побуд. от үргэҥнээ = 1) ворошить; оҕус кэбиһиилээх оту үргэҥнэппит бык разворошил стог сена; 2) перен. разбазаривать, растранжиривать; үбү-аһы үргэҥнэт = а) разбазарить состояние; б) разбазарить, растратить (вверенные) ценности.

туохт. Т у о х д а к ө д ь ү үһэ суох ыһан-тоҕон, хорҕомноон кэбис (хол., харчыны, баайы-дуолу). ☉ Проматывать, разбазаривать, растрачивать, тран жирить (деньги, имущество)
[Ньукулай:] Аҕам [Быыпсай] хааннаах хара көлөһүнүттэн чааспын матайдаатаҕым дии. А. Софронов
[Мэхээс Микиитин] үйэ аҥаарын кэриэтэ үлэлээбит үбэ ханна барыай? Ханна да баран-кэлэн, сынньанан, куруортаан, кэрийэн матайдаабыта суоҕа. В. Гаврильева

туохт.
1. Үрэй, үрүө-тараа ыыт, үргүт. ☉ Разгонять, рассеивать, распугивать. Бөрө табаны аймаан-саймаан кэбиспит
2. Ыс-тох, харса суох ыскайдаа, матайдаа. ☉ Разбазаривать, проматывать (богатство, имущество). Элбэх үбү аймаан-саймаан кэбиспиттэр
3. Төттөрү-таары саамылаа, иһиттэн иһиккэ кут; элбэх иһити өрө-таҥнары тутан туһан. ☉ Переливать жидкость из сосуда в сосуд, перемешивать; пользоваться большим количеством сосудов
Сэттэ сири иһиттэн кымыһы имээнсимээн, аҕыс саар ыаҕастаах арыыны аймаан-саймаан …… кутан аҕалан айах туттулар. ПЭК ОНЛЯ II
Аҕыс иһит хайаҕын аймаан-саймаан арыылаабыт, астаабыт. ПЭК ОНЛЯ II

туохт., кэпс.
1. Талбыккынан дьаһай, ыскайдаа (үбү, малы-салы о. д. а.). ☉ Нерасчетливо тратить, транжирить, разбазаривать (деньги); самовольно распоряжаться (деньгами, материалами и т. д.)
Аҕалбыт табаарын талбытынан бачаачайдаан дьоҥҥо түҥэтэн барбыт. Болот Боотур
Ити маҕаһыын баайын барытын бэйэтэ бас билэр, соҕотоҕун бачаачайдыыр. «Кыым»
2. көсп. Ыксалынан, куһаҕан буочаргынан тугу эмэ суруй. ☉ Писать торопливо неразборчивым почерком
Билигин олорон бачаачайдаан көрүөм, илдьэн биэриэм, сөп дуо? Н. Габышев

аат.
1. Саас, күһүн хаар суох кэмигэр сарсыарда эрдэ түһэр тымныы, кыра тоҥоруу. ☉ Лёгкий утренний мороз осенью, весной, заморозки
Хаһыҥ, тымныы суох сайына буолбут, бурдуктарын аһа олус тупсубут. Саха фольк. Хатыҥнар, талахтар, тииттэр — бары Хагдарыйаллар бастакы хаһыҥтан. Софр. Данилов
Уулаах отон күһүҥҥү хаһыҥҥа олус минньийэр. М. Попов
Түүн почва нуултан аллараа тэмпэрэтиирэҕэ диэри сойор буоллаҕына, хаһыҥ түһэр. МНА ФГ
2. көсп. Киһи олоҕун эриирдээх-мускуурдаах, ыарахан кэмэ. ☉ Тяжёлая пора в жизни человека, жизненные трудности
Остуолга биэс киһи нөрүйдэ: биир кыырыктыйан эрэр астаах кырдьаҕас киһи көрсүө төбөтө уонна олох хаһыҥа хаарыйа илик хап-хара баттахтаах түөрт төлөннөөх төбө! Л. Попов
Сүүрбэ сыл хаһыҥын, хахсаатын Эрдээхтик тулуйан аастахпыт. И. Федосеев
Хаарыан эдэр тапталбын Хаһыҥ букатын хаарыйбатах. С. Васильев
Билэбин эмиэ кини санныгар Бэлиэр хаһыҥ тайанан аастаҕа. И. Егоров
♦ Сииккэ сиэллэ, хаһыҥҥа хаам- та — сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта диэн курдук (көр сиик I). Сииккэ эмиэ сиэллим, Хаһыҥҥа эмиэ хаамтым, С. Васильев. Халдьаайы хаһыҥа оҥордо түөлбэ. — тугу эмэ суолтата суохха бараан, ыскайдаан кэбистэ. ☉ Неразумно, без толку растранжиривать, разбазаривать что-л.
◊ Хаһыҥ охсор көр оҕус I
Дьыл кытарах. Бурдукпутун хаһыҥ оҕуста. М. Доҕордуурап
ср. туркм. хозан ‘период осенних заморозков, сопровождаемый листопадом’

