүргэтэр тылы туттан көрбөтө. Н. Заболоцкай
Марксизмы кириитикэлээччи Бернштейн кутталлаах утарсааччы. М. Прилежаева (тылб.)
[Сперанскай] ардыгар олох чахчылаах соруктарын толорор дьаһаллаах киһи буолан, күдээринэ үтүөҕэ баҕарааччылары сирэр, ардыгар кыһыылаах элэктээччи буола охсон хаалан, утарсааччыларын сүөргүлүүр. Л. Толстой (тылб.)
4. Күрэхтэһиигэ, тустууга илин былдьаһар, күрэхтэһэр киһиҥ. ☉ Соперник в состязании, борьбе, противник
Аны үгүс утарсааччытын көрүөх бэтэрээ өттүгэр өттүктээн охтордо. У. Ойуур
Дьэ эбитээ! Кэтэспитэ кэллэ! «Ыалдьан» олорор тустууга утарсааччытын чыпчылыйыах түгэнигэр тиэрэ хатыйан түһэрдэ. И. Семёнов
[Тустууктар] утарсааччыларыгар сытыытык киирэн, сыста түһээт, өмүтүннэрэн быраҕыылара — саамай сөбүлүүр куоһурдара. ССТ

I
туохт.
1. Уу, хаар, бадараан, силбик устун хаамп, сырыт. ☉ Идти (ходить, бродить) по воде, болоту, росе, снегу
Хонноҕун анныгар диэри кэһэн баран, Дьөгүөрдээн харбаата. Амма Аччыгыйа
Тыа-хонуу сиигин илдьи кэһэн, мин бултаан мэлийбит киһи буолан, дьиэбэр тиийбитим. Далан
Ыттар күнү быһа хойуу хаары кэһэн, аат эрэ харата аалыҥнаһаллар. Н. Габышев
△ Сэбирдэх, кумах, муох устун хаамп, сырыт. ☉ Ходить, бродить по опавшим листьям, песку, мху
Хараҥа тыа уҥуоруттан Хаһыҥ түспүт муоҕун кэһэн, Улардары соһутан Кырдьар саас иһэр, иһэр. И. Гоголев
△ Оттоох, сэппэрээктээх сиринэн бар, сырыт. ☉ Ходить, бродить по траве, кустарникам
Сииктээх оту илби кэһэн, Сэмэн Сэмэнэбис Танялыын Бадаайаптар дьиэлэрин диэкиттэн хаамсан иһэллэр. Л. Попов
Эрбэһини тыастаахтык кэстэхтэринэ бэйэлэрин тыастарыттан бэйэлэрэ сиргэ хаптас гына түһэллэр. Эрилик Эристиин
Куурбут оту Курдурҕаччы кэһэн Улаатынар Охоноон «Отуулаахтан» кэллэ. С. Васильев
2. Ыараханнык тирэнэн алдьат (сири, буору). ☉ Оставлять глубокий след, повреждать (землю, целину)
Ириэнэх буору Иэччэхтэригэр диэри Ибили кэстилэр. П. Ойуунускай
Оҕустар сири илдьи кэстилэр, тоҕута тирэннилэр. Далан
Суол сиэрдийэ тэллэҕин тиэхиньикэ илдьи кэһэр. С. Данилов
3. Суола-ииһэ суох сиринэн сатыы уһуннук эрэйдэнэн бар, сырыт (үксүгэр биир күдьүс тыанан, хонуунан). ☉ Долго ходить, бродить по бездорожью (напр., по лесу, полю)
Күн аҥаара тыаны кэһэн баран кини Кириилэби дьэ булбута. Амма Аччыгыйа
Кымыс салгынын истим дуоһуйа, Кэстим сыһыытын Күнү тоһуйа. И. Артамонов
△ Харса суох, иҥнибэккэ суолу-ииһи араарбакка хаамп. ☉ Идти напролом, не разбирая дороги
Арамааныҥ ол тоҕо кэһэн иһэр дии! Амма Аччыгыйа
Кырдьаҕас куораты өстөөх кирдээх уллуҥаҕа кэспэтин иһин, ыччаттар, куорат олохтоохторо саа тутан харабылга тураллара. А. Сыромятникова
4. кэпс. Туһахха иҥнибэккэ, киирбэккэ, эһэн, субуйан үрдүнэн бар (булт туһунан). ☉ Пройдя по силкам, разрядить их, распутав или обойдя петлю (о дичи)
Бэһис туһаҕы куруппааскы кэһэн кэбиһэн баран, ааһан бэспэҥнии турбут. Амма Аччыгыйа
5. Уунан, бадараанынан сылдьан илит, сытыт (атах таҥаһын туһунан). ☉ Сильно промочить (обувь) при ходьбе по грязи, воде
Уу, бу дьаабал, бу орой мэник, этэрбэһин адьас сиэбит дии, ибили кэһэн кэбиспит. Н. Тарабукин (тылб.)
