ыллар харыс большая пядь (расстояние между растянутыми большим и средним пальцами).

пядь (расстояние между концами растянутых большого и указательного пальцев) # сүөм түс =, харыс хаал = падать духом; разочаровываться в чём-л.

I большая пядь (мера длины, равная расстоянию между концами растянутых большого и среднего пальцев); харыс хаалбыт , сүөм түспүт погов. стал ниже на пядь, уменьшился на четыре вершка (говорится о человеке, упавшем духом).
II I. бережность, бережное отношение к кому-чему-л.; аны харыс суох не до бережности; харсыттан тахсыбыт ему (уже) всё равно, он идёт на любой риск; 2. бережливый; харыс киһи бережливый человек # харыс тыл эвфемизм.

аат. Уста кээмэйэ: киһи тарбаҕын атыччы баттаан ууннары туттаҕына, эрбэҕин төбөтүттэн сөмүйэтин төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины: пядь (расстояние между концами растянутых большого и указательного пальцев)
Куонаан биир сүөм кэтит хаарыс солко курунан хара билиис болтуону бобо курданан кэбиспит. Н. Неустроев
[Арҕаҕы] үрдүнэн тобуларга диэн буолла. Сүөм кэриҥэ сири охсубутум кэннэ көҥдөй буолла. Далан
«Атыннык, атыннык!» — диэн хаһыытыы түһээт, кинээс оронун таҥаһын муннуктан биир сүөм сыҕарытан биэрдэ, онтон эмиэ чугаһата аста. Л. Толстой (тылб.)
♦ Сүөм түс (намтаа) — туохтан эмэ улаханнык туоххаһый, санааҕын түһэр. ☉ Упасть духом, сильно огорчиться, расстроиться (букв. понизиться на пядь)
Олохтоохтортон аан аһааччы көстүбэтэ: бары эбэлэрин аһыйан, хомойон-курутуйан, сүөм түспүттэр. Күннүк Уурастыырап
Эмээхсин сүөм намтаан олордоҕуна уола бултаан кэлбит. А. Сыромятникова
Оттон баччааҥҥа диэри тугу да билбэтэх Нааста кыыс сүөм намтаан, кулук-халык буолла. С. Федотов
[Уһун Уйбаан] сирэйэ-хараҕа салбаҕыран, сүөм түһэн, моонньоох-баһын киритэн сир диэки умса көрөн олордо. «ХС». Сүөм үрдээ — санааҥ көтөҕүллэн улаханнык эрдийэн кэл. ☉ Воспрянуть духом (букв. повыситься на пядь)
Ити айылааҕы куттаан ыыппыт киһи, кини билигин бэйэтин хараҕар сүөм үрдээн кэллэ. Н. Заболоцкай. Арыт үөрэн, Сүөм үрдээн, Күлүмүрдээн — Оо, доҕорум барахсан, Олус да кэрэҕин. Түһүлгэҕэ т. Бу түгэҥҥэ кини бэйэтиттэн бэйэтэ сүөм үрдээн, өй-санаа өссө үөһээ кэрдииһин дабайар, дьиҥнээх саҥалыы хараахтардаммытын көрдөрөр. Н. Тобуроков. Тэҥн. харыс, харыс хаал
◊ Муҥур сүөм көр муҥур I
Сүөм ордуга муҥур сүөм туоралаах түннүк. Р. Кулаковскай
ср. алт. сөөм, тат. сөям, уйг. сүйэм, ДТС сойэм, монг. сөөм, тув. сөөм, бур. һөөм, эвенк. сум ‘пядь’

I
1. туохт. Муос муоска түсүһэн киирис, кэйис (үксүгэр атыыр оҕус туһунан). ☉ Биться рогами, бодаться (обычно о быке)
Баай тыа киэн туттуулара — Икки сүүлбүт атыыр тайах Харсаллар киил быччыҥнара Күүрэн, муос лачыгырайа. И. Гоголев
Убаай, ол оҕустар харсан эрэллэр. Н. Заболоцкай
2. көсп. Кими-тугу эмэ кытта күөн көрүс, охсус, сэриилэс. ☉ Сталкиваться с кем-л., сопротивляться кому-л., сражаться против кого-чего-л.
