1) возбуждённый, раздражённый; 2) воодушевлённый; спорный.

даҕ. Кыыһырбыт, киҥир-хаҥыр. ☉ Раздражённый, недовольный, сердитый
Арахсарбытынааҕы хахыр-мукур саҥаны өйдөөн, миэхэ туттуна көрсөр санаа баара, ол гынан баран ол санаа ити кууһууну уонна уурааһыны кытта умнуллубута. Далан

аат. Харса суох күргүйдээн, мөҕөн-этэн саҥарыы. ☉ Резкий, громкий, раздраженный, сердитый крик, ругань
Интэринээккэ урукку курдук күргүй-көбүө былаастаах хамаанда иһиллибэт. П. Аввакумов
[Кэргэним] сүрдээх көнө, сымнаҕас майгылааҕа. Дьиэтигэр кыыһырбыта диэни өйдөөбөппүн. Биэс оҕобутун иитэрбитигэр күргүйкөбүө суоҕа. «ЭК»
[Сис Сэмэнэ] тылаөһө дьадаҥы, одоҥ-додоҥ, ойом-сойом тыллаһар. Ол эрээри онтуката барыта күргүй-көбүө быһаччы. «ХС»

усиливаться; ардах киэһэнэн ордук тэбиэһирдэ к вечеру дождь ещё усилился; ааттаабыкка өссө тэбиэһирэн ытаата когда стали упрашивать-унимать, (ребёнок) заплакал ещё сильнее; тэллэҕиттэн тэбиэһирбит погов. он встал с постели уже раздражённым (соотв. он встал с левой ноги).

аат. Киһи илиитин бэгэччэгиттэн тоҕоноҕор, оттон сүөһү, кыыл илин атаҕын тобугуттан бүлгүнүгэр диэритэ. ☉ Предплечье, часть руки от локтя до запястья; нижняя часть передней конечности животного
Икки бэрт бухатыыр дьон утарыта көрсө тураннар байтаһын сылгы харытын хаба тардыһан былдьаһан киирэн бараллар. Саха сэһ. I
Онтон Уйбаанчыгы харытыттан харбаан, кууһан ылла. Амма Аччыгыйа
Кусчут [ыт аата] кэлэн, ыйылыыыйылыы, иччитин харытын салаата. М. Доҕордуурап
♦ Харыга аспыт эһэ — кыыһырбыт, олус уордайбыт, кимтэн эрэ кыйахаммыт киһи. ☉ Раздражённый, кипящий от злости, разозлённый кем-чем-л. человек (букв. [точно] раненный в лытку медведь). Харытыттан харбаа — түөкүн уора туран туттарбытын эбэтэр уорбутун булларбытын этэллэр. ☉ Поймать на месте преступления, поймать с поличным, поймать за руку кого-л. (букв. схватить за руку)
Түөкүн син биир хаһан эрэ харытыттан харбатыа… Онон эн эрдэтинэ киниттэн тэй. И. Гоголев
[Лариса] кэлин, быһата, харытыттан харбатан баран, биирдэ билиммит. В. Яковлев
Биитэр итинник кыбартыыраҕа [сигнализациялаах] киирбит уоруйах сонно харытыттан харбатар. «Кыым»
Харытын күүһүнэн көр күүс. Миэхэ, ханна да сылдьыбакка, хары күүһүнэн хара тыа маһын эрэ кытта өрө туста сылдьар киһиэхэ, туох сонуна кэлиэй. С. Федотов
Оччотооҕуга туох тиэхиньикэ эҥин кэлиэй, үксүн хары күүһүнэн оҥоһуллара. «ХС»
Ити үлэни барытын билигин хары күүһүнэн толоруохха наада. «Кыым»
◊ Хары баттас көр баттас
