1) рыть, копать отбрасывая (напр. землю); хаары хаһый = разгребать снег; 2) отбрасывать, откидывать, отшвыривать; туора хаһый= отшвырнуть что-л. в сторону.

туохт.
1. Буору (хаары) хоруйа хас, тула хаһыйталаа. ☉ Рыть, разгребать (раскидывая вокруг землю, снег)
Холкуоспут саадьаҕай оҕуһа Хонууну муоһунан силгэйэр. Эрилик Эристиин
Саша сыыр буорун силгэйэр, ньиччэҕэй кырсы тиэрэ уурталыыр уонна начаас буолаат, кэнсиэрбэ бааҥката хаба ортотугар тиийэ үллэҥнэс мэҥиэ буола түһэр. Н. Заболоцкай
[Сибиинньэ] сөбүлээбэтэхтии кулгааҕын таллаҥната-таллаҥната муннунан сири силгэйэрэ. М. Горькай (тылб.)
2. Туора хаһый. ☉ Отбросить, отшвырнуть в сторону
Харах уулары, мурунтан-уостан халыйбыттары барытын ытыһынан биирдэ ньиккэрийэ сотон ылан таҥнары силгэйдэ. Амма Аччыгыйа
Силгэйбит оккунан Сэһэргээ хочоҕун, Хотууруҥ тылынан Хоһуйбут олоххун. А. Бродников
Арай ынырык охсуу кинини төттөрү силгэйэн, сиргэ элиттэ. Л. Толстой (тылб.)
3. көсп. Буору хас, тиэрдэр. ☉ Рыть, пахать землю
Хайаны хаһар, сири силгэйэр, буулаҕа күүстээх бухатыыр баар эбит (тааб.: тыраахтар). Солоон, тиэрэн силгэйэн Сонуок кэҥиир-нэлэйэр. К. Туйаарыскай
Сииктээх хара буор кэлимсэлэрин булуугунан силгэйэр саҕана, сааскы тыа үлэтин хайдах быһыылаах үлэлииргэ саҥардыы үөрэнэ сатыыбын. С. Тока (тылб.)
4. Куһаҕаны, сирбиккин туора хаһый (үчүгэйин талаары). ☉ Отбрасывать, откидывать негодное, плохое в сторону (оставляя лучшее, нужное). Муҥхаттан балыгын силгэйэн талаллар

туохт.
1. Тугу эмэ илииҥ таһынан, туора тарыйан сыҕарыт, халбарыччы ас. ☉ Отбрасывать, откидывать, скидывать что-л. тыльной стороной руки
Мин бэрэмэдэйбин сиргэ хаһыйан кэбиһээт, төттөрү көтүттүм. Амма Аччыгыйа
Ааныс …… төҥкөйөн олорон, аҥаар саппыкытын устан хаһыйан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Сарсыарда …… уһуктан, холто буолбут эргэ суорҕаммын хаһыйан олоро биэрбитим. П. Аввакумов
Киһим биир андыны мин диэки тарыйда, иккини бэйэтин диэки хаһыйда. «Чолбон»
2. Туох эмэ үрдүн тарыйан хас (хол., күрдьэҕинэн — хаары, буору). ☉ Разгрести, отгрести в разные стороны, разрыть чем-л. что-л. сыпучее, рыхлое (напр., лопатой — снег, землю)
[Бодойбоҕо] Көмүстээх буору Күрдьэҕинэн күртүлэр, Харчылаах буору Лаппаакынан хаһыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьөгүөр хаары хаһыйа охсон, көмүрүө хаары ылан ыйыстыбыта. Амма Аччыгыйа. Мичил ойон кэлэн, хаары эһитэ хаһыйбыта, хаар анныттан Кустук кистээбит куобахтара тахсан кэлбиттэрэ. И. Федосеев
△ Илин атахтаргынан тугу эмэ (хол., буору, хаары) тарый, хас (кыылы этэргэ). ☉ Рыть, копать передними конечностями, разгребать что-л. (напр., землю, снег — о животных)
Атыыр оҕус …… күүстээх атахтарынан эрчимнээхтик буору кэннин диэки хаһыйара. Далан
[Ийэ сибиинньэ] муостаны атахтарынан хаһыйар. ДьСИи
Бөрө, атаҕынан хаары хаһыйан чөмөхтөөн, чиҥэтэн, кутуругунан сиппийэн, бэрт эрэйинэн муус балаҕан туттар. ПНО
ср. др.-тюрк. хазы ‘копать; вскрывать (рану)’

туохт.
