1) крупный, матёрый; баараҕай кыыл матёрый зверь; баараҕай тиит толстая, крупная лиственница; 2) рослый, развитый физически; баараҕай киһи развитый человек.

развитой, развитый; сайдыылаах оҕо развитой ребёнок; үрдүк сайдыылаах промышленностаах дойду страна с высокоразвитой промышленностью.

даҕ. Элбэҕи үөрэтэн, чинчийэн билбит, бэйэтигэр иҥэриммит. ☉ Хорошо осведомленный, развитый, с хорошим багажом знаний
Норуодунай театр артыыһа бэйэтин идэтин үчүгэйдик баһылаабыт уонна киэҥ билиилээх-көрүүлээх киһи буолуохтаах. АҮ

тот, у кого хорошо развито обоняние (о человеке и животном).

прил. 1. (созревший, окрепший) сиппит, сиппит-хоппут; 2. (достигший высокого уровня) сайдыылаах; развитая промышленность сайдыылаах промышленность; 3. (дцховно зрелый, культурный) сайдыылаах, билиилээх; 4. кр.ф., * *в знач. сказ, (распростра- нён) сайдыбыт, тарҕаммыт; **у нас развито скотоводство биһиэхэ сүөһү иитиитэ тарҕаммыт.

1. даҕ. Барытыгар бары үчүгэй, барытын сатыыр. ☉ Всесторонне развитый, разносторонний
   Дэгиттэр уус. Дэгиттэр билии. Майгынныын, күүстүүн, быһыйдыын дэгиттэр барахсан этэ. Амма Аччыгыйа. Күндэ үрдүк культуралаах дэгиттэр дириҥ билиилээх киһи этэ. Софр. Данилов
   Саргы наһаа элэккэй, мэлдьи үөрэ-көтө сылдьааччы. Кыраһыабайынан, өйүнэн, үөрэҕинэн, быһата дэгиттэр сайдыылаах сэдэх киһи. Н. Лугинов
2. сыһ. суолт. Бары өттүн ситэри хабан, уһулуччутук. ☉ Всесторонне; превосходно, отлично
   Опыт суоҕа - сүрүн мэһэй. Идэни дэгиттэр баһылааһын, дьулуур уонна дьоҕур дьиҥнээх учууталга булгуччалаах усулуобуйалар. Н. Лугинов
   Ааҕыы дьоҕурун учуутал тус бэйэтэ дэгиттэр баһылыахтаах. ЕЗП ТСАаКИ. Кини Саха сирин сиртэн хостонор баайын уонна геологиятын дэгиттэр билэр. «Кыым»

даҕ.
1. Дуораана, ньиргиэрэ суох (олус ыраахтан чуолкайа суох иһиллэр тыас туһунан). ☉ Глухой, гулкий (о звуках, доносящихся издалека)
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр ханна эрэ, сир түгэҕэр, бүтэҥи тыас ньиргийэргэ дылы гыммыта. П. Филиппов
Күүс үлэ дирбиэнэ туспатык Куоракка күөдүйбүт кэмигэр, Кураанах куугунтан ураты, Бүтэҥи нүһэр тыас иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ханна эрэ сир анныгар тугу эрэ охсуолуур бүтэҥи тыас иһилиннэ. «ХС»
△ Чуор, хатан буолбатах (куолас туһунан). ☉ Глухой, не звонкий (о голосе)
Тойон биир саллааттаах Даайыска супту хааман кэлбитэ уонна бүтэҥи куолаһынан түргэн соҕустук саҥарбыта. Н. Заболоцкай
«Сүт! Үөдэттэр, саҥарбаҥ!» — диэн оҕонньор тоҥмут бүтэҥи куолаһынан ордоотуур. В. Яковлев
«Кулун тутар икки күнүгэр ыраахтааҕы бүрүстүөлүттэн уурайарга илии баттаабыт», — диир Тизенгаузен иһиллэр-иһиллибэт бүтэҥи куолаһынан. Н. Якутскай
2. Соччо сайдыбатах, сытыыта-хотуута суох, сайаҕаһа суох, түҥкэтэх. ☉ Не очень развитый, небойкий, замкнутый, необщительный
Милиэтий, дьэ, кырдьык, оччо аламаҕайа суох, бүтэҥи соҕус киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Биһиги бүтэҥи дууһабыт Хараҥа халҕанын арыйбыт Ол этэ бигэммит биһикпит, Үгүскэ үөрэппит лицейбыт. С. Данилов

1) развиваться; наука бары салаалара сайдаллар развиваются все отрасли науки; кини өссө сайдыбыт он стал ещё развитее; 2) входить в азарт, расходиться; от охсооччу киэһэнэн өссө сайынна косарь к вечеру ещё больше разошёлся.

