и. д. от сэлээр = пустословие, пустая болтовня.

болтовня, пустословие; чаабыйы туойума не болтай попусту; чаабыйынан дьарыктан = пустословить.

пустые, бесплодные разговоры; болтовня, пустословие; кини лабаҥхата бүппэт его болтовне нет предела.

красный, алый || краснота; кыһыл былаах красный флаг; уот кыһыл огненно-красный; хаан кыһыл алый # Кыһыл Армия Красная Армия; кыһыл көмүс золото; кыһыл оҕо младенец, новорождённый; кыһыл отон брусника; кыһыл саһыл лиса-огнёвка; кыһыл талах краснотал; кыһыл тыл пустословие; кыһыл хаптаҕас красная смородина; кыһыл харах см. кыһыытай .

I
аат. Солуута суох элбэх саҥа, лахсыыр. ☉ Пустая болтовня, пустословие
Үгүс чаабый наадата суох! Амма Аччыгыйа
[Оҕолор] чаабыйа суох, дьыала дьиҥ ис номоҕуттан быһаччы саҕалааччылар. Н. Чернышевскай (тылб.)
ср. др.-тюрк. чаб ‘слава, известность’
II
аат., түөлбэ. Чөркөй, чыркымай. ☉ Чирок-свистунок
Кустан эрэ саамай уойар чаабый буоллаҕа. Күрүлгэн
Бу дойдуга — чыркымайы чаабый диэн ааттыыллар. «Чолбон»

заниматься пустословием, болтовнёй, болтать, пустословить; кини киэһэни быһа лабаҥхалаата он болтал весь вечер.

аат.
1. Тыл этээччи киһи. ☉ Тот, кто произносит речь; оратор
Араатар тылын түмүктүрүүгэр тыһыынчанан норуот ытыһын тыаһа өрө ньиргийэ түһэр. Эрилик Эристиин
Мин үйэбэр араас араатары истибитим. Софр. Данилов
Араатар этиитин салҕаан барда: «Саллаакка уон аҕыһыттан отутугар диэри саастаах дьон бары бараллар». М. Доҕордуурап
2. Тыл этэр талааннаах, уус тыллаах киһи. ☉ Тот, кто обладает даром речи, красноречием
[Амма Аччыгыйа] П.А. Ойуунускай туһунан ахтыытыгар төлөннөөх революционер, араатартрибун туһунан норуокка уос номоҕун кэриэтэ буолбут, «дьикти сурахтары», кини туһунан ырыалары кытта туһанар. ФЕВ УТУ
Кини төлөннөөх араатар, дьыалабыай партийнай салайааччы этэ. «ХС»
3. көсп. Тылынан кыырыы, мээнэни дойҕохтооһун. ☉ Пустозвонство, пустословие
Маҥнайгыттан үлэни сатаан ыыппатах буолан баран, аны кэлэн араатар туһалаабат. Амма Аччыгыйа

1. даҕ. Буолар-буолбат элбэх саҥалаах. ☉ Болтливый, говорливый
   Ити курдук киһи кэрэхсээбэт кэпсээннээх мээри оҕонньортон олох чахчыларын дэбигис өйдөөн иһэр Маруся төрөөбүт эбит. Эрилик Эристиин
   Өндөрүүс үһэ буолан эрэр. Дьэ, туох да диэ бит иһин, мээри табаарыс. Багдарыын Сүлбэ
2. аат суолт. Кураанаҕы лахсыйыы, куолулааһын. ☉ Пустая болтовня, пустословие
   Үстүүнньэ мээритэ, лэбэйэ киһ и н и с а л г ы т ы а х к у р д у к. «Чолбон»
   Оҕонньор мээритин киллэрэн, бу өтөх урукку ааспыт албан ааттаах олоҕун кэпсиирин истэрбин мин таптыыр этим. В. Короленко (тылб.)
   ср. монг. мэргүү ‘тупица, дурак’

