несов. кого-что I. (раздирать) тырыта тыыт, сэймэктээ; 2. перен. (мучить) муҥнаа, сордоо.

обычно употр. в ф. деепр. рвать, разрывать, раздирать; тырыта быс = рассечь; тырыта тыыт = растерзать, разорвать на части; тырыта бар= разорваться; распороться; тырыта сыс= разрубить, раскромсать.

1) рвать, разрывать; кини сонун тэлэкэлээбит он разорвал своё пальто; 2) разг. вспахивать, распахивать; сир кырсын тиэрэн тэлэкэлээ= распахать целину; 3) разг. рубить; кромсать; раздирать, разрывать; чэгиэн эккин тэлэкэлиэм фольк. искромсаю твоё здоровое тело; бөрө убаһаны тэлэкэлээбит волк разодрал жеребёнка на части.

сыһ.
1. Кими тугу эмэ хайыта, быһыта, бааһырдар гына. ☉ Царапая, разрывая, нанося раны
[Зояны] сутуруктарынан дьөлүтэ кэйбиттэр, сэҥийэтин испиискэ уотунан салаппыттар, көхсүн эрбиинэн тырыта тыыппыттар. Амма Аччыгыйа
[Моҕотой] тыҥыраҕынан Байбааскы этин тырыта тэптэ. Суорун Омоллоон
Кыранаата оскуолкалара көхсүн тырыта сүүрбүтэ чэрдийэ оспуттара ала бэлиэтик килэрийэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
◊ Тырыта тыыт — 1) тугу эмэ бүтүнү кыра-кыра гына хайыта, быһыта (алдьат, араар). ☉ На мелкие куски, на части (рвать, разрывать, раздирать)
Харытыана эрэйдээҕи биир кулаак уола атаҕастаан, ынах хомуйа сырыттаҕына күүһүлүү сыспыта, бэстилиэнэй биир ырбаахытын тырыта тыыппыта. П. Ойуунускай
Бөх-сыыс тоҕор сирдэргэ барыларыгар араас тырыта тыытыллыбыт кинигэлэр ыһылла сыталлар. Эрилик Эристиин; 2) киһи өй-санаа өттүнэн бигэ буолуутун суох оҥор (ханнык эмэ киһини дьиксиннэрэр санаа-оноо туһунан этэргэ). ☉ Создавать психологический дискомфорт, глодать (напр., душу — о страхе)
Ырыа санньырхай тыллара уонна хос-хос тардыллан күүһүрэн биэрэллэрэ киһи санаатын ордук санньытан тырыта тыыталлара. Ойуку
Аны биир санаа тырыта тыытара: өскө ойуун буолунан кэлистэҕинэ, хайдах көрсөбүт? «ХС»
Миигин билигин кэмсинии буолбакка, испэр куттаныы тырыта тыытара. И. Тургенев (тылб.)

I 1) тянуть, тащить; сыарҕаны тарт = тянуть сани; үһүөн нэһиилэ тардан таһаардыбыт мы втроём вытащили с большим трудом что-л.; 2) сводить судорогой; атаҕым иҥиирэ тарта мне ногу свело судорогой (букв. у меня потянуло жилу ноги); хараҕым анна тардар у меня дёргается под глазом (по народной примете это к горю, слезам); этэ тардар он судорожно дёрнулся (напр. от испуга); 3) неводить, ловить неводом; быйыл биһиги күөлбүтүн тарпатахтара в этом году в нашем озере не неводили; 4) молотить (хлеб); 5) разрывать, раздирать (добычу — о хищниках); бөрө табаны тарпыт волк разодрал оленя; 6) охот, настораживать; эһэҕэ саанан айа тарпыттар на медведя насторожили ружьё-самострел; 7) разбивать, раскидывать (напр. палатку); натягивать (напр. полог); кумаартан буолах тарт = натянуть полог от комаров; 8) садиться (о материи); ырбаахым тардан хаалбыт моя рубашка сёла (после стирки); 9) подавать (кушанья); накрывать на стол; 10) высыхать (обычно о воде в поймах); 11) перен. собирать, созывать, привлекать; элбэх киһини от үлэтигэр тарпыттар на сенокос собрали много народу; ыччаты бэйэтин диэки тарпыт он привлёк на свою сторону молодёжь; 12) перен. тянуть, влечь, привлекать; киһини төрөөбүт сирэ тардар человека влекут его родные места; 13) перен. задерживать кого-что-л., препятствовать кому-чему-л.; күнү-дьылы тардыма ! не тяни время!; айан дьонун тардымаҥ не задерживайте путников; 14) уст. взимать, собирать (подать, налог); ыраахтааҕы суолун тарт = взимать подать; 15) в сочет. с нек-рыми нареч. означает резкость, быстроту действия; быһа тарт = порвать, разорвать (с силой); хайа тарт = разорвать (дёрнув с силой); тоҕо тарт = а) разнести, разорвать; б) разлить; рассыпать; 16) в сочет. с деепр. на =а, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает ускоренность, быстроту действия: бара тарт = идти, отправляться скорее; тура тарт = быстро встать, вскочить # тардар тымырдаах (или иҥиирдээх ) чувствительный, впечатлительный; нервный (букв. с дёргающимися нервами).
