несов. см. развалить(ся).

сов. что 1. (развалить) сууллар, сиҥнэр; 2. на кого-что (сбросить) түһэр, үрдүгэр сууллар.

м. 1. (по гл. развалить 3) тоҕуу; 2. (по гл. развалиться 3)тохтуу; развал работы үлэ тохтуута.

1) лить, выливать; проливать; разливать; ууну тох = пролить воду; вылить воду; 2) сыпать, насыпать; высыпать, просыпать, рассыпать; тоһоҕону тох = рассыпать гвозди; үөһэттэн дьааһыгы тоҕо тардан түһэрдэ он опрокинул ящик, стоящий наверху (и всё рассыпалось); тоҕо оҕус = разбросать, разлить или рассыпать что-л., опрокинув ударом; эргэ дьиэни тоҕо тарт = разобрать старый дом; 3) перен. разваливать; срывать; үлэни тох = развалить работу; былааны тох = сорвать план.

аат. Атах таҥаһыгар эбэтэр сүөһү туйаҕар лоппоччу сыстыбыт буор, хаар. ☉ Грязь, снег, забившиеся в копыто лошади или прилипшие к подошве обуви
Ат иһэҕиттэн көмүс кыырпаҕын көрдөөбүккэ дылы (өс ном.). Иһэхтээх этэрбэһинэн тоһургуур. Амма Аччыгыйа
Тыыннара бурҕачыйан иһэхтэрин хаара ыһыахтанан, адаар муостаах көлөлөр иннилэрин хоту тэтимнээхтик дьулуһаллар. В. Протодьяконов
Аттар туйахтарыттан иһэхтэр кыырайаллар. АС НИСК
♦ Иһэх гынан тэпсэр - 1) алдьатар-кээһэтэр, урусхаллыыр. ☉ Привести в полное расстройство, разрушить; развалить что-л. Адьырҕа санааҕытынан аан дойдуну абырыахпыт дии саныыгыт дуо? Хата, алдьатыаххыт, иһэх гынан тэпсиэххит... П. Ойуунускай
[Гитлер] Арассыыйаны сэриилээн Ийэ сирбитин Иһэх гына тэпсэн, Кыдыйан, кырган баран Кыаммат өттүн кулут гынан Күүһүгэр күүс эбинэн Күннүүр санаалааҕа. «ХС»; 2) тугу да билиммэт, сэниир, атаҕастыыр. ☉ Всячески унижать кого-что-л.; не признавать кого-что-л., пренебрегать кем-чем-л.
Бүтүн Арассыыйа чиэһин-быраабын …… хааннаах атахтарынан иһэх гынан тэбистилэр. П. Ойуунускай
Күн бэҕэһэээ сүгүрүйбүт идийээлин бүгүн иһэх гынан тэпсэр киһи, тыынын көмүскэлэ тирээн кэллэҕинэ, тугу да кэрэйиэ суоҕун сөп. Софр. Данилов
ср. хак. эчек 'пятка, задник'

туохт.
1. Тугу эмэ сиргэ сүөкээ эбэтэр алҕаска иһиттиин түҥнэр, хаатыттан ыс. ☉ Вываливать, разгружать что-л. куда-л. или случайно рассыпать, пролить что-л., находящееся в ёмкости
[Дьыссаакка] Володя диэн оҕо хааһытын тохпут. Амма Аччыгыйа
Наһаар табаҕын, уҥуоҕа хамсаан, быһаҕаһын тоҕон кэбистэ. Суорун Омоллоон
[Оҕустаах оҕолор] Суон маһы состорон киллэрээт, Биир сиргэ дьаарыстыы тоҕоллор. Эрилик Эристиин
2. көсп. Ханнык эмэ үлэни, тэрээһини кыайбакка, толорума. ☉ Развалить, сорвать какое-л. дело (работу, мероприятие и т. п.)
[Сыҕаайаптаах Суудап] дьиссипилиинэни үрэйэргэ, үөрэҕи тоҕорго үөскээбит дууһалар! Амма Аччыгыйа
Былааммытын ыйтан ый аайы тоҕон иһэбит. В. Протодьяконов
Идэлээх сойуус үлэтин тохпут диэн Аптаанай этэрэ олох алҕас. Д. Таас
♦ Дьолун тох — кими эмэ кэрэгэй кэскиллээ, дьоло суох гын. ☉ Сделать кого-л. несчастным
[Гитлер сэриилэрэ] Дьоллоох дьолун тоҕорго, …… Үтүөкэннээх ийэ дойдубутун Өҥөйөн тиийэн кэллилэр! Саха нар. ыр. III
[Манчаары] Миигин Тоҕус халлаан иччитэ Тобулу кыраатын, Дьолбун тохтун! А. Софронов
Ааныска үөрэҕин быраҕан, уһун дьолун тоҕон, кэтит кэскилин сарбыйан эргэ тахсан барда. Н. Түгүнүүрэп
<Ийэ-хара> көлөһүнэ саба тоҕунна көр ийэ. Баайдарга үлэлээн хара көлөһүнүн тохпот. Амма Аччыгыйа
Эрбантей икки киһи сүгэһэрин сүгэн, ийэ-хара көлөһүнэ тохтон, баар күүһүнэн айаннаан, тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Күүстээх үлэҕэ көлөһүммүт тохтубута. Т. Сметанин
Кудугун тоҕор көр кудук II. Ытаан-соҥоон кудугун тохпута. Үүтүн тохпут оҕо курдук көр оҕо. Костя син биир үүтүн тохпут оҕо курдук. Н. Габышев. Хаанын тох — кими эмэ өлөр-өһөр; сэриилэһэн өл, бааһыр. ☉ Проливать чью-л. кровь
Харчыны, таҥаһы, аһы халаары, төһө киһи хаанын тохпута, тыынын быспыта буолуой! Н. Якутскай
Сэрии, силлиэ күнүгэр …… Кыһыл хааммын тохпутум. С. Васильев
Үгүс хааммытын тоҕоммут, Өстөөҕү үлтү сыспыппыт. Баал Хабырыыс. Хараҕын уута тоҕунна — дэлби айманна, ытаата-соҥоото. ☉ соотв. лить слёзы; пускать слезу
Бэйэлэрэ өлбүт-алдьаммыт эрэйдээхтэр харахтарын уутун тоҕон да диэн. М. Доҕордуурап
[Спиридон:] Элбэх харах уута тохтубут …… ол дойдуга. С. Ефремов
Эмэһэтиттэн (кэнниттэн) кумах тохтор көр кумах. Аҕата Күөнчэ эмиэ кэнниттэн кумах тохто сылдьар киһитэ этэ. Күннүк Уурастыырап