аат.
1. Үрдүк сыыр, эниэ, томтор. ☉ Косогор, пригорок, холм
Халдьаайылар, тумуллар Хайалары санаталлар. Күннүк Уурастыырап
Дьөгүөр тумул халдьаайыны таҥнары анньынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
2. Сыһыы, күөл, үрэх күн көрөр, сыралҕан өттө, алаас хоту өттүнээҕи сыыр эниэтэ. ☉ Солнечная сторона поля, склон аласа, обращённый к югу
Сэмэнчик алаас халдьаайытын үрдүгэр баар тыа диэки таҕыста. Н. Неустроев
Онуоха ойуур кэтэҕиттэн Түүлээх Уллуҥах саа тутан баран халдьаайыны таҥнары түһэн кэлбитэ. Суорун Омоллоон
Үрэх халдьаайытыгар тыа быыһыгар киһи дэбигис көрө охсубат сиригэр кыракый булчут үүтээнэ турара. Далан
Маар халдьаайытыгар туос ураһа туналыйан турар. Л. Попов
♦ Халдьаайыга таҕыста кэпс., харыс т. — суох буолла, өллө, халдьаайыга көмүлүннэ. ☉ Умереть, быть похороненным
Ээ, мин диэн сыыры дабайан уурайбыт, аны халдьаайыга эрэ тахсарым хаалбыт киһи инибин. «ХС»
Мин сотору арҕааҥҥы Халдьаайыга тахсыаҕым, Төрөөбүт ийэ буорбар Уһуктубат уубар Утуйаахтыы сытыаҕым. Айталын. Халдьаайыттан арахсыах дьон — бэйэ-бэйэлэрин наһаа таптыыр, сүрэхтэринэн сөбүлэһэр дьон. ☉ соотв. только смерть их разлучит (букв. люди, которые расстанутся только на косогоре — кладбище у якутов обычно распологалось на возвышенной местности, поэтому слово халдьаайы ассоциируется с кладбищем). Халдьаайы хаһыҥа оҥор түөлбэ. — тугу эмэ мээнэ ыс-тох. ☉ Неразумно, нерационально транжирить, разбазаривать что-л. — Дьэ, Сүөдэр, норуот былааһа кулаактары, баайдары эһэн, куоластарын быһар. Ол аата эн малгын дьадаҥы боростуой норуокка, адьас чэпчэки сыанаҕа атыылаан, туор тэрийиэхпит. Малгын-салгын аҕалан манна уурталаа. — Дьиэ малын ол тоҕо халдьаайы хаһыҥа оҥордохпунуй? «Туймаада»
◊ Халдьаайы ото биол. — биир миэтэрэҕэ тиийэ уһуннаах умнастаах, улахан ньолбуһах соҕус, кытыыта эрбии тииһин курдук кэрдиистэрдээх сэбирдэхтээх, кытархайдыҥы, маҥанныҥы от күөҕэ бытархай сибэккилээх, сииктээх ходуһаҕа, тыа үрүйэлэрин, үрэхтэрин кытыытыгар, аппа сирдэргэ үүнэр, сиэниллэр эбэтэр эмкэ туттуллар көҥдөй от, истии (сахалар былыр кырбаан тары кытта булкуйан, аска тутталлара). ☉ Дудник лесной, дягиль лесной (якуты в старину листья его рубили и квасили вместе с таром)
[Халдьаайы отун] умнаһын хаҕын ыраастаан бэйэтинэн сииллэрэ. КЕФ СТАҮө
[Танылҕаннаах Тааттакайдаан эбэбитигэр] Халдьаайы отторо үүнүтэлииллэр эбит. А-ИМН ОЫЭБЫ