II курить; табахта тарт = курить табак.

туохт.
1. Туох эмэ буруйу, айыыны оҥоруу иһин эккирэтэн туран өһүөннээ (хол., ийэ кыыл, абааһы, иччи тустарынан). ☉ Неотступно следовать, мстить за какие-л. проступки, грехи (напр., о тотемах, злых духах и т. п.)
Былыр ити таҥарабыт диир көтөрдөрүн — хотойу, кубаны, суору өлөрдөхтөрүнэ, улаханнык буулуур үһү. Ыарыы буолан өлөҕүн. Ол иһин өлөрбөттөр. Багдарыын Сүлбэ
Чугас олорор ичээн эмээхсини аҕалан мэнэриттэрбиттэрэ, Боппууда балта буулаабыт диэн нэһиилэ уоскуйан дьиэлээбитэ. Болот Боотур
Кинилэри ханнык эрэ атыҥырас абааһы буулаабыт диэн кэпсииллэрэ. Бука, эстэргэ-быстарга булбут үөдэн буолуо. И. Федосеев. Тэҥн. бурууһаа
2. Сиэри, тэпсээри арахпакка кэлэ тур (сүөһү, кыыл туһунан); сүөһүнү тарт (сиэмэх кыыллар тустарынан). ☉ Постоянно приходить и травить (о животных); разодрать, раздирать скот (о хищниках)
«Дьэ кырыыстаах хара буор сүөһүтэ буулаан алдьатан эрэр», — диэн баран, оҕус диэки көрөн кэбистэ. А. Софронов
Иэдээн буолла, Көстөкүүн, булбатах кыыл буулаата, бөлүүн аппын тардан барда... Биир туора быраҕар бүлтэһи да хаалларбата. Л. Попов
Тоҕо эрэ мин чүөмпэбэр балык хаппат. Сордоҥ буулаан сытар быһыылаах. И. Федосеев
3. Тохтообокко уһун кэмҥэ салҕанан бар (хол., ыарыы туһунан). ☉ Не проходить, не прекращаться длительное время (напр., о болезни)
Кыыспыт бүгүн бэргээн оронтон турбата. Туох ааттаах буулаата буолла. А. Софронов
Табалары ыыраахсыт буулаан сордотолоото. «ХС»
«Хабарҕа сэллигэ диэн ыарыы буулаан сытыарар», — диэн Өндүрэй хардырҕаабыта. Н. Якутскай
4. Кими эмэ ааспакка-арахпакка батыһа сырыт, эккирэт, сойуолаа; күөмчүлээ, атаҕастаа, сабыта түс. ☉ Постоянно беспокоить кого-л., досаждать кому-л.; притеснять, угнетать, нападать
«Оччоҕо эрэ үлэһит дьыалата табыллар», — диэн, атын амырыын «тооппоордор» буулаан кэллэхтэринэ, тоноһор киһи буолуо. Амма Аччыгыйа
Өлүүнэн тыынааччы өстөөҕү ирдиибит, Өр кэмҥэ буулаабыт өһүөнүн иэстиибит. А. Абаҕыыныскай
Буулаа диэн ким эмэ арахпатыттан саҥарааччы абатыйдаҕына, ону абааһы көрдөҕүнэ этэр. «ХС». Тэҥн. адаҕый

1. туохт.
