с. 1. (отсутствие согласия) хайдыһыы; 2. (противоречие) утарсыы, хайдыһыы.

совм.-взаимн. высказывать, выражать недовольство друг другом, иметь претензии друг к другу; вступать в противоречие с кем-чем-л.; кыраттан атааннаспыттар они повздорили из-за пустяка.

с. 1. аасыһыы, арахсыы, хайдыһыы; расхождение дорог суол арахсыыта; 2. арахсыы, атыы; расхождение половиц муоста атыыта; 3. (несовпадение, противоречие) хайдыһыы, сөпсөһүмүү; расхождение во взглядах санааҕа хайдыһыылар.

сов. 1. (удариться) анньыс, анньыһа түс; льдйны столкнулись муустар анньыстылар; 2. перен. (вступить в противоречие) харсыс, утарыта буол; здесь наши интересы столкнулись манна биһиги интэриэстэрбит утарыта буоллулар; 3. с кем (неожиданно встретиться) тиксис, көрсүс; 4. с чем, перен. (испытать что-л., познакомиться с чем-л.) көрсүс; столкнуться с новым вопросом саҥа боппуруоһу кытта көрсүс; 5. (вступить в стычку) хабырыс, хапсыс, ытыалас.

аат.
1. Күүһүнэн киириигэ эбэтэр саба түһүүгэ утарылаһыы, өрөлөһүү. ☉ Противодействие насильственным действиям или нападению, натиску, сопротивление. Өстөөххө күүстээх утарсыыны оҥордубут
□ [Өстөөх] эрдэттэн бэлэмнэммит окуопаларга, траншеяларга кэлэн түһээт, утарсыылара улаатта, уоттара күүһүрдэ. ССС
[Доҕоороп] ыҥырыынан кэлбит милииссийэ үлэһиттэригэр утарсыыны оҥорбут. «ХС»
2. Ким эмэ баҕа санаата олоххо киирэригэр утарылаһыы, өрөлөһүү; кимиэхэтуохха эмэ бас бэриммэт, сөбүлэспэт буолуу. ☉ Противодействие воле, желаниям кого-л.; неподчинение кому-чему-л.. Оҕонньор сиэнэ соҕуруу үөрэххэ барарын утарсыы киэнэ кытаанаҕа. Кэргэнин өттүттэн утарсыы баарын үрдүнэн биир үрүүмкэни иһэн кэбистэ
□ 1929 — 1930 сыллардаахха Сергучев нэһилиэк сэбиэтин салайар уонна кытаанах кылаас охсуһуутун усулуобуйатыгар кулаактар …… харса суох утарсыыларын хам баттаан туран, холбоһуктааһыны ыытар. ССЛИО
3. Бэйэ-бэйэҕэ сөп түбэспэт, утарыта буолуу, көстүү. ☉ Противоречие
[Захар:] Биирдэ баран эттэххэ, эн биһикки үлэбитинэн даҕаны, идэбитинэн да тэҥмит. Онон олохпутугар туох да утарсыы баар буолуо дии санаабаппын. С. Ефремов
[Култуурунай өрөбөлүүссүйэ] өй уонна быччыҥ үлэлэрин икки ардыларынааҕы утарсыыны суох оҥорорго көмөлөстө. ПЭ
Олоххо баары наһаа киэргэтэр суруйааччы олох уустугун, утарсыытын, хараҥа өттүлэрин кырдьыгынан кыайан арыйбат. ВГМ НСПТ
4. филос. (үксүгэр э. ахс.). Айылҕа уонна уопсастыба предметтэригэр, көстүүлэригэр баар утарыта өрүттэр сыһыаннаһыылара. ☉ Отношение противоположностей, внутренне присущих предметам и явлениям природы и общества, противоречия
Биһиэхэ судаарыстыба уонна үлэһиттэр икки ардыларыгар утарсыы суох. МАЕ КТТС
Короленко «Макар түүлүгэр» кылаассабай утарсыы муҥутуу тыҥаабытын, улахан социальнай өрөбөлүүссүйэ чугаһаабытын көрдөрбүтэ. ССЛИО
Билиҥҥи бириэмэҕэ …… дириҥ ис утарсыылар ордук сытыырхайан иһэллэр, үлэ уонна хапытаал икки ардыларыгар охсуһуу күүһүрэр, собостуопкалар ахсааннара үксүүр. СГПТ
5. физ. Эттик ханнык эмэ сабыдыалга, дьайыыга, уларыйыыга-тэлэрийиигэ утарылаһар дьоҕура. ☉ Сопротивление
Салгын утарсыыта улаатан, сөмөлүөтүм адьас сиргэ күр гына түһүөх курдук. КИ АДББ. Холбонор оруудьуйалар уопсай утарсыылара (төттөрү тардыһар күүстэрэ) тыраахтар тардар күүһүгэр тэҥнэһэр