1. Тыыга, оҥочоҕо олорон эрэн эрдиинэн ууну эрчимнээхтик хаһыйан айаннаа, уһун. ☉ Грести (на лодке, ветке, плоту). Сүүрүгү утары эрт
□ «Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий?» — диэн Бурхалей мээнэ, ньүдьү-балай кыһарыйыыга ынчыктыы-ынчыктыы хардарда. Эрилик Эристиин
Эрдии эрдэн сылайа оҕустубут. Н. Габышев
Хаһан эмэ балыксыт Эн кураанах хонноххор Эмэх буолбут мас тыытын Эрдэн кэлэн хоноро. П. Тулааһынап
△ Көлүөһэ ууну хаһыйар күүһүнэн айаннаа (урукку көлүөһэлээх борохуоту этэргэ). ☉ Передвигаться с помощью колёс (о старых пароходах)
Хамсатын буруотун халлааҥҥа күдээрпит, Борохуот эр бэрдэ, Эрчимник эрдэр. Эллэй
2. көсп. Солуута суоҕу, туох түбэһиэҕи мээнэ саҥар. ☉ Болтать наобум, что взбредёт на ум
Талбыппынан аттаран, Таалбын-быарбын тарбанан, Түлэс-балас эрдэммин, Түҥ-таҥ түһэн биэрдим мин. Күннүк Уурастыырап
«Туох буоллуҥ? Тоҕо ити курдук саҥараҕыный?» — Уйбаанча оҕонньор, кырдьык, түөс-маас эрдэн барбытыттан ыйыппыта. Н. Якутскай
Суол уһунун билимээри, күн эгэлгэтин барытын эрдэн кэпсэтэбит. П. Аввакумов
♦ Тиэр-маар (тиэс-маас) эрт — тиэрэни эрт диэн курдук (көр тиэрэ)
(Киэҥ) халлааны туойар (тыллаһар, эрдэр) көр халлаан. Кэһиэҕирэ бүтэн хаалбыт кэп-кээҕинэс куолаһынан Киристиэстэн саҕалаан киэҥ халлааны эрдибитэ. Күннүк Уурастыырап
Түөрт уоннаах диэн миигин ким этэр? Төрүт да халлааны эрдэллэр! Оччо сыл тухары, ааҕыстар, Олоро иликпин, атастар. С. Руфов
ср. др.-тюрк. еш ‘грести, разгребать’

I
туохт.
1. Бэйэҕиттэн, бэйэҥ таскыттан киэр бырах, киэр гын. ☉ Отбрасывать, откидывать, отодвигать что-л. от себя
Тимир күрдьэҕинэн сири хаһыйбахтаан туора эспитинэн барда. П. Филиппов
Мотуруона эмээхсин, бүрүнэн сыппыт сонун атаҕар эһэн кэбиһээт, өрө күөдэллэнэн турда. А. Фёдоров
[Көстөкүүн] Харчытын Мэхээлэ Доромооноп диэки кэлэйбиттии киэр эстэ. Күндэ
△ Бырах, сүөкээ (хол., ууну оҥочоттон). ☉ Слить, вычерпать (напр., воду из лодки)
Оҥочоттон ууну эһэн, чалымнатар. Амма Аччыгыйа
2. Бүтэр, барат, суох гын. ☉ Израсходовать, исчерпать, истратить что-л. Мин ыалдьан наһаа буорайбытым, Эспитим биир эмтиэкэ эмин. М. Джалиль (тылб.)
△ Суох гын, урусхаллаа, өлөр. ☉ Уничтожать, стирать с лица земли
Хара ыт буоламмын эккирэтэ сылдьан Эһиги аймаҕы барыгытын эһиэм. И. Гоголев
Аҕабыт ийэбитигэр: «Ынахтаргын эрэ эһимэ, оҕолоруҥ аһыырдарын быһыма», — диэн суруйбута. И. Федосеев
Түөрт сыл биһиги күүппүппүт, Кыайыы күнэ кэлэргин, Бары күүһү түммүппүт Фашист бииһин эһэргэ. П. Тулааһынап
Биэс уон сылларга сибирскэй язва курдук ыарахан ыарыы туран тайах, таба бөҕөтүн эспитэ. Дылбаны
△ Бэйэҕин кытта илдьэ бар, бэйэҕэр холбоо. ☉ Уводить с собой, растворять в себе (напр., домашних оленей дикими)
Кыыл табалар халҕаһалыы анньан кэлэн …… иитиэх табалары ньылбы эһэн бараллара. И. Данилов
3. Туруоруллубут булт тэриллэрин хомуй, хомуйан ыл. ☉ Собирать расставленные рыболовные, охотничьи снасти
Аҕам тиһэх илимин эһээтин кытта, илин диэки сарсыардааҥҥы саһарҕа тыкта. И. Данилов
Кыайтарбатаҕына туһахтаргын эһэн, сылдьар ыырдаргын кыпчый. Н. Борисов
△ Иитиллэн турар булт сэбин төлөрүтэн эстибэт гын. ☉ Разряжать охотничьи снасти
Тахсарыгар чаархааны ыраахтан туран тарбаан эһэр да, ороҕун түгэҕэр соҕотохто дьылыс гынан хаалар. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] сохсоҕо киирбэт этэ, уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара, оччоҕо сохсо кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. Эһэ итинтэн эрдийэн, сохсону ирдээн сылдьан эһэр дьаллыкка ылларбыта. И. Федосеев