Саха оонньуута буолан, мас тардыһан, хары баттаһан быйыл ким аҕамсыйан, күүһэ мөлтөөбүтэ, ким үүнэн, күүс киллэриммитэ быһаарылынна. Амма Аччыгыйа
— Дарыбыан! Төһө күүстээххиний? Кэл, харыта баттаһыах. Далан
Хары баттаһаачылар тоҕонохторун хамсаппакка эрэ, харыларын тиэрэ баттаһаллар. ВПК СОо
Харыгын <илиигин> ньыппарынан көр ньыппарын. Аныгы Бүлүү харытын ньыппарынан, толору быччыҥнарын күүрдүнэн социалистическай тутуу модун хардыыларынан хардыылаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Дьэ бу нэһилиэк үлэтин көннөрөргө харыны ньыппарынан, сорунан күүс үлэни ыыттахха сатаныыһы. Күндэ
Ананийдаах хаһыа да буоланнар харыларын ньыппарынан, эр хааннарын киллэрэн туран үлэлээн бардылар. М. Доҕордуурап
Хары куйаҕа көр куйах. Сорох дьон хары куйахтаах эрэ буолаллар үһү. Саха сэһ. I
Хары күрүө көр күрүө. Хас да балыктаан аһыы сылдьар быстыынньа дьон күрүөлэрин [кулубалара] хары күрүө оҥостон туһанарын эмиэ сэмэлииллэр. И. Гоголев
Харыйа кэтэҕэ сирбитин, хааччах гынар аатыран, хары күрүө гынан олорор. Эрилик Эристиин. Хары уҥуоҕа — илии тоҕоноҕуттан бэгэччэгэр диэри уҥуоҕа. ☉ Кость руки от локтя до запястья, кость предплечья
Бары биилэрэ ойуттубут, кылааннара сынтарыйбыт сүгэлэринэн, баһымньыларынан үлэлээннэр, сыралара-сылбалара быстан, харыларын уҥуоҕунан эрэ сордоно тураллар. Бэс Дьарааһын
Бии ас түҥэтээччи киһи, хары уҥуохтаах эти [Тиэтэйбиккэ] туттарда. «Чолбон». Хары устата — уста кээмэйэ: тоҕонохтон тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины: расстояние от локтя до кончиков вытянутых пальцев
Хары утаҕа көр утах II. Отут сэттэ бухатыыры ооҕуй ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран онтон тиһэн кэбиспит айыы бухатыырдара кычыгыраһан тураллар үһү. Ньургун Боотур
Хары хабыс көр хабыс I. Урууга сүүстэн тахса киһи барар, ол иһигэр хары хапсар, нөрүөн көрсүһэр, күрэх былдьаһар бөҕөстөөхтөр, быһыйдаахтар. Саха фольк. Мойуос бухатыырыныын Мүһэ былдьаһан, Хары хапсан хачыгыраттылар. С. Зверев
Кини аакка киирбит көнө хонуутугар бар дьону түмэн оонньоторго, хары хапсыһыннарарга, илии баттаһыннарарга санаммыт. «ХС». Хары чаһыта — илиигэ кэтиллэр чаһы. ☉ Наручные часы
Миша харытын чаһытын көрүнэ түһээт, велосипед үктэлигэр атаҕын тирээтэ да өндөҥөлүү сүүрбүтүнэн барда. Амма Аччыгыйа
Борохуолка баһаарыттан атыыласпыт чаанньык хаппаҕын саҕа бэлтэйбит харытын чаһытын көрүннэ. Г. Колесов
ср. др.-тюрк. хары ‘локтевая часть руки; локоть’, туба кижи кары ‘часть руки от запястья до локтя’