6. көсп., кэпс. Дэлби сот, марайдаа, үрүт-үрдүгэр бачах курдук суруй (хол., суруллубуту көннөрөн). ☉ Оставить широкий, размашистый, обильный след своих действий (напр., на полях в тексте)
Хаһыаппытын бадьах курдук буолуор диэри илдьи кэһэн кээспит. С. Федотов
Кини «Кыһыл десаны» тылбаастаабыт тэтэрээттэрин бастакы сирэйин кыһыл харандаас илдьи кэспит. Н. Габышев
7. көсп. Талбыккынан тут, алдьаткээһэт, өлөр-өһөр. ☉ Беспрепятственно, напропалую разорять, разбивать, разрушать кого-что-л.
Эбээннэр эрэйдээхтэри кур түү курдук тоҕо хаамаллар, үлтү кэһэллэр. Саха фольк. Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан дойдугутун Тордуйалаах уу курдук Тоҕо кэһиэҕим. Алаһа дьиэлэри, аал уоттары Атахпынан кэһиэм, аамайдыы оонньуом. П. Ойуунускай
Сэрии сибиниэс адаҕата, тордуйалаах уу кэриэтэ, тоҕо кэһэн барбыта. Р. Баҕатаайыскай
Эн кинини харыстаама, тоҕо кэһэн сырыт. Амма Аччыгыйа
8. Сокуоннайа суох кыраныыссаны туораа. ☉ Нарушать границу, переходить границу незаконно
Манан хаста да кыраныыссаны кэһэ сылдьыбыттара. Н. Якутскай
Кинилэр [Япония милитаристара] сотору-сотору Монголия кыраныыссатын кэһэллэрэ. И. Федосеев
9. көсп. Ылыллыбыт, бигэргэтиллибит былааны, олохсуйбут бэрээдэги алдьат, эбэтэр аахсыма. ☉ Нарушать принятый план, установленный порядок чего-л.
Генпламмытын санаатахпыт аайы кэһэбит. Н. Лугинов
Коля сынньалаҥын кэстибит буолан баран, ол оннугар кэскиллээх саҥа үлэни оҥордубут. М. Доҕордуурап
Уочараты кэһэн квартира ыла охсоору тииһэллэр. «ХС»
△ Туох эрэ уопсай туругун, дьүөрэлэһиитин, бэйэтигэр сөп түбэсиһиитин алдьат, мэһэйдээ, буортулаа. ☉ Нарушать взаимосвязь, гармонию, закономерность чего-л. [Саҥа дьиэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
В битэмиин бөлөҕө тиийбэт буоллаҕына, түүнү кырааскалыыр бэссэстибэ — пигмент үөскүүрүн кэһэр. БЗИ СА
10. көсп. Үгэһи, сокуону, бэриллибит тылы толорбокко төттөрүтүн оҥор. ☉ Нарушать обычаи, законы, данное слово, делать наперекор
[Хаҥыллай:] Нохоо, сиэри кэһэн сэһэн ортотугар Нөҥүө түһүмэ! И. Гоголев
Павел Николаевич Шастин …… эһэлээх аҕатын үтүө үгэстэрин кэспэтэҕэ. И. Федосеев
Эн суолгуттан туораабатым, Эн ытык тылгын кэспэтим. П. Тулааһынап
11. Көҥүлгүнэн, хаарчаҕа суох аһаа-сиэ, айбардаа. ☉ Делать что-л. беспрепятственно; потреблять что-л. без ограничений
Оттон мин эрэйэ суох Эти баҕас мэтиргэтэбин, Кэнсиэрбэни кэһэ сылдьабын. С. Тимофеев
Уйгу быйаҥы Уллуктарынан кэһэн Уобалыы оонньоон, Уойарга бардылар. Эрилик Эристиин
