несов. см. протянуть(ся).

1) образн. иметь узкое и длинное лицо с напряжённо оттянутыми книзу углами губ; 2) груб, протянуть ноги (умереть).

1) побуд. от субуруй = тянуть, протягивать (по прямой линии); волочить; сыарҕа өтүүтүн субурут = протянуть верёвку за санями (т. е. волочить); 2) делать что-л. несколько раз подряд; ытан субурут= выстрелить несколько раз подряд.

1) выравнивать, подравнивать; суолу тэҥнээ = выровнять дорогу; 2) сравнивать, сличать, сверять, сопоставлять; тылы тылга тэҥнээ сравни одно слово с другим; туоһулар көрдөрүүлэрин тэҥнээ = сопоставить показания свидетелей; боротокуол куоппуйатын дьиҥнээҕин кытта тэҥнээ = сличить копию протокола с подлинником # атаххын тэҥнээ = протянуть ноги (умереть).

1. нареч. 1) прямой линией, прямо; вертикально; көннөрү туруор = поставить что-л. прямо, вертикально; көннөрү тарт = вытянуть, протянуть что-л. в длину; 2) просто, запросто, так; көннөрү этэбин я говорю (это) просто так; 3) нормально 2. простой, обыкновенный, рядовой; көннөрү киһи простой, рядовой человек.

сов. что 1. (растянуть в длину) ууннары тарт; вытянуть проволоку боробулуоханы ууннары тарт; 2. (распрямить, протянуть) тыыллыы тэп; чиркэт, уун; вытянуть ноги атахтаргын тыыллыы тэп; 3. (всосать, впитать) оборон ыл; 4. (удалить тягой) тардан ыл; весь дым вытянуло в трубу буруону бары- | тын турба тардан ылла; 5. и без доп., разг. (вытерпеть,выжить) тулуй, бар; # вытянуть душу у кого-л. разг. муҥнаа; вытянуть все жилы из кого-л. разг. муҥнаа, сыратын быс.

дьүһ. туохт.
1. Сирэйиҥ уһаан, томтойон көһүн (улахан уостаах ки һини этэргэ). ☉ Быть, казаться узким, удлинённым, с торчащими вперёд гу бами (о лице). Морбойбут сирэйдээх уол
2. сэтэрээн. Тыыныҥ быһын, өл. ☉ Уме реть, протянуть ноги
Морбойон да көрөөхтөөтүн, к и н и л э р с а ҕа ла р ө л ө ллөр. А. Софронов
Аҕыйах сылынан Накыйбах бэйэтэ морбойбут. Күннүк Уурас тыырап. Оҕонньор …… муҥнаабакка морбойоро буоллар. А. Сыромятникова

унаарый диэнтэн дьаһ
туһ. Түөнэ Моҕол удьаа хамыйаҕынан дьону үрдүнэн кымыһы ыһан унаарытар. Суорун Омоллоон
«Кэпсээниҥ?» — оҕонньор, кэтэҕин тардыстан сытан, эйэдэмнээхтик унаарытта. Софр. Данилов
[Тээллэриис] тииһин быыһынан «чыырк» гына силлээн унаарытар. И. Гоголев
Хас киэһэ ахсын атыыр үөрүн аайы түптэ унаарыталлара. И. Федосеев
♦ <Уһун> буруону унаарыт — баайдык-тоттук, дьоллоохтук-соргулаахтык олор. ☉ Жить богато, счастливо (букв. протянуть длинный дым)
[Ньукулай:] Эмиэ кини оннугар унаар күөх буруону унаарытаары күтүөт оҕо буолан олорор сырайгын бар дьон көрбөттөр ээ! А. Софронов
[Кээчэ:] Оҕолор бэйэбит оннубутугар ыал буолан буруобутун унаарытыахтара. П. Ойуунускай