Алыс көрсүөтүйэр атаҕастабыллаах эбит. Үтүө дьыала иһин харсан да кээстэххэ туох баарый? Н. Лугинов
Халлааҥҥа өстөөх биистиин Гастелло харсар, Хаанымсах, хара күүстэн Бииртэн биир умсар. Эллэй
Манна мин күн ахсын дьону кытары көрсөбүн, суох, харсабын, диэххэ сөп. «ХС»
ср. др.-тюрк. харыш ‘сходиться для состязания, битвы; сражаться’, нен. хавдорць ‘бодать’
II
аат. Урукку уста кээмэйэ: киһи тарбахтарын атыччы баттаан ууннары тутуталаатаҕына эрбэҕин төбөтүттэн орто тарбаҕын төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками вытянутых до отказа большого и среднего пальцев, пядь
Былыргы киһи быһаҕа уһун буолар, икки харыска тиийэр. Саха ост. II
Хара сукунанан сабыллыбыт остуол кытыытыгар Сыллай икки өттүнэн биилээх балтараа харыс уһун кынчаалы килбэҥнэтэн көрө олорор. Амма Аччыгыйа
Бөҕө Бүөтүр ыстаанын ньыппарынан баран, ууну кэһэ сылдьан биэс харыстаах элитиэпкэ хотуурунан тэлэйэ далайан охсо сылдьара. В. Протодьяконов
♦ Харыс үрдээ кэпс. — санааҥ көтөҕүллэн үөр-көт, эрдий, эрчимир. ☉ Воспарить духом, окрылиться, воодушевиться (букв. стать выше на пядь)
Кыра да кыайыыҥ хайҕанан харыс саҕа үрдүү түһэриҥ тыа муҥкук оҕотугар улуу үөрүү буолара. Болот Боотур
Онуфрий дьон эргиччи үтүө сыһыаныттан сүргэтэ көтөҕүлүннэ, харыс үрдээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Үс сүүс миэтирдээх сиргэ сырсыыга Сытыы Испиэн бастаан, харыс үрдүү түстэ. В. Протодьяконов
Харыс хаал, сүөм түс — сүөм түс (намтаа) диэн курдук (көр сүөм). Дьиҥ-чахчы албынын билэн, Харыс хаалан, сүөм түһүнэн, Халтыр үктээн төннүбүтэ. Күннүк Уурастыырап
[Баайдарбыт-бастаахтарбыт] киҥнэрэ-наардара холлон, харыс хаалан, сүөм түһэн олороллор. А. Данилов
Билигин матырыйаал кэмчилээһининэн сибээстээн миигин хаарыйыа диэн Васильев, харыс хаалан, сүөм түһэн, сүүһүттэн тымныы көлөһүн тахса олордо. «ХС»
Харыс да <сири> хаамтарбат көр хаамтар. [Маня:] Кыһыыта бэрт. Маамабыттан кыһыйабын. Букатын кыра оҕо курдук саныыр. Бэйэтиттэн тэйитиэн, харыс да сири хаамтарыан баҕарбат. С. Ефремов
Мылайбыт мап-маҕан, Быыкайкаан барахсан, Харахтыын мичээрдии-мичээрдии, Харыс да хаамтарбат буолла дии. Ф. Софронов. Харыс <да> халбарыйбакка — ханна да тэйбэккэ, барбакка. ☉ Не отходить ни на шаг
Кини хоту муустаах байҕал эҥэриттэн харыс халбарыйбакка, кырдьан буорайан, бу орто дойдуттан баран эрэрэ. И. Федосеев
Настаабынньык Семён Гаврильевич дьонуттан харыс да халбарыйбакка, барыларын кытта бииргэ сылдьыбыта. АҮ
Тыа сиригэр, харыс да сири халбарыйбакка үөскээбит оҕоҕо соҕуруу дойдуга үөрэнэ барыы олус кытаанах уонна кыаллыбат суол курдуга. «ХС»
◊ Ыллар харыс — уста кээмэйэ: эрбэх төбөтүттэн орто тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками растянутых большого и среднего пальцев
Чаппа уола Мэхээлэ: «Син тып курдук буолсукка холуйа сылдьабын. Сиэллэҕинэ, балтараалыы ыллар харыһы хардарар» [соноҕос туһунан]. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. харыш ‘пядь (мера длины)’
III
аат. Сүрүргээн эбэтэр сэрэнэн тугу эмэ оҥорортон кыатаныы, туттунуу. ☉ Воздержание от чего-л. лишнего, пагубного, следование каким-л. показаниям ради кого-чего-л. (напр., ради сохранения здоровья). «Эмтэнэн баран харыс бөҕөнү тутуһуохтааххын, оччоҕуна эрэ эмиҥ тиийиэҕэ», — диэтэ эмчит
□ Ким эрэ дьиэ туттунаары таһынан сытыарар кур бэрэбинэлэригэр кутаа уоту оттон уһуутаттылар
Туох харсай аны кэлэн! Амма Аччыгыйа
♦ Харсыттан тахсыбыт көр таҕыс
[Бодойбоҕо] Харчыга хараҥаран, Харыстарыттан таҕыстылар, Хабараан майгытыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Быраатын Баһылайы фашистар өлөрбүттэрин кэнниттэн Сүөдэр харсыттан тахсан хаалбыта. «ХС»
Харсыттан тахсыбыт киһи өһү ситиһэригэр сааттан-сууттан чаҕыйыа суохтаах. С. Курилов (тылб.)
