с. 1. (по гл. охладить 1) мүлүрүтүү, сойутуу; 2. (по гл. охладиться) мүлүрүйүү, сойуу; охлаждение воздуха салгын мүлүрүтүү; 3. перен. (равнодушие и т. п.) тоҥ сыһыан

ж. түһэрии, сабырыйан түһүү; платье с напуском саба түһэрдээхГбылааччыйа. напускать(ся) несов. см. напустить(ся). напускной прил. оҥоро сатаан (туттунар), сымыйанан (туттунар); напускное равнодушие сымыйанан кыһамматах буолуу.

с. 1. (потеря сознания) өйү сүтэрии, өйтөн тахсыы; до бесчувствия өйүн сүтэриэр диэри; 2. (равнодушие) халыҥ сүрэхтээх быһыы, көһүүн сүрэхтээх быһыы, амараҕа суох быһыы.

м. 1. мүлүүн, сөрүүн; зимние холода кыһыҥҥы мүлүүн; поставить сметану на холод сүөгэйи сөрүүн сиргэ уур; 2. перен. (равнодушие, безразличие) тоҥ (тоҥуй) сыһыан; # терпеть холод и голод тоҥор, аччыктыыр эрэйин көр.

II союз 1. (присоединяет придаточное предложение к главному): досадно, что ты опоздал эн хойутаабытыҥ абалаах; такой тяжёлый, что не поднять киһи кыайан көтөх-пөтүн курдук ыарахан; он сказал так тихо, что никто не слышал ким да кыайан истибэтэ, кини оннук кыратык саҥарда; 2. (с частицей "ни" и без неё) аайы, эрэ буоллар; что ни день, крепнет борьба за мир во всём мире күн аайы аан дойду үрдүнэн эйэ иһин охсуһуу бөҕөр-гөөн иһэр; 3. (с повторением указывает на безразличие, равнодушие в отношении чего-л.) да; что в городе, что в деревне куоракка да, дэриэбинэҕэ да (син биир); # что в лоб, что по лбу погов. хайата да син биир.

1. даҕ.
2. Туохха да интэриэһэ суох, тугу да сэргээбэт, даҥ курдук. ☉ Не проявляющий участия, интереса ни к чему происходящему, окружающему, безразличный, равнодушный
   Үтүө өрүппүтүн билинэрбитигэр чычаас, дааргы, куһаҕан өрүппүтүн өйдүүрбүт наада. «ХС»
   Ыраахтааҕы былааһа көс дьоҥҥо дааргы сыһыанын туһунан А.П. Чехов, В.Г. Короленко абаран-сатаран суруйбуттара. Л. Брежнев (тылб.)
3. кэпс. Өйүнэн мөлтөх; аҥала. ☉ Слабоумный; туповатый
   Биһиги дэриэбинэбитигэр Кочан Миша диэн дааргы киһи баар. «ХС»
4. аат суолт. Көһүүн сыһыан, тугу да аахайбат буолуу. ☉ Медлительность, вялость, равнодушие ко всему
   Сороҕор олус да дааргыбыт: Туспа киһи кистэлин, туспа киһи эрэйин Уос номоҕо гынабыт. Н. Дьяконов
   Ньүдьү-балай дьоннуу Таах даҕаны мөккүспүппүн, Дааргы өйдүөҕүн кэриэтэ Таас хайа сууллан түһүөҕэ. Р. Гамзатов (тылб.)
   Алдаҥҥа тиийиэхпит биэс биэрэстэ хаалбытын кэннэ Фомин дааргытынан туһанан, сирдьиппит саһан хаалбыта. СБТТ
   ◊ Дааргы балык - ньиэрпэ. ☉ Нерпа. Дааргы балыктан тигиллибит таҥас ичигэс буолар

даҕ., эргэр.
1. Кэдэрги майгылаах, сүрэҕэ суох, сыылба. ☉ Тяжёлый на подъём, медлительный, ленивый
Тымныы күн чэбдик дьолун Үлэһит эрэ билэр, Сыылба, сыппах, най дьону Ытарчалыы ыга ылар. С. Данилов
Ийэлэр кэннилэриттэн саҥата суох ытааннар, санньыар хара таҥас кэтэн, най күлүктэр хаамсаллар. И. Гоголев
2. Олус кэтит, дараҕар. ☉ Ши рокий
Сүкпэккэ-көтөхпөккө най долбуур, таассуорун сарыннарбыт куҥ буола ууллубуттара. Д. Апросимов
◊ Най бар — кимҥэ, туохха эмэ сэлээннээн ыһыктынан кэбис, туохха да кыһаммат буол. ☉ Стать равнодушным ко всему, безответственным (всё взваливая на кого-л.)
Маннык кытаанах кэмҥэ най барбыттара абакката бэрт эбээт. В. Протодьяконов
Биһиги билигин олох тупсубутунан, ас-таҥас дэлэйбитинэн сибээстээн алыс най баран эрэрбит мэлдьэҕэ суох. Тумарча
Биригээдэ дьоно най барбыттар. «Кыым». Най барыы — сэлээннээн ыһыктынан кэбиһии, туохха да кыһаммат буолуу, найылааһын. ☉ Равнодушие к чему-л., самоустранение от чего-л. (напр., от работы), безответственность, бездействие
Оҕобут улаатта — бэйэтин олоҕун бэйэтэ быһаарыннын диэн най барыы …… табыллыбат. ОАП ИиЭУО
Оройуоннарга туох да үлэ барбатаҕа сэмэлэниэх тустаах. Бу оройуоннарга наһаа най барыы тахсыбыт. «Кыым». Най хара фольк. – олус хара, ыас хара. ☉ Чёрный как сажа, чёрный-пречёрный
Арҕааттан най хара этиҥ былыта халлааны хараҥарда халыйан таҕыста. Т. Сметанин
Өрдөөҕүттэн өртөммөтөх Үрүйэ дулҕатын сиэлин курдук Най хара баттаҕа Лаҥхара хаппыт. С. Васильев. Далла ураһа саҕа най хара буруолаах Суостуганнаах аан уххан Аал уотум иччитэ. С. Д адаскинов