аат.
1. Лабыгыраччы түргэнник эбэтэр ырыа аҥаардаах толоруллар саха тылынан уус-уран айымньытын биир ураты көрүҥэ (ис хоһооно үгэргээһин, элэк, таайтаран этии, оонньуу аҥаардаах буолар). ☉ Самобытная жанровая форма якутской народной поэзии: скороговорка, полная иронии, шутки и различных намёков, чабыргах
Мустубут дьон балтараа чаас устата чабырҕахтан саҕалаан, оһуокай араас көрүҥнэрин …… умсугуйан олорон иһиттилэр. С. Тарасов
Дьиҥ норуот чабырҕаҕа хоһооҥҥо маарынныыр. Дьүлэй Бүөкээн
Чабырҕах — саха фольклорун биир ураты ис хоһоонноох, былыргыттан билиҥҥэ диэри иитэр-өйдөтөр суолтатын сүтэрбэт, саха тылын уус-уран баайа түмүллүбүт биир көрүҥэ. «ХС»
2. көсп. Элбэх солуута суох саҥа, лабаҥха. ☉ Многословие, пустословие, болтовня
Туох да үгүс чабырҕаҕа суох ыйан-этэн кулу! ПЭК СЯЯ

1) оставаться; дьиэҕэр хаал = остаться дома; 2) оставаться, сохраняться; хаассаҕа уонча билиэт хаалла в кассе остался десяток билетов; биэс мунүүтэ хаалла осталось пять минут; 3) оставаться, доставаться; нэһилиэстибэ бүтүннүу киниэхэ хаалла всё наследство осталось ему; 4) оставаться; оказываться, очутиться; попадать, находиться; үлэтэ суох хаал= оказаться без работы; харчыта суох хаал = остаться без денег; хааман хаал = а) лишиться имущества, остаться без крова (напр. в результате стихийных бедствий); б) прост, остаться без места (за столом, в аудитории); 5) не использоваться; оҕоруот аһын ото биһиэхэ хаалар, туһаныллыбат ботва у нас остаётся, не используется; хаалыа суоҕа разг. пригодится; (бу да) хаалбат разг. и то польза; и то хорошо; 6) оставаться неосуществлённым, не иметь результата; мунньахха ылыныллыбыт уураах хаалыа суохтаах решение, принятое на собрании, не должно оставаться неосуществлённым; хаалар тыл пустые слова пустословие; хаалары саҥар = говорить пустое, пустословить; 7) не иметь последствий; оставаться без изменений; буруйуҥ хаалыа твой проступок ничего за собой не повлечёт; урукку дуоһунаскар хаал = остаться на своей старой должности; иккис сылгар хаал = остаться на второй год; 8) отставать; поезтан хаал = отстать от поезда; былааны толорууга хаал = отстать в выполнении плана; чаһым хаалар у меня часы отстают; дьонтон хаалыма не отставай от других; 9) выходить из употребления; выходить из моды; көмүлүөк оһох аны хаалан турар теперь уже камелёк отошёл; 10) приходить в негодность; выходить из строя; мотуор хаалбыт мотор вышел из строя; 11) терять силу, переставать действовать; урукку сокуон аны хаалар старый закон теперь теряет свою силу; 12) терять прежнюю силу, привлекательность (об умении, мастерстве кого-л. в чём-л.); ырыата хаалбыт теперь он уже не может петь так хорошо, как раньше; 13) в сочет. с деепр. на =ан, =эн основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает законченность, категоричность действия: баран хаал = уйти; алдьанан хаал = разбиться; сломаться; сүтэн хаал = потеряться, затеряться; кууран хаал = высохнуть, засохнуть; харааран хаал = почернеть # кулгаах хаалар, муос үүнэр погов. уши отстают (в росте), (а) рога растут (т. е. будущее за тем, кто развивается, работает над собой); тыыннаах хаал = остаться в живых; харыс хаал=, сүөм түс = сильно огорчиться, пасть духом.