прил. клетка; клеточная протоплазма биол. клетка протоплазмата.

көп I диэнтэн хай
аата. Күөрэгэй этиитэ, Күөх кырыс көбүүтэ, Сибэкки ситиитэ …… Лааҕырга барарга — Бэлэм буол! Т. Сметанин
Сырдык күүрдүүтүн уонна химическэй күүрдүү сабыдыалларынан амеба протоплазматыгар көбүү үөскүүр. ББЕ З
◊ Көбүүлээх ат — түргэнник аҕылыыр, уҥан хаалар ат. ☉ Скоро, быстро задыхающаяся лошадь. Көбүүлээх атынан ыраах айаҥҥа кыайан барбаккын

даҕ.
1. Сынньылхай, сыстаҥнас, хойуу. ☉ Тягучий, густой, тянущийся
Балык салыҥын курдук, хойуу сыыйыллаҕас убаҕаһы иһээт, Даҕанча эмискэ титирии-дьигиһийэ түспүтэ, уҥуох-уҥуоҕа босхо барбыта, уоһа ыпсыбат буолбута. Далан
Протоплазма, а. э. клетка тыыннаах бэссэстибэтэ — сыыйыллаҕас, ньылбырхай убаҕас. СИиТ
2. Сыыйа туппут курдук уһун, көнө. ☉ Длинный, вытянутый (напр., о носе); струящийся (напр., о волосах)
Костя былыргылыы уһун, сыыйыллаҕас хара сылгы кылынан оҥоһуллубут дэйбииринэн аа-дьуо охсунан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Сирэйин этэ уоста быһыытыйан, кырыылаах сыыйыллаҕас уһун мунна, икки иҥин дэгдэгэр уҥуохтара ордук бэлиэтик, кэрэлэнэн, туора киһи хараҕар тута быраҕыллар. Н. Борисов
Мин табаарыһым, өрө тарааммыт сыыйыллаҕас баттахтаах, сытыы харахтаах, омуннуран ылар саҥалаах эдэр киһи, куолутунан өрө күүркэйэн кэллэ. П. Аввакумов
3. көсп. Сыыйан таһаарар курдук биир тэҥ, холку, намыын. ☉ Негромкий, нежный, протяжный (о голосе)
Сахалыы сыыйыллаҕас, намыын, хайдах эрэ иһиттэн имигэс ырыа сүрэххэр кутуллар. Н. Лугинов
Кини Николай Денисович сыыйыллаҕас бытаан куоластааҕын ахтар. Н. Габышев
«Здравствуйте!» — диэн мааны ыалдьыт сыыйыллаҕас, нарын куолаһынан дорооболосто. Д. Таас

1. аат.
2. Туох эмэ кыра куһуоччуга, тоһоҕоһо, тобоҕо. ☉ Маленький кусочек, отбитый, отколотый от чего-л., осколок
   Киэһэ чэйгэ тойоно быыкаайык лэппиэскэ тооромоһун тосту тутан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Остуол үрдүгэр чүмэчи тооромоһо хаалбыт. Р. Кулаковскай
   Сэбирдэх табаах тооромоһун уокка бырахта. И. Семёнов
3. Сорох кыыл, сүөһү (хол., сылгы, таба, куобах) бытарыйан арахса сылдьар хойуута, сааҕа. ☉ Помёт некоторых животных (напр., лошади, оленя, зайца)
   Хастаммыт хаартан буллубут Таба хара тооромоһун. С. Данилов
   [Кыргыттар] сылгы тоҥ тооромоһунан тамнааттаан ылаллар. С. Федотов
   Хабырыыс хамсатыгар куобах тооромоһо булкаастаах табаах уурунан, сыпсынан чох ылан уматтыбыта. «ХС»
4. физ. Туох эмэ кыра чааһа, өлүүскэтэ. ☉ Мельчайшая часть физической материи, частица
   [Бөлүһүөктэр] аан дойду туохтан тус-туспа тооромостор, предметтэр үлүбүөй мустуулара буолбатын, аан дойду биир кэлимин, көстүүлэр биир тиһиликтэрэ буоларын билэ сатыыллара. ДИМ
   Физическэй көөрөттүү — бу хайа боруодалара араас кээмэйдээх тооромосторго бытарыйыылара. МНА ФГ
   Клетка — бу протоплазма диэн ааттанар тыыннаах бэссэстибэ тооромоһо. СИиТ
5. даҕ. суолт. Кыра, бытархай гына араарыллыбыт, тоһутуллубут. ☉ Маленький, отколотый, отломленный от чего-л. [Саһыл] куурусса сымыытын саҕа биир тооромос хайаҕы кэһиилэнэр. Саха ост. I
   Тойон убай киһиэхэ Толору тооромос арыылаах Тойон айах маспын туттаран кэбистилэр. С. Зверев
   Тооромос лэппиэскэ аҕалан уураллар. Амма Аччыгыйа
   ср. алт. тоормош ‘бревно’