прил. уута суох; безводная пустыня уута суох кумах куйаар; безводная кислота хим. уута суох кислота.

песок || песчаный; кумах сир песчаное место; кумах куйаар пустыня; баайга биэрэр кумахха ууну кутар кэриэтэ погов. отдавать богачу всё равно, что лить воду в песок; кураанах тыльшан кумахтан өтүүнү өрөр погов. пустыми словами из песка верёвки вьёт (говорится о краснобае).

I 1) бескрайняя даль, бескрайний простор; безвестная даль; куйаар дойдута фольк. страна безвестной дали; киэҥ куйаар хонуу обширные бескрайние поля; кумах куйаар пустыня; туундара куйаара тундровая пустыня; куйаарга көт = улететь в безвестную даль; улететь в бескрайнее нёбо; баһа байҕал , кутуруга куйаар погов. голова его — море, хвост — безвестная даль (говорится о предприимчивом человеке, не боящемся риска); 2) пространство; космос куйаара космическое пространство; салгын куйаара воздушное пространство.
II шальной, безрассудный, безудержный; куйаар мэник безудержный шалун; куйаар киһи шальной, безрассудный человек.

сов. что I. (смочить) сиигирт; дождь оросил землю самыыр сири сиигирди-бит; 2. (обводнить) нүөлсүт, сиигирт; оросить пустыню кумах куйаары нүөлсүт.

даҕ.
1. Бүтүн, алдьамматах (хол., хаары этэргэ). ☉ Цельный, нетронутый (напр., о снеге)
Мантан ыла суола суох чөл хаарынан айанныыллар. Н. Якутскай
Кистэлэҥ дьиктитин тэлгэттэ Миэхэ бу толоон чөл хаара. «ХС»
2. Доруобай, чэгиэн (киһи этин-сиинин этэргэ). ☉ Здоровый (о человеке)
Биһиги киһибит этэ-сиинэ чөл, чэгиэн. С. Маисов
3. Ыраас, сөптөөх (хол., өйү-санааны этэргэ). ☉ Чистый, правильный (напр., о мышлении)
Киһи чөл майгыта, үтүө сигилитэ, хоһууна-хоодуота эрэ олоҕу салгыыр кыахтаннаҕа. В. Титов
Күннэй — отой бүүс-бүтүннүү чөл сахалыы айылгылаах кыыс. Күрүлгэн
◊ Чөл олох — куһаҕан дьаллыктарга (хол., табахха, арыгыга) ылларбакка, этхаан, доруобуйа чэгиэн, өй-санаа ыраас, чэбдик буоларыгар өрүү кыһаллан, болҕомтону онно ууран олоруу. ☉ Здоровый образ жизни
Ыраас айылҕата, чэбдик тулалыыр эйгэтэ суох чөл олоҕу туппаккын. Тумарча
Ньургун арыгыны испэт, табаҕы тардыбат, чөл олохтоох киһи. «Чолбон»
Чөлүгэр түстэ көр түс I. Бу алдьанан-сааранан турар олох оҥоһуллара, урукку чөлүгэр түһэрэ бэрт ыар, кытаанах суол буолар. Күндэ
Бииргэ үөрэммит оҕолорун кытта тэҥҥэ эксээмэннэрин туттаран ачыстаат ылла, доруобуйата урукку чөлүгэр түстэ. В. Тарабукин
Учуонайдар, искусствоведтар, реставратордар хартыыналары чөлүгэр түһэрбиттэрэ. Н. Кондаков
ср. тюрк. чөл, шөл ‘пустыня, степь’

I несов. 1. ем. наступить I; 2. прям., перен. кимэн киир, ыан киир; войска наступают широким фрднтом сэриилэр киэҥ фронунан кимэн киирэллэр; наступать на пустыню кумах нуйаарга кимэн киир; 3. *(подступать с просьбами) ык, (көрдөһөн) хаай; 4. перен. (подходить вплотную) үтэн киир; тайга наступала на степь тыа степькэ үтэн киирбит.

