туруортаа диэнтэн хай
аата. Мин пуостары аттаран туруортааһынынан дьарыктаммытым. «ХС»

ПУОС  аат.

1. Кэтэбилгэ-манабылга турар харабыл. ☉ Пост (военный). Уҥа учаастак аһаҕас, үрдүк сир буолан, күнүһүн биир пуоһу, түүнүн патруллары эрэ ыытан манаталлара. Н. Якутскай. Аттаах киһи ыксаабыт куолаһынан тугу эрэ хаһыытаабытыгар, пуоска турар киһи кырыарбыт түүлээх бэргэ-һэтин өрө аста уонна ол-бу диэки эргийтэлээн көрдө. Эрилик Эристиин. Барыкаада оҥостуутугар, саһарга, кэтииргэ, пуоска турарга бары көмөлөөн үөрэтиэҕиҥ. Л. Габышев.

2. Тугу эрэ кэтээн көрөр, хонтуруоллуур сир, киин, бөлөх. ☉ Пост (наблюдательный, контролирующий выполнение чего-л.). Туох эрэ баарын, [араадьыйа] ханнык долгуҥҥа үлэлиирин, кыраныыссатааҕы пуоска кэтииллэр. Н. Якутскай. Дьиэ бөдөҥ паныалын оҥо-рор собуот иккис уочаратын тутууга дьокутааттар пуостарын тэрийдибит. «ХС». Быраканьыардааһыны утары охсуһууга сир ахсын пуостар уонна биригээдэлэр тэриллэллэр. «Кыым».

анаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Иван Иванович, отдел сэбиэдиссэйдэрин ыҥыртаан, кыргыттары анаталаата. Софр. Данилов
Чириков бэйэтин оҕолорун ылан түүҥҥү пуоска анаталыыр. Н. Якутскай
[Чокуурап:] Архыып Уйбаанабыс, ол түөрт киһини анаталаан кээһээр уонна ол Сарапыананы эмиэ. С. Ефремов

көр дьаахан
Олбуор таһынан дьааканнаах дьиэлэрин таһынан пуоска турар киһи төттөрү-таары хаамара көстөр. Эрилик Эристиин
Мөрүөн төннөн тахсарыгар эмиэ үгүс киһи туораабыта. Олор истэригэр икки аҕабыт, биир дьаакан ойоҕунуун тахсыспыттар. Д. Таас

тарҕат диэнтэн хай
аата. Дьуһуурунай эбээһинэһэ — ис уонна тас пуостарга нэрээттэри тарҕатыы, пароллары биллэрии. Н. Якутскай
Дьоҥҥо билиини тарҕатыы — Бэйэ билиитин хаҥатыы. Ахсаана Сонтуой
Көтөрдөр үүнээйи сиэмэтин тарҕатыыга улахан оруоллаахтар. ББЕ З

эргий диэнтэн төхт
көрүҥ. Эргэ сэргэ тулатын Эргийтэлиир тыраахтар. Эллэй
Пуоска турар киһи ол-бу диэки эргийтэлээн көрдө. Эрилик Эристиин
Киргиэлэй ардыгар эргинэ, ардыгар көрү-күүлэйи батыһан, ыраах сирдэринэн эргийтэлээн кэлэрэ. ЛНН АДь

эб.
