көр дьаба
[Чаабый Натааһа] үөһээ, аллараа сымыһахтара дабаххайдаах тиит дьабаатын курдук икки аҥы сыллаччы тардан ылбыттар. Эрилик Эристиин
[Сүөдэр] Атын сиэлиттэн ылан Ачаах мутукка баайталаата, Сонун сиэбин көҥү тардан ылан Суулуу-суулуу дьабаа иһигэр симмэлээтэ. С. Васильев

дьүһ. туохт. Түргэнник түөрэҥэлээн хаамп эбэтэр сүүр (улахан уҥуохтаах, суон мөдөөт киһи туһунан). ☉ Идти или бежать быстро, тяжело переваливаясь с боку на бок (о походке высокого, полного, медлительного человека)
Чаабый Натааһа, уот анньар маһын атырдьахтыы икки илиитигэр бобо туппутунан, Маайа диэки утары даадаҕастанан истэ. Эрилик Эристиин

дьүһүннээ диэнтэн бэй
туһ. [Кыыс оҕо] Уон түөрдүнбиэһин диэки …… Үргүүк дьүһүннэннэ, Дьиэгэнис сирэйдэннэ, Дьиэрэҥкэй идэлэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чаабый Натааһа, урукку куолутунан, киэбэкиэлитэ уларыйан, ынырыктаах ыар дьүһүннэнэн, Маайа диэки көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
[Дмитриев бандьыыт:] Баҕар, көннөрү дьон курдук дьүһүннэнэн бассабыык үспүйүөннэрэ сылдьыбыттара буолуо. С. Ефремов

даҕ. Аҥаар хараҕынан чанчыгын диэки туора көрөр (харах); оннук харахтаах киһи. ☉ Расходящееся (косоглазие); косоглазый, с расходящимся косоглазием (человек)
Сахаар кыччаҕар хараҕар элэктиир уот кылапыс гынан ааһарга дылы гынна. Амма Аччыгыйа
Сиэхсит аймах кырыытынан симиллибит …… Уолаттара бары оччоҕордор, Кыргыттара бары кыччаҕардар. С. Васильев
[Чаабый] Уулаах диэки кыччаҕар харахтарынан тиэрэ-маары көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин

туохт. Кими, тугу эмэ сирэ, сэмэлии санаан сөбүлээбэккин биллэр. ☉ Выразить неодобрение, осуждение, порицание кого-чего-л.
Киһиргэс киһини Сиргэнэ көрдүлэр, сиилээннэр күллүлэр. М. Ефимов
Маайа саҥа ырбаахыны кэппитин сиилээн, Чаабый Натааһа уллуҥаҕыттан төбөтүн оройугар диэри өрө көрдө уонна саннын ыгдах гыннаран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кырдьаҕастар: «Аата, бу оҕолор көлөнү үлбүрүйэн тугу да гыналлара суох буолан, була сатаан, тоттугурҕаан эрдэхтэрин», — диэн сиилииллэрэ. Г. Колесов
ср. тюрк. йилиш ‘смеяться с презрительной миной’

сыһ. Сыллайан тахсар гына. ☉ Так, чтобы образовались толстые складки, вывернутые наружу
Дьиэтигэр киирбитэ аан хоско томторуктуу бааммыт халыҥ былааттаах, сыллаччы үктэммит эргэ уу саппыкылаах биир эмээхсин кырыытынан олорор эбит. В. Яковлев
[Чаабый Натааһа] үөһээ, аллараа сымыһахтара дабаххайдаах тиит дьабаатын курдук икки аҥыы сыллаччы тардан ылбыттар, икки таныыта күөрт курдук хапсыҥнас буолбуттар. Эрилик Эристиин
Тигэргэ туоһу итии ууга уган сымнатан баран тас диэки сыллаччы ытырыллар, ол эрэ кэнниттэн тигиллэр. АЕЕ ӨҮОБ

туохт.
1. Чабырҕаҕы толор, эт. ☉ Исполнять скороговорку-чабыргах
[Күҥэһэй:] Оҕолоор, олоруҥ, бу манна, Истиэххит буоллар, Мин чабырҕахтыам этэ. Суорун Омоллоон
Уус тыллаах Олоҥхолоон барда, Чаабый тыллаах Чабырҕахтаан киирдэ. С. Васильев. Дьүлэй Бүөкээни диэн ааттаах чабырҕахсыт, аҕыс улууһу кэрийэ сылдьан, көрбүтүн-истибитин чабырҕахтыыра үһү. ЧМА СТС СЭ
2. көсп. Элбэхтик солуута суоҕу саҥар, лабаҥхалаа. ☉ Многословить, пустословить, болтать
Кини тугу да чабырҕахтыы турдун. Мин атым үрдүнэн балтыбын эрэ ылларбын аан дойдубар, алаһа дьиэбэр баран көрүөм! Ньургун Боотур