2. Кими, тугу эмэ таарый, даҕай, тут, таарыйан, даҕайан тутан көр. ☉ Трогать кого-что-л., касаться кого-чего-л.
   Мантан бэттэх Маайыс билбэтин мээнэ тыыппат буолбут. Суорун Омоллоон
   Этэллэрэ: «Тыытымаҥ букатын Көтөр кынаттаах уйатын». Баал Хабырыыс
   Чаччыгыныардар ол эмэгэттэртэн куттанан, аны отону тыыппат буолбуттара. И. Федосеев
3. көсп. Кими, тугу эмэ аймаа, сүпсүгүрт. ☉ Беспокоить, тревожить кого-л. [Кымырдаҕастарга:] Чэ, үлэһиттэр, кытаатыҥ, эйэлээх куораккытын тутунуҥ, аны мин эһигини тыытыам суоҕа. Суорун Омоллоон
   Өлбүттэри тыытымаҥ, түөһүмэҥ, Сүгүн сытыарыҥ, кэбиһиҥ! Баал Хабырыыс
   «Олорорум иһин төлөбүрү ылаҕыт, атыныгар миигин мэһэйдээмэҥ, букатын тыытымаҥ», — диэбиттии тимир-тамыр туттара. «Чолбон»
4. көсп. Долгут, аймаа, күүрт. ☉ Задевать, трогать, волновать кого-что-л.
   Михаил Сергеевич кэпсээнэ Айта санаатын тыыттаҕа. Далан
   Кэрэ муусука киһи сүрэҕин тыытар, уйадытар, ардыгар көтөҕөр, өрүкүтэр даҕаны! Н. Габышев
   Сурук миигин сүрдээҕин тыыппыта. П. Аввакумов
5. кэпс. Кими эмэ күүс өттүгүнэн күөмчүлээ (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Применять грубую силу в отношении кого-л. «Бэрин, тыытыахпыт суоҕа!» — дии-дии Полянскай чугаһаан тиийбитигэр, бандьыыт уонча хаамыыттан охторбута. Амма Аччыгыйа
   Бу күһүн эн сынньымаҥ диэн бирикээстээбитиҥ иһин, төрүт тыыппакка аҕаллыбыт. Эрилик Эристиин
   Сир үрдүгэр өрүү суобаһын үрдүктүк тутар күүстээх харамайга барытыгар сокуон биир: сытан биэрбити тыыппаттар. В. Титов
6. көмө туохт. суолт. Сорох сыһыаттары кытта ситимнэһэн хайааһын тэтимнээхтик, күүскэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями обозначает интенсивность действия
   [Маайыс:] Тыый, тыаҕа соҕотоҕун барыма, онно эһэ баар буолуоҕа, тырыта тыытан сиэн кэбиһиэҕэ. П. Ойуунускай
   [Чүөчээски] икки атаҕа адьас улук буоллулар, сырата-сылбата быһынна, иһэ баранна, таҥаһыттан таҥас орпото, от-мас хайыта тыытан бараата. Суорун Омоллоон
   Үлүһүйбүт бөрөлөр убаһалар тараһаларын хайыта тыыта, такымнарын иҥиирин сыыйталыы сырыттылар. Р. Кулаковскай
   ♦ Быаргын тарбаа (тыыт) көр быар
   Оҕонньор өр соҕус күлэн быарын тыыттан баран тохтуур. Н. Якутскай
   Саабынаан тэҥнэстэхпинэ эмдэй-сэмдэйбит. Аҕам ону көрө-көрө күлэн быарын тыытар буолара. Н. Лугинов
   Улахан (абааһы, үөдэн) тыыттын — сах сиэтин (салаатын) диэн курдук (көр сах II). Доҕоор, Клим, булду улахан тыыттын, буут биэрэ охсуохха. Суорун Омоллоон
   Чулуу тааһым буолабуола, Чобоорхойо сатаама, Тохтоон эрдин, Үөдэн тыыттын, Сойуолаһа барыма! Эллэй. Доҕор Миша, эр киһилии, Кытаанахтык саҥартыыр: «Арахсыбыт да — сырыттын, Ааттаама, абааһы тыыттын!» Р. Баҕатаайыскай