туохт.
1. Көбүс-көнөтүк тардыллыбыт, тыҥаабыт курдук көнө буол. ☉ Быть туго натянутым, не свисать
Таба маамыкта чиккэйиэр диэри ойон баран, умса холоруктаан, эргичис гынна. Болот Боотур
Мас эрдиилэр хамсаан сардыр-сурдур тыаһыылларын кытта баарса холбоммут быата тыҥаата, чиккэйдэ. И. Никифоров
Итини кытта сэргэ күөгүбүт быата чиккэйэ түһээт, харбыс гынна. В. Тарабукин
2. Төбөҕүн, көхсүгүн кэннин диэки ыытан, көбүс-көнөтүк чыначчы тутун. ☉ Выпрямиться, вытянуться в струнку, встать навытяжку
Төрүт да уһун, синньигэс Булочкин чиккэйиэҕинэн чиккэйэн, чоноллон турарын көрүдьүөстүк көрдө быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Итиччэни истээт, кыра уҥуохтаах хара киһи үөрүүтүттэн эккирээбэтэ эрэ, чиккэйиэҕинэн чиккэйэн тойонун өрө көрөн турда. ВНГ ГОПХ
Хохуол төбөтүн силигир гыннарбыта, устурууна курдук чиккэйбитэ. М. Горькай (тылб.)
3. кэпс. Өлөн, тыыллан сыт. ☉ Умереть, протянуть ноги
Сэмэн чиккэйэ сытар эр киһи хонноҕун аннын туппахтаан көрдө. Н. Якутскай
[Эмээхсин] чиккэйэн, аны кимтэн да куттаммат, кимтэн даҕаны дьиксиммэт буолан сытар. А. Сыромятникова
Охонооһой, төбөҕө таптаран, Туймааран тыастаахтык оҕунна, Чиччигинээн, иҥиирин тартаран, Дьигиҥнээт, чиккэйэ оҕуста. Дьуон Дьаҥылы
ср. туркм. дикелмек ‘выпрямляться, распрямляться’

туохт.
1. Атахтаргын ууннары тэбитэлээн чиккэйэн сыт. ☉ Лежать, вытянувшись во всю длину, во весь рост
[Айыы бухатыыра] ол түһэн иһэн тыыллыбытынан хара сымара тааска иттэнэ иэнинэн түстэ. Ньургун Боотур
Чэ, оччоҕо мин хаһан Дьөгүөрдээн кэлиэр диэри уҥа ороҥҥутугар тыыллан сыттаҕым. Амма Аччыгыйа
Бэл Казбек ырдьыгынаабат, хараҕын симэн, тыыллан сытар. Н. Павлов
△ кэпс. Өлөн, чиккэйэн сыт. ☉ Умереть, протянуть ноги
Кулуба элэмэс атыыра толооҥҥо тыыллан хаалбытын булбуттар. А. Софронов
[Эһэ] иҥиирин тартарбахтаан баран тыыллан хаалла. Т. Сметанин
Кууһума: «Күтүр өстөөх манна тыыллан да хаалбаккын, эйигин да кытары доҕордоһон саһыл саҕаламмыт, сукуна сонноммут, солко курдаммыт биллибэт», — дии саныы-саныы …… эттээх солуурчаҕы аҕала барда. Н. Павлов
2. Күүр, тыҥаа, быыппаһын. ☉ Напрягаться, натуживаться
[Чаабый Натааһа] сирэйэ тыыллыаҕынан тыыллан баран, эргиллэн хос иһин эргиччи көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин
Киһи күүскэ соҕус тыылыннаҕына — тыыллар диэн кэлиэ дуо, көннөрү холур соҕустук да хамсаатаҕына — [бу таҥас] тулуйбакка субу сиик-сииктэринэн көтүрүтэ баран хаалыах курдук этэ. Н. Заболоцкай
3. көсп. Биллэ-көстө улаат; сайын. ☉ Заметно вырасти; развиться
Эпоха сайдыытын батыһа, Эн тыылла кэҥиигин, Дьокуускай! Р. Баҕатаайыскай
[Оҕолор] Улааттылар-тыылыннылар... Уолан бэрдэ буоланнар Аат-суол кытта быһаарыллар Айаныгар аттаннылар. С. Тарасов
◊ Быһа (быһыта, өрө, үлтү, хайа, хайыта, тоҕо) тыылын — хам тутар тугу эмэ (хол., кэлгиэни) туох баар күүскүнэн, быччыҥнаргын муҥутуурдук күүрдэн алдьат. ☉ Поднатужившись, разорвать, порвать что-л. сковывающее, связывающее (напр., верёвку)
Чучунаа, кэлгиэлээх быатын быһа тыыллаары чиччигинии мөхсөр. Н. Абыйчанин
Хабараан тымныыга хам кэлгиллибит өрүс халыҥ мууһун хайыта тыыллан, көҥүлгэ көччүйэ көтөн эрэрин көрбөккүн дуо? П. Филиппов
Арай мин биллим сөрүүн тыаҕа Ороһулаан үүнэр оччугуй отоннор Хахтарын хайа тыыллыбыттарын. И. Алексеев
ср. хак. таҕы ‘разжимать (напр., зубы); взламывать; выворачивать что-л.’, таҕыл ‘разрушаться, разламываться’