I
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт. Күн уотуттан киһи итииргиир гына сыралый, суоһур (салгын, халлаан туһунан). ☉ Становиться знойным, жарким (о воздухе, небе)
Халлаан куйаарбыт. — Сарсыарда, сарсыарда Күн ойдо, куйаарда. С. Данилов
Онтон күн куйаарбытын кэпсэттилэр, сөтүөлүүр сири ыйыттылар. Н. Заболоцкай
II
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт. Мээнэ, тохтоло суох айдаар, саҥар. ☉ Шуметь, болтать без умолку
Кини сотору-сотору эрин мөҥөн куйаарбытынан барара. М. Доҕордуурап
△ Уһуннук саҥа таһаар, тыаһаа. ☉ Залиться (напр., песней); издавать долгий непрерывный шум, звук (разными голосами)
Чөкчөҥө, үгүрүө, араас көтөр-сүүрэр саҥата холбоһон, тула барыта дьэргэйэ, куйаара олорор. Н. Заболоцкай
Субу-субу ыллаан куйаарар. М. Доҕордуурап
♦ Кураанаҕы куйаар — хаалар тылы тыллас. ☉ Болтать, говорить впустую, молоть вздор
Кураанаҕы куйаара олоробун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уларыта тутабыт диэн кураанаҕынан куйааран, айдааран ахан биэрдибит. «Чолбон»
III
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт., кэпс.
1. Түргэнник элэстэнэн бар, көт. ☉ Устремляться, уноситься (вперед)
Харачаев, хараҕын кырыытынан ат суол устун куйааран эрэрин көрдө. Эрилик Эристиин
Ыттарбыт таспытынан сыр гынан, иннибит диэки куйаара турдулар. Я. Семенов. Көмүс чыычаах күөрэгэй Көтөн тахсан куйаарар. УуУЛ
2. түөлбэ. Туох да сыала суох сырыт; бар, сүт. ☉ Бродить бесцельно; пропадать, исчезать. Куйааран хаалыма, дьиэҕэр олор
IV
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’)
1. аат. Туох эмэ бүппэккэ, муҥурдаммакка бара турара; уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥэ, киэлитэ. ☉ Бескрайняя даль, необъятный простор; неограниченное пространство
Баараҕай баалынан баргыйбыт улуу муора киэҥ куйаара дьалкылдьыйан көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Халлаан куйаарыттан биһиги үрдүбүтүгэр киһи хараҕар көстүбэт араас сардаҥалар таммалыы тураллар. В. Яковлев
Геологтар Илин Сибиир уонна Саха сирин киэҥ куйаардарын бэрт үгүс сыл иҥэн-тоҥон туран чинчийдилэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт.
1. Иитэ-саҕата биллибэт, улаҕата көстүбэт, киэҥ. ☉ Бескрайний, безграничный, просторный, обширный
Ар-дьаалы! Аат-татай! Бу уһун дураар хочолоох, киэҥ дьалхаан сыһыылаах, уһун куйаар толоонноох дойду эбит, оҕолоор! Ньургун Боотур
Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт, куйаар хонуулары тэниччи тиэрдибит. Амма Аччыгыйа
2. поэт. Уһун. ☉ Длинный, бесконечный
Тойон эһэм, салбар баскын салайабын, куйаар кутуруккун хомуйабын. ПЭК ОНЛЯ II
Лаппаҕаркаан самыылаах, Оҥочо куйаар кутуруктаах, …… Дьөһөгөйтөн төлкөлөөх Соноҕостой барахсан! Саха нар. ыр. II
[Күкүр Уус:] Мин баайым-дьолум — уон уһун куйаар олоҥхо. Суорун Омоллоон
◊ Баһа байҕал (байҕалга), кутуруга куйаар (куйаарга) көр бас II
Барбыппыт, дьэ, ырыа ындыыланан, Иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ, онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара байҕалга, кутуруктара куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС». Кумах куйаар — үүнээйитэ суох эбэтэр хобдох үүнээйилээх кумаҕынан бүрүллүбүт куйаар дойду. ☉ Пустыня
Кумах куйаары Курдурҕаччы кэстэрэн, Тэбиэннээхтэр айанныыллар. Л. Попов
Манна Гоби кумах куйаарыттан көстөр баараҕай улахан ящердар уҥуохтара ууруллубуттар. И. Федосеев
Кумах куйаардарга кэрбээччилэр уонна сыыллааччылар ордук элбэхтэр. СПН СЧГ. Кураайы куйаар — сэдэх үүнээйилээх, сиигэ суох, кураан киэҥ дойду. ☉ Полупустыня
Үгүс дэхси сирдэри киһи өссө туһана илик, холобур, туундаралары, кураайытыҥы уонна кураайы куйаардары. МНА ФГ
Хотугу Африкаҕа …… сир шарын бүтүннүүтүн да саамай куйаас уонна кураан уобалаһа — Сахара кураайы куйаара баар. КВА МГ
Уу тиийбэт үрдүк сирдэригэр туох да үүммэт кураайы куйаардара сыталлара. КФП БАаДИ. Муус куйаар — киэҥ сиринэн тайаан сытар муус дойду. ☉ Ледовая пустыня
Ити муус куйаарга [Антарктидаҕа] сорох ардыгар аҕыс уон кыраадыстан ордук тымныы түһэр! ЮГ КХЭДьС
Хаар, муус куйаар устун айан да айан. «ХС». Хонуу куйаар — тыата суох, үксүгэр от үүнээйилээх киэҥник тайаан сытар дэхси сир. ☉ Степь
Кубань хонуу куйаара былыр-былыргыттан элбэх эрэйи, үгүс кыргыһыыны көрбүт сир. П. Филиппов
Москва курдук үтүөкэн куораттан …… тымныы Сибииргэ, хонуу куйаар Казахстаҥҥа, Алтайга, Уралга сүүһүнэн тыһыынча эдэр ыччаттар бараллар. С. Ефремов
Кураанах хонуу куйаарга суугунуур олордуу тыабыт. Баал Хабырыыс
ср. каз. хый ‘даль, отдаленность’