I
1. туохт.
1. Кими-эмэ дэлби таһый, охсуолаа, кырбаа. ☉ Бить, избивать, наносить удары
Ааныска эмээхсин Мэхээлэни сыста. Амма Аччыгыйа
Маайа ытыырын быыһыгар, хотуна хайдах сыспытын, кини туохтан боруоктаан сыспытын барытын кэпсээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
[Баһылай:] Эр киһи ойоҕун сынньара, үөрэтэрэ таҥараттан ыйаахтаах суол диэн буолар дии. А. Сыромятникова
2. Алдьат, үлтүрүт, бытарыт. ☉ Раскалывать, разбивать, раздроблять на мелкие части
[Даарыйа эмээхсин:] Мукуйук, итиннэ таах ибили сытыйан олорума, тахсан маста быһыта сынньан киллэр. Күндэ
Микиитэ …… тыы баайыллан турар иирэтин тааһынан илдьи сыста. Амма Аччыгыйа
Адаархай силистэри тоҕута сынньан барда. А. Фёдоров
3. көсп. Туох да ордубат, өрүһүммэт гына өлөр-өһөр, урусхаллаа. ☉ Разгромить кого-что-л., разрушить, развалить что-л. Сэбиэскэй сэриилэр өстөөҕү үлтү сынньан босхолообут куораттарын ааҕыталаан бардылар. Амма Аччыгыйа
Урукку олоҕу үлтү-хампы сынньан, тиэрэ эргитэн саҥа олоҕу оҥоруохха. Күндэ
4. Бурдук түүтэҕин болооччунан илдьи охсон, кэбэн куолаһыттан туорааҕын араар, бурдугу астаа. ☉ Молотить (хлеб)
Мааһа сыспыт бурдугун сүөкээн көтүтэр, онтон сыыһын итигэстиир. Күндэ
Оннук [бурдук ыһыыта сайдыбыт] сирдэргэ сир хорутар, бурдук ыһар, бурдук быһар, бурдук сынньар эҥин сэптэр — массыыналар үөдүйэллэр. «Чолбон»
Итини биһиги биир нэдиэлэтээҕитэ быспыт бурдукпут түүтэхтэрин сынньан, мэлийтэрэн астаабыт этилэр. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көмө т. суолт. -а, -ыы сыһыат туохтуурдары кытта холбуу «арыычча, чуут аҕай» диэн суолталаах көмө тыл курдук туттуллар. ☉ Как вспомогательный глагол в сочетании с деепричастиями на -а, -ыы образует аналитическую глагольную форму со значением «чуть, едва»
Харытыана эрэйдээх …… уҥуохтара халыр босхо бардылар, чааскылаах чэйин тоҕо түһэрэ сыста. П. Ойуунускай
Яков кэнникинэн тэһийбэккэ ыксаабытын, хаста да төннөн хаала сыспытын кэннэ аан аһылла түстэ. Н. Заболоцкай
Соһуйан чуут аҕай охто сыста. «ХС»
♦ Баскын (төбөҕүн) сыс (сыстар) көр бас II
Ол оннугар солбуйар киһи булбакка, төбөбүтүн сынньа олоробут. НС ОК
ср. ДТС йанч ‘давить, разминать; проламывать, избивать’, хак. нас ‘толочь что-л., рубить что-л., поколотить, побить кого-л.’
II
туохт. Сиринэн сос, соһо тарт. ☉ Тащить, тянуть, волочить что-л. по земле
Тарбааһын Чаччыына [сүөһүнү] атаҕыттан таҥнары сыһан таһаарар. Суорун Омоллоон
Ким эрэ сиэрдийэни сыһан, Киниэхэ аҕалан биэрэр. С. Васильев
Ол кэннэ [Манчаарыны] Остуруокка утаарыҥ! (Уҥан хаалбыт киһини сыһан таһаараллар). А. Сыромятникова
ср. кирг., уйг. соз ‘растягивать, растянуть, вытягивать’, каракалп. созыу ‘волочить’