туохт.
1. Тыаһаан-ууһаан, саҥа таһааран тулалыыр эйгэ нуһараҥын, чуумпутун долгут. ☉ Своим шумом, голосом нарушать тишину, безмятежность окружающего мира
Арай хаһан эмэ тоҥон турар чуумпуну сур бөрө улуйуута, хагдаҥ эһэ хаһыыта эрэ аймыыр. Л. Попов
Аччык оҕо ытаһыыта, Ала ынах маҕырыыта Алаас иһин аймаата. Эллэй
Алдьархайга түбэспиттэрин биллэрэн, кини көй салгыны аймаабыта биир да ыстаансыйаҕа тиийбэккэ, ким да кулгааҕар иһиллибэккэ хаалбыта. Амма Аччыгыйа
2. Ыс; үргүт, үрүө-тараа ыыт (хол., сүөһүнү). ☉ Разгонять, рассеивать; пугать (напр., скот)
Тыый, эһэ иннэ сыттаҕа дуу? Аны табаны аймыа! Н. Заболоцкай
Атын булчуттар кэлэн аймаабатах буоллахтарына, баҕар, кыылга түбэһиэм диэн [Сэргээчээн] бөҕөх соҕус истэ. Болот Боотур
Тутуу маһын толуута онно үүнэр. Ол эрээри Сатыров оҕонньор тыа кыылын аймыахтара диэн онно маһы кэртэрбэт. И. Федосеев
3. Саамылаа, төттөрү-таары кут; иһитихомуоһу өрө-таҥнары тут. ☉ Переливать, разливать; перемешивать
Сэттэ сири иһиттэн Сэймээн-сэймээн Аҕыс саар ыаҕастан Аймаан-аймаан [арыылаатылар]. П. Ойуунускай
4. көсп. Олус хорҕомноон барат, ыскайдаа, матайдаа (хол., үбү-аһы, баайыдуолу). ☉ Растрачивать, разбазаривать, проматывать (напр., деньги, имущество). Аҕатын баайын аймаабыт
□ Бары киһи баайын-тотун аймыыр хаарты, добунуо, лотуо, дуобат диэннэр дэлэй бардылар. Эрилик Эристиин
Мин эһигини, хара көлөһүммүнэн муспут баайбын-топпун аймаабыттары, алаһа дьиэбин алдьаппыттары, кыраатаҕым буоллун! Н. Якутскай
5. көсп. Холку, сиэрдээх туругу кэһэн, долгуйууну, куттаныыны, сүпсүлгэни таһаар (үксүгэр олох, санаа эҥин туһунан). ☉ Взбудораживать, тревожить, вносить беспокойство, разлад, чувство страха
Биир куһаҕан киһи бүтүн бөһүөлэги аймыыр. Амма Аччыгыйа
Хайа, бэйэҕит сөбүлэһэн тупсуоххут буолаарай? Арахсан, олоҕу аймыыр хайаҕытыгар даҕаны барса суох буолуо. А. Софронов
Арыт киһи уһуну-киэҥи саныы барбакка, дууһаны аймыыр дьэбир тыллары быраҕаттанан кэбиһээччи. Кустук
♦ Аҕыс улууһу аймаан фольк. — киэҥ айдаанынан, элбэх сүпсүлгэни тардан. ☉ С большим шумом, вызвав большое беспокойство, тревогу
Аҕыс улууһу аймаан туран, Араас өҥнөөхтөн талан ылан, Тоҕус улууһу тоҕо хаамтаран, Толбонноох түүлээҕи толору тиэйэн [Халҕан дьиэли аспыттар эбит]. С. Зверев. Атыйахтаах уу курдук аймаатылар (аймыы тэбистилэр) фольк. — Орто дойду олоҕун бүтүннүүтүн долгуттулар, киһи-сүөһү олороруттан аһардылар (олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһуулара дуоланын хоһуйар көһөр олук сороҕо). ☉ Привели в смятение, расстроили земную жизнь (часть формулы, живописующей грандиозность богатырского боя)
Орто аан ийэ дойдуну тордуйалаах уу курдук долгуччу үктүөтүлэр, атыйахтаах уу курдук аймыы тэбистилэр. Ньургун Боотур