◊ Харса суох — 1) кимтэн, туохтан да чаҕыйан турбат, сытыы-хотуу, дьорҕоот. ☉ Смелый, бойкий, отчаянный, дерзкий (о ком-л.)
Дьэ онуоха «күрүөһүт сүөһү» курдук барытын анньыалаан-үтүөлээн көрө-сылдьар, аптарытыат күлүгүн быһа хаамарын кэрэйбэт, харса суох киһи наада. Н. Лугинов
Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бааһынайдар сэриилэрин харса суох атамаан, Дон казага, Степан Тимофеевич Разин салайбыта. А. Сергеев (тылб.)
△ Кытаанах, булгуруйбат (хол., санаа). ☉ Смелый, твёрдый, жёсткий, непоколебимый (напр., о замысле)
[Эһэр] онон Тыаһыттаах Олесь Дудар сырдык тыыннарын бандьыыттартан иэстэһэр соҕотох бэйэтэ харса суох санааны ылынар. Л. Попов; 2) өлөрү да кэрэйбэккэ, өһүөннээхтик, хорсуннук (хол., охсус, сэриилэс). ☉ Беспощадно, непримиримо, храбро (напр., бороться, сражаться)
Дьүкээбил харса суох сытыы кылыс болотунан утары киирэр. Н. Якутскай
[Артём:] Немецкэй талаанньыттары харса суох кыдый, өргөскө үөл. В. Протодьяконов
Куттаныахха сатаммат, харса суох киирэн иһиэххэ. Н. Якутскай
«Хоргуйан өлүү тахсыбытыгар биир үксүн салалта мөлтөҕө, ити баҕас чуолкай», — Настааччыйа харса суох санаатын этэр. С. Маисов
△ Кимитугу эмэ аһыммакка, харыстаабакка. ☉ Жестоко, безжалостно
Киһи бөрөнү баҕас харса суох кыдыйыахтаах. Амма Аччыгыйа
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр харса суох кимэр, кини кыаҕын ылар, торун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Ынах ыксаан биир муннугунан күрүө быыһынан кыбылла-кыбылла нэһиилэ таҕыста. Ол икки ардыгар тутуу былдьаһан харса суох кырбаамахтаата. Күндэ; 3) Туох баарынан, күүскэ. ☉ Отчаянно, смело
Баанча күнү быһа мас мастаан тунайдаабыта уонна массыынатын харса суох сүүрдүбүтэ. Л. Попов
Эрдииһиттэр харса суох түһэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай; Харыс тыл — итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар туһугар туттуллар тыл. ☉ Слово, заменяющее другое, которое по каким-л. причинам неудобно, нежелательно или запрещено произносить (следуя канонам верования, обычая народа), эвфемизм
Алаас, сыһыы диэн топонимнары быһаарарбар харыс, ыарахан ааттар тустарынан суруйбутум. Багдарыын Сүлбэ
Күөллэрин харыстаан, ытыктаан дьиҥнээх аатынан хаһан даҕаны эппэттэр. Харыс тылынан үрдүттэн «эбэ» дииллэр. А. Бродников
ср. др.-тюрк. хоры ‘оберегать, охранять’, п.-монг. харас ‘заступаться, охранять, оберегать, защищать’

аат.