1. Ыйытар солбуйар ааттары уонна сорох атын да тыллары кытта холбоһон, быһаарыыта суох солбуйар ааттары уонна сыһыаттары үөскэтэр. ☉ Частица, которая в сочетании с вопросительными местоимениями, а также с некоторыми другими словами образует неопределённые местоимения и наречия
Пуоста туруоруохха, баҕар, ким эмэ түбэһэ кэлиэҕэ. Суорун Омоллоон
Хаһан эмэ саа тыаһа үөһээ тыаны өмүрдэр. Күннүк Уурастыырап
Хайдах хоннуҥ, туох эмэ биллибэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Эмиэ балай эмэ саҥата суох олордулар. Эрилик Эристиин
2. Сорох холбоһуктарга этии суолтатын күүһүрдэргэ туттуллар. ☉ В некоторых сочетаниях выполняет усилительную функцию
Туохха эмэ, ханна эмэ Хайаатар да тиийиэххэ! П. Тобуруокап
Хайдах эмэ төннөө инибин. М. Доҕордуурап

аат. Өстөөх ханна баарын, күүһүн, төһө бэлэмин билээри ыытыллар сэрии дьоно. ☉ Войсковая, военная разведка для получения сведений о противнике и занимаемой им местности (во время Гражданской и Отечественной войн)
Хаалбыт этэрээт сүрүн аартыктарынан эрэспиэскэлэри ыыталаата. Амма Аччыгыйа
[Хамандыыр:] Табаарыс Уйгуурап, илин, хоту сибээстэһиннэрэ күүстээх эрэспиэскэни ыыт, таһырдьа пуостары туруортаа. А. Софронов
Хотой оҕолоро, Кыайан-хотон кэлэллэр эрэспиэскэттэн. М. Джалиль (тылб.)
△ Туох эмэ баарын-суоҕун сибикилээн билээри чуҥнааһын. ☉ Разведывание исподтишка отсутствия или наличия кого-чего-л. (напр., скота)
Оҕонньор дьиэтигэр кэлэн аһаан-сиэн баран, …… оҕус ханна баарын билээри эрэспиэскэ ыытта. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Кэтэ, сүгэ биитэр иилинэ сылдьаргын бэйэҕиттэн арааран ыл (хол., таҥаскын). ☉ Снимать с себя что-л. (напр., одежду)
Сотору уу чаккырас гына тириттэ, үтүлүгүн уһулла, бэргэһэтин сэгэччи аста. Болот Боотур
Хайыһардарын устан балаҕаҥҥа өйөннөрдө. Амма Аччыгыйа
Мэркиттэр бэриммиттэрин бэлиэтигэр, былыргыттан олохсуйбут үгэс быһыытынан бэргэһэлэрин, курдарын кытары сааларын-сэптэрин, куйахтарын устан ууран биэрбиттэр. Н. Лугинов
Учууталбыт үрүсээгин уһулла, таҥаһын сыгынньахтанна. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ иһигэр баары хостоон эбэтэр ханна эмэ иилиллэн, кэтэрдиллэн турары арааран, тууран ыл. ☉ Отделять что-л., укреплённое где-л. или находящееся внутри, сверху, на поверхности чего-л., снимать
Икки ботуруону буулдьаларын уһулан ылан, тиэрмэһин бүөлээн баран кэлбит. Т. Сметанин
Вася торуоһун тиэрбэстэн уһулан, куормаҕа тиийдэ. Н. Габышев
Уол чаанньыгар чэй бырахта, онтон чыппанан өрө тутан туран, өссө оллоонтон уһулан кутаа кытыытыгар туруорда. Е. Неймохов
Киэбиттэн устан ылан ойоҕос туоһу били бэлиэтэммит сурааһыҥҥа сөп түбэһиннэрэ хардары тутан, үөһэ-аллара өттүлэриттэн туттарыллар. ГПП ТО