♦ Кэтит суолун (суолгун) кэспит, уһун суолун (суолгун) оймообут, айыым <буруйум> суох — эйигин мэһэйдэспит, туорайдаспыт буруйум суох (улууга, күүстээххэ сүгүрүйэн көрдөһөн-ааттаһан этэр олук сорҕото). ☉ Часть ритуальной формулы-мольбы, обращенной к великим и грозным: я не имею греха, вины в том, что когда-л. препятствовал, сопротивлялся вашим деяниям
[Бакыыһа кинээс:] Баһылай! Эйигин уһун суолгун оймообут, кэтит суолгун кэспит айыым суох. Эрилик Эристиин. Сору сототунан кэспит — олус эрэйи-муҥу көрбүт, сордоммут (хоһуйан күүһүрдэн этэр олук). ☉ Перенес большие лишения, невзгоды (экспрессивная речевая формула)
Ама мин курдук …… Сор бөҕөнү сототунан кэспит, Эрэй бөҕө эгэлгэтигэр иҥнибит Иннинэн сирэй-дээх, Икки атахтаах баар буолуо дуо. А. Софронов
Муҥу муннунан тыыран, сору сототунан кэһэн, үс сылын дьэ толордо. Д. Апросимов
др.-тюрк. кеч, кез, хак. кис, кирг., алт. кэч
II
даҕ. Төрөөбүт, ыанар (ынах, биэ, таба). ☉ Отелившаяся, дойная (корова, кобыла, важенка)
Кытарах биэлэрин ыыталаан баран, кэс биэлэрин иһэр идэлээхтэр. Эрилик Эристиин
Кэс табабыт үүтүнэн килбиэннээх ньуургун сууйбуппутун кириргээбэккин. Эвен фольк. Кэс ынах төрөөтөҕүн маҥнайгы үс ыйыгар саамай үүттүйэр кэмэ. ФЕИ ГЫа
△ Туҥуй буолбакка, хасыһын да төрөөбүт, ыанар (ынах). ☉ Отелившаяся не впервые (не первотелка), дойная (корова)
Настаа туҥуй бургунастарын кэс ынахтаахтартан хаалсыбакка ыан олорбут. ВМП УСС
ср. др.-тюрк. кенч ‘детеныш животных’, гаг., тур. тенч ‘молодой’
III
кэс андаҕар — кэһиллибэт кытаанах андаҕар. ☉ Нерушимая, твердая клятва
Куба тула чуоҕуһан Кэс андаҕар биэрэллэр Күөх сулус, күп-күөх халлаан Мэлдьи баар буолуо диэннэр. И. Гоголев. Кэс санаа — баҕарар баҕа, истиҥ санаа. ☉ Заветное желание
Кэлэр кэм туһунан кэс санаам Мэлдьитин сүрэхпин минньитэр. Р. Баҕатаайыскай
Саха сирин оробуочай кылааһын туһунан аман өс тыллар, кэс санаалар этиллэллэр. С. Зверев. Кэс сурук — былыргы литературнай өйдөбүнньүк биир көрүҥэ. ☉ Одна из разновидностей литературного памятника (в виде эпитафий, наскальных писем и др.)
Орхон-Енисей VI–VIII үйэтээҕи өйдөбүнньүк кэс суруктарга эмиэ киирсэллэр. ВГМ НСПТ
Эпиграф — былыргы гректэргэ өйдөбүнньүк кэс суруктары ити курдук ааттыыллара. ВГМ НСПТ. Кэс тыл — кырдьаҕас киһи эдэрдэргэ кэскили барҕалыыр кичэллээх истиҥ санаатын, үтүө сүбэтин этиитэ; кэриэс тыл; дьоһуннаах дириҥ ис хоһоонноох тыл. ☉ Напутственное заветное слово старого человека, обращение к молодым
Кэриэс, кэс тыл. Кэһиллибэт кэс тыл.  Эмээхсин эрэйдээх Экэллэн олорон, Уолугар кэскиллээх Кэс тылын кэпсээбит. А. Бэрияк
Ийэ диэн тылтан тахсыбыттар Бары ытык кэс тыллар: Сир ийэ, Ийэ дойду, Ыал ийэтэ. И. Федосеев