I
1. аат., эргэр. Быһа охсорго, дьөлө кэйэргэ аналлаах быһах курдук эрээри уһун тимирдээх, уктаах былыргы саха сэриитин сэбиргэлэ. ☉ Старинное якутское холодное оружие с односторонней заточкой, похожее на нож, но большее по размеру, разновидность палаша
Онно Бэрт Хараны кэнниттэн ситэн кэлэн ат күөнүнэн түҥнэри астаран, баһын кылыһынан быһа охсон өлөрүөхтээх эбитэ үһү. Саха фольк. Аҕатын тэллэҕин анныттан сытыы кылыһы сулбу тардан ылан, икки бухатыыры бастарын быһыта кэрдэттиир. Саха ост. II
Былыргы саха саабыла курдук кылыс диэн бэрт сытыы быһахтаах буолара үһү. НСА ПШЯП
2. даҕ. суолт.
1. Эт-сиин өттүнэн сайдыылаах, тэтиэнэх, сытыы. ☉ Физически развитый, сильный, ловкий
Кылыыһыт бэрдэ Кылыс дыгый оҕо миэхэ баар. П. Ойуунускай
Вася уон алталаах дьороччу улаатан эрэр бэрт сытыы, кылыс уол буолла. Д. Токоосоп
Эрэ, наһаа кылыс киһи, бултуу сылдьан, бааһырбыт лөкөй тайах муоһуттан өлбүтэ. Н. Түгүнүүрэп
△ Кимтэн-туохтан да чаҕыйбат чобуо, сытыы-хотуу. ☉ Весьма бойкий, шустрый, не робеющий ни перед кем-чем-л.
Бүгэн сыппыт бүтэй Бүлүү Кындыа, кылыс кыргыттарын кыталыкка тэҥнээн өрүү Соҕуруубун умнабын. В. Сивцев
Кылыс кыыс кылыкын Күлүүтэ, саҥата… Омун уол ордоотун Дуорааннаах сатата. В. Миронов
2. көсп. Сытыытык, бэргэнник этиллибит (тыл туһунан). ☉ Острый, остроумный (о слове)
[Даарыйа эмээхсин] сытыы кылыс өс хоһооннорунан, тыл дэгэттэринэн икки атахтаах араас дьиэктэрин курбуулаталыыр. Амма Аччыгыйа
[Күн Дьирибинэ] мэнээк өрө күүркэйбэккэ эрэ тугу эмэ сөбүлүү истибэтэҕинэ биир эмэ кылыс тылынан саба охсон кэбиһэрэ. «ХС»
Болгар омуктар, көрдөххө син дьон курдук дьон эрээри, сытыы кылыс тыллара, элэктэрэ-хаадьылара аан дойдуга туохха да холооно суох диэн буолар. «ХС»
3. көсп. Сытыы, олус күүстээх (үксүн тыал туһунан). ☉ Резкий, пронзительный (обычно о ветре)
Сааскылыы хатан дьыбардаах түүн буолла, кылыс тыал сирэйбин быһыта кырбыыра. В. Чиряев
Кылыс тыал уот буруотун эрийэн сирэйбин саба үрэр. Нэртэ. Тымныы кылыс тыал [саллааттар] саҕаларыгар, ырбаахыларыгар хаары симэр. С. Алексеев (тылб.)
ср. др.-тюрк. кылыч ‘однолезвийный меч, палаш’, тюрк. ‘сабля’
II
аат., бот.
1. Бурдук куолаһыгар сиэмэ аайыттан киистэ кылын курдук тахсар хатыы; бурдук кыла. ☉ Ость
Куоластаммыт дьэһимиэни кылыстары сиэтэҕинэ сүөһү айаҕа бааһырар. САБСБ
Баһыкка хаҥас ытыһын хаптаҕайынан куоластар өрө дьөрбөлөспүт кылыстарын имэрийэн эрэрдии таарыйан, үүммүт бурдугу ойоҕолоон истэ. «ХС»
◊ Кылыс ас — үүнэн сит, кылыстан (үксүн туораахтаах культуралар тустарынан). ☉ Поспевать, созревать, прорастать (об ости злаковых растений)
Дьара хочотугар киһи чугас эргининэн көрбөтөх үчүгэй бурдуга тахсан, саҥа кылыс анньан эрэрэ. Н. Якутскай
Хартыына түгэх өттүгэр …… кылыс аспыт сэлиэһинэй бурдук бааһынатын сорҕото уонна хотон таһыгар бөдөҥ эбириэн ынахтар көстөллөр. А. Фадеев (тылб.). Кылыс от бот. — биир умнастан уһуктаах төбөлөөх сытыы кырыылардаах уһун хаптаҕай сулумах сэбирдэхтэрдээх, бадарааҥҥа, сииктээх сиргэ үүнэр, сүөһү аһылыга буолар от. ☉ Осока
[Сылгылар] аһылыктара манна [туундараҕа] саамай үүнүүлээх бэрдьигэс диэн уу ото уонна салаата суох, хаптаҕай, икки өттө биилээх кылыс от. Н. Заболоцкай
Ити эн кыыллыыр Омоон ийэтин ууһун дьадаҥылара соппоҥ, кылыс оттоох Харыйа үрэҕэр үүрүллүбүттэрэ. Күндэ
Кумах сиргэ үөскээбит күөллэр оннуларыгар куурбут алаастарга үксүн сөкү, кылыс оттор үүнэллэр, сирэ дулҕаланар. ПАЕ ОС. Кылыс түү — үүтүнэн иитээччилэр уһун дороххой уонна бөҕө түүлэрэ. ☉ Длинный и жесткий волос в шерсти млекопитающих
Дороххой уонна бөҕө кылыс түү кырпа түүнү уонна тириини харыстыыр. ББЕ З. Кылыс хараҥаччы зоол. — Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр барабыайдыҥылар этэрээттэригэр киирсэр хараҥаччы биир көрүҥэ (атыннык «дэриэбинэ хараҥаччыта» диэн ааттыыллар). ☉ Касатка (редко встречающийся в Якутии вид ласточки из семейства воробьиных). Кылыс хараҥаччы куолаҕар уонна түөһүгэр туора харатыҥы дьураалаах буолар