сыһ. холб. Саҥарааччы, бэйэтин араас сыанатын кыбытан туран, этэр санааны инники этиллибити кытта холбооһунун көрдөрөр: күүтүллүбэтэх, халы-мааргы быһыы курдук. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предыдущим с различными оттенками квалификации ее и отношения говорящего к ней, при этом высказываемая мысль оценивается: 1) как неожиданное, непонятное несоответствие (и вдруг-то)
Дьэ, бэйи эрэ бу мин ударникпын. Аны туран, өссө көтүүк үһүбүн. Хайдах оннугуй? «Кыым»
Оҕонньордоро, аны туран, аатын умнан кээспит. Суорун Омоллоон; 2) үчүгэй эбии көстүү курдук. ☉ Как приятное дополнение (и вот еще)
Бу дьолу! Аны туран, биир бүүс-бүтүн каска сытар. Т. Сметанин
Аны туран, өссө дьикти Саҥа сонун көтөн кэллэ. А. Бэрияк; 3) эбиилик буолар куһаҕан көстүү курдук. ☉ Как дополнительное отрицательное явление (и к тому же)
Аны туран, ботуруонум баранна. Т. Сметанин
Бүрүкүрээт киэнин бэрдэ. Аны туран, алын үлэһиттэргэ сыһыана атар абааһы. В. Ойуурускай
Ол гынан баран, абааһыҥ баара, сиэҕэ кылгаһа бэрт дии. Аны туран, ол хотунуҥ кылгас сиэхтээҕи сөбүлээбэт ээ. «Кыым»; 4) эбиилик буолар утарсыһыы курдук. ☉ Как дополнительное противоречие (а теперь)
Аны туран, таһаҕаһы Лена баһыгар — Осетровоҕа төгүрүк сылы быһа аҕалаллар. Биһиги буоллаҕына, уу суолунан сайынын эрэ ону тиэйэн ылар кыахтаахпыт. В. Яковлев; 5) сөбүлэммэт, сэмэлэнэр дьыала курдук. ☉ Как предосудительное дело (притом)
Дьэ, аны туран, ол билиитин кимиэхэ да быктара сатаабат, кими да сырдаппат. Кустук; 6) үчүгэйэ суох эбиилик, уустугуруу курдук. ☉ Как дополнительное неприятное осложнение (к тому же)
Аны туран бары ахтыыга бэйэм көстөн кэлиэх тустаахпын (ол куһаҕан). «ХС»
Аны туран, наһаа киэҥ бачыыҥканы биэрбиттэр, атаҕым толугуруу мөҕүстэ. «ХС»; 7) өһүргэнэргэ эбии сылтах курдук. ☉ Как дополнительный повод для обиды (к тому же, еще)
Аны туран, миигин буор сирэй, хоруо сирэй диэн хомпуустууллар. В. Ойуурускай
Аны туран, таҥнар таҥаспыттан, саҥарар саҥабыттан эмиэ иҥнэллэр. «Кыым»; 8) кэпсэтиигэ атын тиэмэҕэ көһүүнү бэлиэтээһин курдук. ☉ Как сигнал о переходе к другой теме (а теперь)
Аны туран, Аким Арсыынныырапка Аҕыйах тылы этиим. П. Тобуруокап; 9) киһи бэркиһиир, күүтүллүбэтэх түбэлтэтин курдук. ☉ Как неожиданное и удивительное событие (и вдруг, к тому же)
Аны туран, кулубабыт бокуонньук үөрэхтээх уола Бииктэр оҕо Абыраамабы, Маппыры кытта тиийэн кэлэн соһутта. Л. Попов; 10) буолуон сөптөөх куттал, эбии сэрэхэдийии курдук. ☉ Как предстоящая опасность и дополнительное беспокойство (а вдруг еще)
Мин саанан сатаан ыппаппын. Аны туран, сэриигэ киллэриэхтэрэ, куттанабын. Л. Попов