3. Ким, туох эмэ саҥатын, хамсаныытын, көстүүтүн туохха эмэ түһэр, түһэрэн ыл (хол., видеокамераҕа, магнитофоҥҥа, фотоаппаракка). ☉ Делать фото- или видеоизображение, снимать на фото- или видеокамеру, магнитофон
Кини икки мэтээлбин кэтэрдэн олорон хаартыскаҕа устубута. Эрилик Эристиин
Ыанньыксыттарга анаан этиитин магнитофоҥҥа устубуппутун иһитиннэрбиппит. И. Артамонов
Уолбун киинэҕэ уста хааллылар. Лоһуура
«Москва иһин охсуһуу» киинэни устааччылар сөҕүмэр үлэни ыыттылар. «Кыым»
4. Тугу эмэ (хол., суругу-бичиги, ойууну) туохха эмэ (хол., кумааҕыга, холустаҕа) илиигинэн суруйан, ойуулаан, куоппуйалаан таһаар. ☉ Переписывать, копировать что-л. (напр., письмо, рисунок)
Миша биир түүн, урут ситэ суруйбатах кэниспиэгин устан баран, сарсыарданан утуйда. Н. Лугинов
Ол куоппуйалаан устубут кумааҕыларын туоһу быһыытынан ууран биэрбит. П. Филиппов
Устар кэмигэр оҕо таба суруллубут тыллары көрөр, ырытар уонна өйдөөн хаалар. АВМ ҮКТТҮө
Айаннаан иһэн сирбин хаартаҕа уһула-уһула оргууй аҕай барар буоламмын, этэрээт миигин ситэн ылан иннибэр түһэрэ. В. Арсеньев (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ эппиэтинэстэн (хол., дуоһунаскыттан) босхолоо, уурат. ☉ Освободить кого-л. от чего-л., заставить кого-л. покинуть место, снять (напр., с должности)
Ыраахтааҕыны устубуттар, өрөбөлүүссүйэ буолбут, көҥүл кэлбит. Н. Якутскай
«Дириэктэрдэрин устубуттар үһү», — диэн сурах бөһүөлэги тилийэ көппүтэ. «Чолбон»
Хабырыыс салайар салаатын пуостан устар, сынньатар, солбуйар кэмэ кэлэр. «ХС»
△ Үлэлиир, үөрэнэр миэстэтэ суох хааллар. ☉ Уволить (с работы, учёбы)
Сибиэтэ дьүөгэтин кытта кэпсэтэн баран, санаата улаханнык оонньоото, Андрейы үөрэҕиттэн устубуттар. А. Николаев
Кэргэнэ үлэтиттэн кэлэн Сэмэҥҥэ кэпсээбит: «Саҥа начаалынньыкпыт дьон бөҕөнү үлэлэриттэн устан эрэр». КФА СБ
6. көсп. Тугу эмэ бэйэҥ туһаҕар ыл, былдьаа. ☉ Отбирать, отнимать что-л. у кого-л.
Баайдар хос хоҥуллайдарыгар баар сүүһүнэн күрүө сири устан ылыахха. М. Доҕордуурап
Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Дайбыырап үс сылга барыта уон түөрт тыһыынчаттан тахса солкуобайы устубута билиннэ. М. Попов
7. көсп., саҥа т., кэпс. Бааҥҥа уурулла сытар биитэр карточкаҕа баар харчыны ыл. ☉ Снять деньги с карточки или со счёта в банке. Бааҥҥа баран харчы уһулла
♦ Иэнин тириитин сүл (<үстэ> уһул) көр иэн I
Дьэ, сымыйаны эппитиҥ тахсыа да, иэниҥ тириитин үстэ устуом, ону искэр санаа. Эрилик Эристиин
[Балбаара:] Кини дьөксө эр сириилээх буолуо үһү, бэйи, тохтоо, иэниҥ тириитин ырбаахы курдук устан кэбиһиэм. «Чолбон». Торбос соҥҥун уһул эргэр. — олоҕуҥ уруккутуттан лаппа тубус, уруккугунааҕар кыаҕыр. ☉ Улучшить благосостояние