1. Киһи, хамныыр харамай атаҕын хаптаҕайын алын өттө, үктэнэр, тирэнэр сирэ. ☉ Стопа ног, конечностей у человека, животных
Сыгынньах уллуҥахтарын тохсунньу хаара хаарыйарын кытта төттөрү киирэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
Хадьымалга уллуҥахпын кычыгылата, атах сыгынньах оргууй чөм-чөм үктэтэлээн хаамарбын олус да таптыыбын. Далан
Эһэлэр тарбахтарын төбөтүгэр буолбакка, бүтүн уллуҥахтарыгар үктэнэллэр. ББЕ З
Эбисийээнэлэр бигиир уорганнарынан тарбахтара, түүтэ суох ытыстара уонна уллуҥахтара буолаллар. ББЕ З
2
көр уллуҥ. [Оҕо] этэрбэстэрин уллуҥаҕа умайан тэллэйэн хаалбыт. Суорун Омоллоон
Тротуар тааһын сылааһа бачыыҥка уллуҥаҕын курдат биллэргэ дылы. Софр. Данилов
Ойуулаах сарыы тирэҥсэтин уллуҥаҕа хас атыллаатаҕын ахсын туртаҥнаан көстөр. СҮК
3. Туох эмэ (хол., иһит) түгэҕэ. ☉ Дно (напр., посуды). Саар ыаҕас уллуҥаҕа үйэтигэр куурбат үһү (тааб.: мурун). Уллуҥаҕа суох сири чабычах баар үһү (тааб.: кыһыах). Манньыат курдук маарыннаах Уйгул төгүрүк уллуҥахтаах, Кустук курдук оһуордаах [матаар иһит]. С. Зверев
[Клим:] Бурдукпут бүтэн эрэр эбит дуу? [Одуор:] Аччаабыт этэ, иһиппит уллуҥаҕынан эрэ хаалбыт этэ. Суорун Омоллоон
4. Сахалыы уста кээмэйэ: киһи атаҕын үктэнэр сирин саҕа. ☉ Якутская мера длины, равная длине стопы человека
Ол сырҕаннар киэптэрэ-таһаалара да ураты, соҕотох тириилэрин устатын кэмнээн көрдөххө, тоҕус уллуҥахтан итэҕэһэ суох буолар эбит. Н. Заболоцкай
Салаа үрүйэни өрө икки уллуҥах кэтитэ киэҥ чигдитийбит орох суол оҥойор. ЕВН КТ
♦ Тастан киирбит таас уллуҥах көр таас I
«Аны манна дьиэм-уотум да суох, ааһан иһэр айан киһитэбин, тастан киирбит таас уллуҥахпын...» — дии саныыр. «ХС»
Таһыттан киирбит таас ытыс, туораттан киирбит туос уллуҥах көр таас I. Лобуох, кырдьаҕас киһи, санаатыгар, одунчалар бары, ол иһигэр Өтөгөр уонна Кылар даҕаны, таһыттан киирбит таас ытыстар, туораттан кэлбит туос уллуҥахтар этилэр. Күннүк Уурастыырап
Түүн (түүҥҥү) сырыылаах түүлээх уллуҥах көр сырыылаах II. [Манчаары:] Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Түрүлүүр түөкүн да аатырбытым иһин Аһынар сүрэхтээхпин, Амарах майгылаахпын, Уйаҕас сүрэхтээхпин, Оргуйар хааннаахпын. Эрилик Эристиин
Чахчы ыксаабыт, кыпчыйтарбыт эрэ киһи торбоһу сиир буолуохтаах! Биитэр түүҥҥү сырыылаах түүлээх уллуҥах сиэҕэ. Багдарыын Сүлбэ