   ср. др.-тюрк. тит ‘разрывать, раздирать’, хак. тыт ‘теребить шерсть’, кирг. тыт ‘трепать, растрепать; теребить’

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., балык иһин) дьөлө анньан баран хайа быс. ☉ Вспороть, распороть; разрезать, рассечь
Муҥур иһин тыыран уҥуоҕун таһааран баран, этин кэрдиистээн аргыга хатараллар. Далан
Сахаар кээнчэлээх атаҕынан тыаһаппакка сыбдыйан кэлэн, сыттыгын анныттан быһаҕын ылла уонна балаакка кэлин эркинин дьөлө анньан баран аргыый аҕай хайа тыырда. Д. Таас
[Артур бырастыынаны] олус кэтит гына тыырбыт, моонньун кыайан ыга ылыа суох, уонна өссө туомтуу тардыахха наада. Э. Войнич (тылб.)
2. Маһы синньигэс гына хайытан тырыыҥкалаа. ☉ Щепать (лучину)
[Оҕонньор] Оллоонноон олорон Тымтык тыыран Тырылатан барда. Болот Боотур
Аһаан дуомнаат, үүтээҥҥэ баар хардаҕастартан көнөтүн талан тымтык тыырбытым итиэннэ олору тостубут сотом тула кэккэлэччи тутаат, ыксары кэлгийэн кэбиспитим. П. Степанов
Эр киһи туох да саҥатаиҥэтэ суох, чочум буола-буола уотун диэки супту одуулаан кэбиһэ-кэбиһэ, тымтык тыыра олороро. СҮК
3. Тугу эмэ солоон, хайытан суолла таһаар. ☉ Прокладывать (дорогу)
Хаарым улам халыҥаан, тыал тибэ турар буолан, саҥа суолу тыырар сыралаах эбит. Н. Лугинов
Түөһүм иһигэр Сүрэҕим соҕотоҕун курдук, Бэйэм эмиэ соҕотох этим. Соҕотох этэ бэл сылайбыт хомуһум тыла, …… Соҕотох этэ халыҥ хаарга тыырбыт ыллыгым. И. Гоголев
Суол диэн суоҕа, ыллык тыыран айанныыллара. ПНИ АДХ
△ Тугу эмэ (хол., ууну, салгыны) күөҥҥүнэн хайытан инниҥ диэки бар. ☉ Продвигаться вперёд, рассекая собой что-л. (напр., водную гладь, воздух)
Мин [андаатар] баһын чолотон ууну хайдах эрчимнээхтик тыыран барарын көрөн турбахтаатым. Далан
Катербыт өрүс үөһүгэр киирэн, ууну тыыран тумсун өрө күөрэттэ, иннин диэки дьулуруйда. С. Дадаскинов
«УАЗик» сандаархай уотунан хараҥаны тыыран, айан аартыгын устун «хараҕа» тэстэринэн быччаһытан истэ. Күрүлгэн
4. Сири тиэр, хорут. ☉ Распахивать, вспахивать (землю)
Тыраахтарбыт — бухатыыр, Тыаһаа-ууһаа, сири тыыр! Эллэй
Мин эһиэхэ этиэхтээхпин: «ХТЗ» тыраахтарынан Хара кырсы хайа тыыран, Буоланы кэҥэтэн Бурдугу үүннэрбити. С. Васильев
Тимир, дьоҕус — Тыраахтар оҕус Булуук тардан Буору тыыран, Тачыгырыыр, Лачыгырыыр! М. Тимофеев
5. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ (хол., бүддьүөт үбүн) үллэрэн түҥэт, анаа. ☉ Распределять (напр., средства бюджета)
Обсерваторияҕа биэрэр үптэрин лаборатория аайы тыыраллар, онон олус дуона суох тиксэр. В. Яковлев
Бүддьүөт үбүн бэйэлэринэн тыыран эрдэхтэрэ. Н. Борисов