Бу ааспыт сүүрбэ сыл устатыгар хайдах курдук кэрэ, остуоруйа олоҕун олордубутуй — торбос соммутун устан, торҕонон-солконон таҥынныбыт, араас аһы чалбалаатыбыт. Суорун Омоллоон
Көнө бэйэбит нүксүйүөхпүтүгэр диэри таҥнары бүгүйэхтээбиппит да, торбос соммутун устубатахпыт. «ХС»
ср. др.-тюрк. сучул ‘стягивать одежду; сдирать шкуру (животных)’, п.-монг. суҕул ‘вытащить, извлечь’

I
туохт. Тугу эмэ биир сиртэн атын сиргэ илт, тириэрт. ☉ Перемещать, доставлять что-л. куда-л. Сааланан уонна сохсобуттан куобахтаан хаһааммытым ордугун дьоммор таһабын. Эрилик Эристиин
Куораттан кинилэргэ суругу-бичиги, ол-бу сээкэйи таһар. И. Федосеев
Кэргэнэ Настаа ас таһан аһатта. М. Доҕордуурап
Холкуос икки бырысыаптаах массыыната сыгынахтары таһаллар. А. Фёдоров
♦ Хоро тас сөбүлээб. — элбэхтик, өлгөмнүк, хаста да төхтүрүйэн уор, уоран бараа. ☉ Воровать, тащить в большом количестве
«Онон судаарыстыба малын-баайын хоро таста диэри гынаҕын дуо?» — дириэктэр сымарынар. И. Бочкарёв
[Лебедева:] Кинилэргэ биир куомуннаах, хантан баҕарар хоро таһар күтүөт наада. Эн оннук күтүөт буолбатаххын. В. Протодьяконов
«Эһиги, атыыһыттар, …… аскытын-үөлгүтүн үс бүк сыанаҕа туруоран судаарыстыба хаассатыгар киириэхтээх көмүһү хоро таһаары, буорга көмөөрү», — диэн кыларыйан турар кырдьыгы эттэ. И. Никифоров
ср. др.-тюрк., тюрк. таш, ташу ‘носить, таскать, возить’
II
1. аат.
1. Туох эмэ көстөр, үрүт өттө (ис өттө буолбатах). ☉ Внешняя, обращённая наружу сторона, внешний вид, лицевая часть чего-л.
Таһа сыгынньах, иһэ түүлээх (тааб.: чаҥкычах). Сүүнэ улахан кур от таһа хара хоруо буолан, буруолуу олорорун дьон мустаннар тас хоруотун сууллардахтарына, [уот] дьэ күүһүрэн, кытыастан тахсар үһү. МНН
Илдьирийэн хаалбыт сиидэс тастаах куобах суорҕаны бүрүнэн биир оҕо киһи утуйа сытар. Р. Кулаковскай
Таһа — киһи хараҕа ымсыырар кырааска, иһэ — киһи доруобуйатыгар туһалаах мэлигир, буортулаах консервант элбэх. «Кыым»
2. Туох эмэ (хол., кинигэ) хаҕа. ☉ Обложка, переплёт (книги)
Петя «саҥа олоҕу айабыт» диэн улахан баҕайы, үгүс ойуулаах, кыһыл тастаах кинигэни булан, оҕолорго көрдөрө аҕалбыт. Суорун Омоллоон
Хара килэйээҥки тастаах тэтэрээти эмээхсин хараҕар сыһыары тутан көрүөлээтэ. Амма Аччыгыйа
Оҕо үтүлүгүн, бэргэһэтин устаат, соннуун, суумкалыын туран, аҕалбыт кинигэтин халыҥ таһын арыйбыта. Н. Заболоцкай
3. Сүөһү, булт этин тас сыата. ☉ Наружный, подкожный жир (убоины)
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Эмис кыыл түбэспитэ, таһа тутум кэриҥэ баара. В. Яковлев. Эриэхэҕэ уойбут эһэ кырата икки-үс илии, улахана нохоотунан (кутуругун төрдүнэн) биир тутум, суор холото халыҥнаах тас сыаланар. А. Пахомов
2. даҕ.