Түүлээх уллуҥах көр түүлээх. [Ньургун Боотур:] Көр даа бу!!! Көр даа бу!!! Көрөллөөр-көрбөттөөр!!! Түүлээх уллуҥах, Түптүр үтүгэн түөкүнэ, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото! П. Ойуунускай. Уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут — туохтан эмэ аһара үөр, өрө көтөҕүлүн. ☉ соотв. не чуять под собой земли (ног) (от восторга — букв. ступни его не чувствуют земли, глаза его не видят неба). Оҕом үөрүүтүттэн уллуҥаҕа сири билбэт буолбут, хараҕа халлааны билбэт буолбут. Уллуҥаҕа хараарар — түргэнник сүүрэн хаалар, куотар. ☉ соотв. только пятки сверкают у кого-л. [Буурҕахолорук түстэ] Сүргүйэр сүүстээхтэрим, Сүүрэр сүргүөхтээхтэрим, Улуһа түһээт, Уллуҥахтара хараарда. П. Ойуунускай
Уллуҥаҕын көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан, сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаан көр аҕаа. Кытаанах [сир аата], этэргэ дылы, уллуҥах көлөһүнүн сүүскэ аҕаан, сүүс көлөһүнүн уллуҥахха аҕаан киһи үлэтэ тиллэр сирэ. Далан
[Маарыйа — Манчаарыга:] Тукаам, аҕаҥ бокуонньук өлбүтүн кэннэ, тулаайах хаалан, муҥу-таҥы көрөн, сүүһүм көлөһүнүн уллуҥахпар аҕаан, уллуҥаҕым көлөһүнүн сүүспэр аҕаан, бачча киһи-хара гынным буолбаат. В. Протодьяконов. Уллуҥах да устата (халбарыйыма, сыҕарыйыма) — биир да хардыы. ☉ соотв. ни на шаг, ни на пядь
Өстөөх төһө да ытыалаатын — уллуҥах да устата халбарыйыахпыт суоҕа. НАГ ЯРФС II. Уллуҥах усталааҕынан (устатынан) уларый, хаптаһын быыстааҕынан халбарый этногр. — ойуун ыарыһаҕы эмтииригэр абааһыны үтэйэн, көрдөһөр-ааттаһар алгыс тыла. ☉ Отойди хоть на длину стопы, отступи хоть в узкую щель доски (так уговаривает шаман злого духа, который мучает больного)
«Ол эбэ хотун хаптаһын быыстааҕынан халбарыйдын, уллуҥах устата уларыйдын», — диэн алҕаата [ойуун]. Эрилик Эристиин. Уу уллуҥах көр уу. Бу киһи олох уу уллуҥах
◊ Уллуҥах хараарыыта — оҕо улаатан, хаамар буолар кэмэ. ☉ Пора, когда ребёнок только начинает ходить
Оҕо бастаан атахтанан, уллуҥаҕа хараарыыта чинчиһит кырдьаҕас киһини аҕалан көрдөрөллөр. Саха сэһ. I. Уллуҥах сир — кыра иэннээх сир. ☉ Небольшая часть земли (букв. земля (размером) со ступню)
Уллуҥах сири бас билбэтэ урут саха киһитэ — Ол бэйэтэ аны бүгүн бүтүн күөлү бэлэхтээтэ. С. Тарасов
Хас биирдии уллуҥах сири кыргыһыынан кыайан ылан, иннибит диэки өссө баран испиппит. А. Бэрияк
Бу илиигин түөспэр тутан, Андаҕайыым дууһабыттан: Уллуҥах да сиргэ сатаан Олоруохпут бултаан-алтаан! Д. Апросимов
Уллуҥах туһах көр туһах. Күһүн хааллартаабыт анньыытын, сүүрүн, түөрэйин, уллуҥах туһахтарын тиэргэҥҥэ элитэлээтэ. И. Никифоров
Улахан Баһылай талаҕы иэҕэн хабдьыга иитэригэр уллуҥах туһах оҥортуур. С. Маисов. Уллуҥах устата — көр уллуҥах
4
[Уулаах] өссө биир уллуҥах устатын нэмийэн, оһох хаҥас чанчыгынан быган, тарбахтарын ититэ турда. Эрилик Эристиин
Чысхаан туоһугар тэҥ гына үктэнэ түстэ, онтон Баанньа икки уллуҥах устатын аһарда. В. Чиряев
Бойуоттара сапсыйан кэбиһэн баран, тохтоло суох кылыйбытынан барар уонна икки уллуҥах устатын аһаран биэрэр. Р. Кулаковскай