1. аат. Биири үрүт-үөһэ хатылаан киһи салҕар гына уһатанкэҥэтэн кэпсээһин, саҥарыы; элбэх тыл. ☉ Надоедливо длинная, многословная речь об одном и том же; многословие
   Остуоруйа тас киэбэ, тыла-өһө хаһан да судургу, чаабыйа, лабаҥхата суох буолар. Саха фольк. Кырдьыга даҕаны, туох үгүс лабаҥхата нааданый. Тугу өйдүүргүн, баҕараргын эт да, бүтэр буоллаҕа дии. Г. Колесов
2. даҕ. суолт. Этиигэ сыстыы ситиминэн быһаарыы буоллаҕына: биири үрүтүөһэ хатылаан киһи салҕар гына уһатан саҥарар, кэпсиир. ☉ В позиции примыкающего определения: надоедливо многословный, многоречивый, с частыми повторами
   Лабаҥха дакылаат. Лабаҥха киһи.  Туйаарыскай оҕо итэҕэстэрин саралыыр хоһоонноруттан …… сорохторо лабаҥхалар, сайдан барбаттар, хамсааһыннара суохтар. П. Аввакумов

даҕ., кэпс. Улахан, бөдөҥ. ☉ Большой, огромный
Чаал быраан Чабырҕайа чаҕылыйан, Сатыы ыччат Саргыта салалынна. Нор. ырыаһ. Чабычах саҕа чаал саллах бастаах, Чэҥ курдук чаал алгый харахтаах …… Харалҕан хаан оҕонньор. Болот Боотур
Улуу күтүр, Чаабый таҥалай, Чаал төбө, Этэ сэлээр Эмиэ баар эбээт. А. Бродников
◊ Чаал бас — сыалыһар. ☉ Налим
[Эдьигээҥҥэ] чаал бас, хатыыс, чыыр, муксун, уомул …… кыамтата суох бултанар. УАЯ А
Сорох балыктар (холобур, чаал бас, сазан, треска) төбөлөрүгэр бигиир бытыктаахтар. ББЕ З
[Пётр] алыһар, чаал бас, лещ [күөгүгэ түбэһэн баран] хайдах мөхсөллөрүн киһи күлүөн курдук үтүктэн көрдөрөрө. М. Горькай (тылб.)
ср. ойр. дьаан ‘большой’

тыаһы үт. туохт.
1. «Ба-ба-ба» диэн эрэр курдук быһыттаҕас дорҕооннору таһаар. ☉ Быстро издавать звуки «ба-ба-ба», бабакать
Хараҥа түүн бодуламмыт мутугар Хаххан, мэнэрик курдук, бабыгырыыр. И. Гоголев
Чаанньык оргуйан хаппаҕынан кыыран бабыгыраан барбыта. Н. Якутскай
2. Ыксаабыт бобуллаҕас куоласкынан ис хоһооно суох быһыттаҕас саҥата таһаар (хол., кыыһыран эбэтэр кутталтан). ☉ Судорожно-возбужденным голосом издавать непонятные прерывистые звуки (напр., от злости или страха)
Кыыһыран эриличчи көрбүт эдэр киһи охсуохха айылаах бабыгыраабыта. П. Аввакумов
Хата, куттас ньиэмэс эбит: хаһыытаабата, көннөрү бабыгыраата. А. Данилов
Чаабый хотун бүтэн хаалбыт кэһиэхтээх күөмэйинэн бабыгыраан, ытамньыйан ыла-ыла саҥаран барда. Эрилик Эристиин
◊ Тоҥон бабыгыраа – наһаа күүскэ, тииһиҥ тиискэр ыпсыбат гына тоҥ. ☉ Очень сильно мерзнуть, зуб на зуб не попадает (от холода)
Эмээхсин эрэйдээх этирик түөһэ килэҥнээн көстүбүт, бытарҕан дьыбартан тоҥон бабыгыраабыт. И. Гоголев
Сороҕор суорҕаным иһигэр тоҥон бабыгырыырым, сороҕор этим уотунан кутаалаан, унньуктаах уһун түүн устата сырдыкка-хараҥаҕа киирэрим. А. Куприн (тылб.)