1. Туох эмэ көстөр өттүгэр баар. ☉ Внешний, наружный, обращённый наружу
Дьадаҥы, тулаайах эбэтэр туох эмэ тас бодоҥноох оҕо олус өһүргэс, хоргус да буолар. Амма Аччыгыйа. Сайабылыанньатын ылан көрдө уонна тас сиэбигэр угунна. М. Доҕордуурап
[Ыт] тас кылаан түүтэ кытаанах уонна туруору буолар. АФС БЫ
2. Туох эмэ бүтэһик чэрчитэ, кытыыта буолар эбэтэр онно баар. ☉ Являющийся краем или находящийся, расположенный по краю чего-л., на крайней, внешней стороне чего-л.
Тас пуоска Гоша Егоров анаммыта. Н. Якутскай
Танялаах утуйа сыттахтарына бөөлүүн тас ааны күүскэ тоҥсуйбуттара. Л. Попов
Мүрү эбэ хотуну тас иитинэн эргийэ барбыппыт. Р. Кулаковскай
3. Омук дойдуларын кытта сибээстэһиилэргэ сыһыаннаах эбэтэр омук дойдуларын киэнэ. ☉ Относящийся к сношениям с другими государствами, внешний (напр., о политике)
Билигин кэмбинээт бородууксуйатын отут бырыһыана тас эргиэҥҥэ барар. И. Федосеев
Бырабыыталыстыба ис, тас бэлиитикэтин тута суолталаах боппуруостарынан ордук интэриэһиргиир буоллулар. «Ленин с.». Тыйаатыр кэлэктиибин чилиэннэрин барыларын хабан политүөрэҕи тэрийэллэрэ — дойду ис уонна тас балаһыанньатын …… билиһиннэрэллэрэ. АҮ
4. Сүрүн буолбатах, ойоҕос, салаа буолар (хол., өрүс салаата). ☉ Боковой, побочный, не основной (напр., приток реки)
Тас үөс уута киһи тобугун ааһар буолбут быһыылаах. Н. Заболоцкай
Киин, улахан үөс улам чычааһаан иһэр. Ол оннугар уонунан ааҕыллар тас өрүстэр үөскээтилэр. Багдарыын Сүлбэ
Өрүс тас салаата, тоҥолохтоон тахсан суолга чугаһаан баран, талах уонна хахыйах кылдьыыланан, илин диэки иэҕиллэн түһэ турда. «ХС»
3. сыһ. суолт. Ис өттүттэн буолбатах, атын өттүттэн, атын, туора сиртэн (таһ. түһүк ф-гар). ☉ Извне, со стороны, снаружи (в ф. исх. п.)
Тастан киһи киирбит тыаһа иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Тастан көмө күүтэр сир суох. Н. Габышев
Тастан киирэр Талыыр күүскэ — Фашист баанда бииһигэр Хабараан харда бэлэм! А. Абаҕыыныскай
△ кэпс. Кэтэхтэн (үөрэн). ☉ Заочно (учиться)
Кини Петербурга художествалар Академияларын үрдүкү художественнай училищетыгар тастан үөрэммит. «ХС»
Бэйэтэ тастан үөрэнэн түөрт кылаастаах куорат училищетын бүтэрбитэ. «ХС»
♦ Сиэри таһынан (сиэрэ суөх, сиэргэ баппат) көр сиэр I
Бэҕэһээ ытан бараннар, «халлаан булчуттара» [сааны] соппотохтор. Ити кини, булчут киһи санаатыгар ханнык да чанчарык, ханнык да халы-мааргы быһыыга тэҥнэспэт, сиэри таһынан куһаҕан кэмэлдьи этэ. Т. Сметанин
Мин ол урууга сылдьыбытым, Биэс күн кэнники ыалдьыбытым. Сиэри таһынан аһааммын, Сиэппэр, ханныбар хааланным. Дьуон Дьаҥылы