Интэринээт-оскуола томторугар дэриэбинэҕэ көбүскөнө кырдал, дьиэ туттуохха айылаах элбэх сир баарын үрдүнэн биирдиилээн ыалларга чараҥы алдьаттаран уһаайба тыыран биэрэр тутах быһыы. «Кыым»
♦ Иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм фольк. — «өлөрүөм-өһөрүөм, самнарыам» диэн саанан этии. ☉ Угроза со значением «погублю, убью, повергну в бою» (букв. на спину положу — живот вспорю, на живот положу — спину продавлю)
Мин диэтэх киһи ир суолгун ирдээммин, тор суолгун тордооммун кэллим, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Саха фольк. Ону эн туорайдыыр буоллаххына, килбиэннээх маҕан сирэйгин киртитиэм, туналҕаннаах маҕан ньуургун суһуктутуом, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Ньургун Боотур. Суол тыыр — олоххо баар ыарахаттартан самныбакка, туруулаһан кыай. ☉ Преодолевать жизненные невзгоды, трудности
Владимир Тимофеевич Аҕа дойду Улуу сэриитин хонууларыгар байыас ыарахан суолун тыырбыта. КН ЛТСА
Кинилэр иккиэн, урууларыттан-аймахтарыттан, билсэр дьонноруттан көмөтө суох, суолларын түөстэринэн тыырбыттара. Н. Чернышевскай (тылб.)
△ көсп. Ханнык эмэ дьыаланы оҥорорго саҥа, сонун ньыманы айан олоххо киллэр. ☉ Внедрять новые подходы, методы, наметить свой путь в чём-л. (напр., в творчестве)
Тимофей Сметанин оҕолор санааларын, уйулҕаларын, тугу интэриэһиргииллэрин таба тайанан, кинилэргэ сөптөөх уобарастары булан, көрүдьүөстээх, юмордаах гына хоһуйар бэйэтигэр туспа, саҥа суолу хара маҥнайгыттан тыыран барбыта. КНЗ ТС
Дьэ онон Николай бэйэтин саҥа дьыалаҕа боруобаланан көрөргө, саҥа суолу тыырарга сөбүлэспит эбит. «Кыым»
Төбө тыырбыт аҥаара көр аҥаар. Түөрт дойду түмэн баайын Төбө тыырбыт аҥаарын Түһэҕэр ууран олорор Түллэр күүстээх саар-тойон Түөһэйдэҕэ дуу? Тоҕо Түлэс-балас тыллаһар? Эллэй
Бары сүбэлэһэн бараннар, Улахан Сэргэйдээх тиҥэһэлэрин төбө тыырбыт аҥаарын, сибиинньэлэрин аҥаарын маҥнайгы куоратчытынан оҕолоругар уонна балтылара Суоппуйалаахха ыытыах буоллулар. Далан
Сыл ахсын былаанынан көрүллүбүт от оттонуута нэһиилэ төбө тыырбыт аҥаара эрэ бэлэмнэнэр буолбут. В. Протодьяконов
<Эрэйи эҥээринэн тэлэн,> муҥу муннунан тыыран көр муҥ I. «Эрэйи эҥээринэн тэлбит, муҥу муннунан тыырбыт» киһи дииллэрэ сахалар элбэх эрэйи-муҥу көрбүт киһи туһунан. Софр. Данилов
Харыйаан эрэйи эҥээринэн тэлбитин, муҥу муннунан тыырбытын барытын биэс тарбах курдук билэр буолан, Киргиэлэй доҕорун эмиэ да аһына, эмиэ да үтүө дууһалаах киһи диэн хайгыы санаата. А. Бродников
Балагыай ийэтин, эбэтин үөлээннээхтэрэ муҥу муннуларынан тыыран быстан-ойдон, амньырыйан киһи аатыттан ааспыттара, суорума соруктаммыттара үгүс этэ. ФЕВ УТУ
ср. алт. тил ‘отдирать, раздирать на мелкие части; щепать, резать пластами, ремнями’