Эспэтэх айам, тиийбэтэх ыырым Элбэх даҕаны хаалбыта буолуо. И. Егоров
4. көсп. Батталы, атаҕастабылы суох гынарга турун. ☉ Стремиться уничтожить гнёт, несправедливость
Эргэ бэрээдэги эһэн, Эҥин үчүгэйдэ тэрийиэҕиҥ [дииллэр Дьобуруопа дьоно]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сааттаах кулуттуу олоҕу эһиэҕиҥ! Саргылаах киһилии олоххо тиийиэҕиҥ. Эллэй
Бар дьону умсары баттыыр баай кылааһын эһэн, саҥа уопсастыбаны туппуппутун хараххынан көрөҕүн, эккинэн-хааҥҥынан билэҕин. М. Доҕордуурап
Эн кырдьык иннигэр, — Эрэйи эһэргэ, кырыыһы кыайарга Эр сүрэх, күүс санаа Муоратын туруордуҥ. «Кыым»
5. Эстэр сэби ытан иитиитин суох гын. ☉ Разрядить оружие
Дьон кэлэн тоһуурга түбэһиэхтэрин иннинэ саатын мүччү тутан эһэн кэбиспит. Эрилик Эристиин
Имэҥнээх-илбистээх тыллары эппитиҥ, Эрчимнээх тэбиилээх тэргэни эспитиҥ. Күннүк Уурастыырап
Мин сааны эспэккэ эрэ кустааҕар буолуох эһэни да өлөрүөхпүн сөп. И. Федосеев
6. Тиэхиньикэ мотуорун собуоттаа. ☉ Заводить мотор
Биһиги тыраахтарбытын эһэрбитигэр ыарырҕатар этибит, икки буолан нэһиилэ мотуор уруучукатын эрийэн собуоттуур этибит. Далан. Тыраахтардара, бүтэй аанын тахсаат, умуллан хаалбыт, төрүт эстибэт үһү. К. Чааскын
♦ Эһэн таһаар — саҥата суох ыыт, кыай-хот. ☉ Морально уничтожить, убить словом
Бүттүм. Олох эһэн таһаарда дии. Н. Лугинов
Сүллэһин Сүөдэри эмээхсин ити тыллара букатын эһэн таһаарбыттара. «ХС»
◊ Саах эһэр түннүк эргэр. — урукку саха хотонугар ынах сааҕын таһырдьа таһаарар кыракый түннүк. ☉ Окошко в старом коровнике, через которое выкидывали коровий навоз
Саах эһэр түннүккэ тиийэн, тыын быһаҕаһынан тыынан, иһиллии-иһиллии, уоран өҥөйөн көрдө [дьахтар — чолбону]. П. Ойуунускай. Эһэр балык (собо) — муҥхаҕа киирбит олус элбэх, киһи кыайан бүтүннүүтүн тардан таһаарбат балыга, ону күрдьэҕинэн баһан эһэн таһаараллар. ☉ Огромное, неподъёмное количество рыбы в неводе, которую выгребают, выбрасывают из снастей лопатой
Кини эһэр балыга бэрт элбэх ыалы уот кытыытыгар олордон, дьону хоргуйууттан, быстарыыттан өрүһүйбүтэ чахчы. «Чолбон»
Собо эһэр майдаан аһылла түһэр. «ХС»
ср. др.-тюрк. чач ‘рассеиваться, распространяться’, еш ‘грести, разгребать’, кирг. эш ‘разорвать’
II
саҥа алл.
1. Этиллибити ылыммат, утарар, «суох, оннук буолбатах» диэн суолтаҕа туттуллар (үксүгэр кэпсэтиигэ этиллэр). ☉ Употребляется говорящим для выражения отрицания, решительного отказа от предложенного (обычно употр. в диалоге)
Эс, суох, доҕор, оннук буолуо суоҕа. Н. Неустроев
Эс, доҕор, бу аныгы булчуттар, дьиэлэриттэн тэйбэт дьоннор. Амма Аччыгыйа
Эс, суох-суох. Мин испэппин (арыгыны). Н. Лугинов
2. Дьиктиргээһини, сөҕүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
«Эс, бу баҕас таһаҕас буоллаҕай», — Максим үөрэ-көтө оҕонньор биэрбит малын суумкатыгар уктуталаан кэбистэ. Л. Попов
«Эс, бу туох эстибит муҥнааҕый, ама да мин ыалдьытым буолуох баатыгарын!» — диэн сөҕөн, эмиэ да толло, эмиэ да аһына санаатым. Н. Заболоцкай
3. Бэйэ санаатын саарбахтыыр, итэҕэйбэт буолууну көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие или неуверенность в правильности своих мыслей, колебание
Эс, араас да санаа киирэр ээ. С. Ефремов
«Эсэс», — диэмэхтии-диэмэхтии, баттаҕын үөрэнэн хаалбытынан өрүтэ анньыммахтыыр. В. Протодьяконов
♦ Эс диэбэт — туохтан да аккаастаммат, төттөрү эппэт. ☉ Согласный на всё, не отказывающийся ни от чего
Тихон доҕотторо бары даҕаны, иһигэр иччилээх бытыылканы эс диэбэтэх дьон. Н. Босиков