Тас иэнинэн (уорҕатынан) барда — тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> диэн курдук (көр иэн I). Сахаар хойомуннаммыт эһэни ытта да, эһэтэ тас уорҕатынан барда. Д. Таас
Тустан хачыгыраһан иһэн биирдэрэ утарылаһааччытын атаҕыттан ылан өрө көтөҕөн силигирэтэн таһааран тас иэнинэн бырахта. НЕ ТАО. Таһыгар таһаарбат (быктар- бат) — иһигэр тутар, көрдөрбөт-биллэрбэт, кэпсээбэт. ☉ Держать в себе, не проявлять (свои чувства, эмоции), не раскрываться
Иһиттэн өрө киэптиир үөрүүтүн таһыгар таһаарбат гына дьиппинийэ соҕус тутунна. Н. Лугинов
Биһиги киниэхэ истиҥник махтана санаабыппыт да, таска таһаарбатахпыт, бүтэйдии үөрэ истибиппит. С. Дадаскинов
Пирожков мин сэмэлээбиппиттэн өһүргэннэ быһыылаах… Ол эрээри онтукатын таһыгар таһаарбата. «ХС»
Тириитин таһынан көр тирии. Кини ити этиини барытын тириитин таһынан аһарда. А. Сыромятникова
Аҕыйах сыллааҕыга диэри «оҕонньор» диэтэхтэринэ тириитин таһынан истэрэ, «дьик» гынарга дылыта. «ХС»
◊ Илиитин таһынан көр илии
Онно аараттан куйуурун ийэтигэр эһэ кэлэн хатаннаҕына, илиитин таһынан тиэрэ ол курдук хаһыйан кэбиспитэ онно өлөр. Саха фольк. «Сергеев сийиэһинэн быыбардамматах киһи, онон кинини, бөх чабычаҕын курдук, илии таһынан илгиэхпит», — Семёнов төбөтүн хамсатан кэҕилдьийдэ. М. Доҕордуурап
Тас биэрэр — тэс биэрэр диэн курдук (көр тэс II). «Сыллыый, хайдах, кимниин кэллиҥ? Оҕом тоҥноҕо. Кэл итин!» Уола тас биэрэр аҕатыгар. «ХС»
Киирэн, таҥараҕа үҥэн тоҥхоҥностулар, ураһа иһинээҕилэри кытта тас биэрэн дорооболостулар. П. Ламутскай (тылб.). Тас көрүҥ — киһи көстөр дьүһүннүүн, быһыылыын-таһаалыын, таҥастыын-саптыын уопсай көстүүтэ. ☉ Внешний вид
Бу ырыаны санаатахпына, мин кинини айбыт ол саха кыыһын тас көрүҥүн, мөссүөнүн харахпар аҕала сатааччыбын. Суорун Омоллоон
Кэтит сарыннаах, курбайбыт уһун синньигэс уҥуохтаах, хойуу арбаҕар баттахтаах, хара бараан — тас көрүҥүнэн киһи хараҕа халтарыйар киһитэ — Платон Алексеевич иннигэр чиккэллэн турбута. Н. Заболоцкай
Ньукулаас билигин да, бэйэтэ бэйэтигэр сөрү-сөп эттээхсииннээх, көннөрү сырыттаҕына накылдьыйан хаамар, тас көрүҥүттэн көрдөххө, саас эрэ ортолоох курдук киһи. С. Никифоров. Тас таҥас — ис таҥас үрдүнэн кэтиллэр таҥас. ☉ Верхняя одежда
Тас таҥаһын устан баран, эҥкилэ суох өтүүктээх үрүҥ халаатын кэтэн иһирдьэ ааста. Н. Лугинов
Отчуттар …… тас таҥастарын устуталаан, аҥаардас ырбаахынан эрэ кылбаҥнастылар. А. Бэрияк
Өлөксөй оҕонньор …… тас таҥаһын эмээхсинигэр көмөлөһүннэрэн уһулан, олоппоско сыыһа-халты быраҕаттаан баран, оронун диэки салҕаластаата. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк., тюрк. таш ‘внешняя сторона’