I
1. аат.
1. Сирэй ньуура, сирэй көстүүтэ. ☉ Лицо
Дыгын тойон дьахтара эппит: «Оҕонньоор! - диэбит,- бу дьүһүннэрэ биһиги дьүһүммүтүттэн чыҥха атын дьоннор эбээт!» Саха фольк. Ол мин дьүһүнүм харата, тоҥкуруунум, сатаан үҥкүүлээбэтим кини буруйа буолаахтыа дуо. Көмүс тэриэлкэттэн үҥкүрүйдэҕим ээ. Амма Аччыгыйа
«Ээ, [кэргэн тахсара] сөп буоллаҕа дии, кини кырдьаҕаһа туох буолуой, дьүһүнэ куһаҕана туох буолуой, сэниэ оҕонньорго баран бэйэтэ хотун буолуо буоллаҕа»,- диэн Хобороос хайҕаан барда. Эрилик Эристиин
2. Уопсай тас көрүҥ, бодо. ☉ Внешний вид, наружность кого-л., облик
Эр дьүһүнүгэр баар (өс ном.). Дьүһүнүн көрөн киһини сэнээмэ (өс ном.). Барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
Уоллаах кыыс сылайбыттар. Үлэ таҥастаах дьон, ол үөһэ сыыс-буор буолан, дьүһүннэрэ эбии бүрэтийбит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ира ньирэйи үүрсэн иһэн кыыһырбыт хаас дьүһүнүн үтүктэн көрдөрөр. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ тас көстүүтэ. ☉ Внешние очертания, вид чего-л., облик; панорама
Улуу Москва куорат …… Дьүһүнүн үтүөтүн Дьүһүйүөхпүн өйүм хоппото. Саха фольк. Сэргэлээҕим күһүнэ Сиэдэрэйин эбитин, Айылҕатын дьүһүнэ, Аата, баайын-кэрэтин! Күннүк Уурастыырап
Куораппыт дьүһүнэ ити баар, хаһан уларыйыах бэйэтэй? Н. Заболоцкай
△ Моһуон, маарынныыр туох эмэ. ☉ Форма, фасон, вид. Бу олордоҕуна: арай биирдэ өрүс үөһээҥи өттүттэн биир аччыгый дьиэ дьүһүнүгэр дылы сэп уунан устан иһэр. Бу кэлэн, кырыыга тиксибит. Саха фольк.
4. Туох эмэ барыла. ☉ Очертания, контур (контуры), абрис чего-л.
Саҥа үөскүүр хоһоонноруҥ дьүһүнэ күлүмнээн көстө-көстө сүтэр, илбистээх дьүөрэ тылларыҥ төлөнө умулла-умулла күөдьүйэр, ыанньыйыаххар диэри. Суорун Омоллоон
Саныыр идэҥ суруллар дьүһүнэ күлүмнүү-күлүмнүү, сүтэ-сүтэ хат төрүүр эбит. Суорун Омоллоон
Архитектор саҥа тутуу дьүһүнүн тутуллуон иннинэ эрэ буолбакка, оннооҕор эскиһин уруһуйа оҥоһуллуон иннинэ өйүгэр көрөр. ДИМ
2. дьөһ. суолт. Тугу эрэ оҥорор быһыы; оҥорорго сорунуу (тардыылаах формаҕа эрэ тут-лар, сэниир, атарахсытар дэгэттээх). ☉ Употребляется в притяжательной форме в роли послеслога или модального слова, имеет уничижительный оттенок
Эрэйдээҕим сонун сыыһын хайа үөннээх муокастаабыта дуу, туһалаабыттарын дьүһүнэ эбитэ дуу, ыйаабыт сириттэн киллэрэн оһох кэннигэр бырахпыттарын киэһэ булбуппут. Амма Аччыгыйа
Всеволод Николаевич, бу ханналаатыгыт? - Күһүҥҥү тыаны көрө баран иһэр дьүһүммүт. Софр. Данилов
[Бууска] илин щитигэр 25 буулдьа суолун ааҕан тураллар. Щит кыҥыыр тыраҕаһынан түһэрэн, артиллериһы өлөрөн кэбиһээри ньиэмэс снайпердара бултаспыт дьүһүннэрэ. А. Данилов
[Тыыбын] ууга ыытымаары аһыйан аччарыһа турар дьүһүнүм. Н. Заболоцкай
♦ Дьүһүн кубулун (уларый) - уруккугуттан букатын туспа көрүҥнэн (үксүн кими эмэ албыннаан кыайаары). ☉ Менять обличье, стараться казаться другим (обычно чтобы обманом достичь своей цели)
[Иирбит Ньукуус - бандьыыттарга:] Өлөрөөрү гынар дьоҥҥутун тыыннаахтыы уматан иһиҥ - оччоҕо уот-сиэмэ элбиэҕэ, орто дойду олоҕо тупсуоҕа, икки атахтаах өйдөнүөҕэ. Дьүһүн уларыйар уот сиэмэ буолар кэмим кэллэ. Умата тардыҥ!!! П. Ойуунускай
Суох, билигин өстөөх кирийбит, дьүһүн кубулунар, ньылбыйа сылдьар кэмэ. Г. Нынныров
Саха олоҥхотугар удаҕаттар даҕаны, бухатыырдар даҕаны дьүһүн уларыйар кубулҕаттаах буолаллар, оттон абааһы-адьарай бухатыырдара өлөн баран иккиһин төрүүр кубулҕаттаах буолаллар. «Чолбон»
Дьон санаатын бэйэтигэр тардаары аристократия, кини аны тус бэйэтин тускутугар буржуазияны утары буруйдуур ааҕы оҥорбута буолан дьүһүн кубулунарга тиийбитэ. К. Маркс (тылб.). Дьүһүнүнэн көрөр кэпс. - дьоҥҥо сөбүлүүрүнэн эбэтэр бэйэтигэр туһалааҕынан эрэ көрөн сыһыаннаһар (үксүн салайар үлэһит туһунан). ☉ Относиться к людям в зависимости от того, какое впечатление они производят или какое положение они занимают (обычно о руководителях - соотв. встречать по одежке)
[Кэтириис:] Биһиги бэрэссэдээтэлбит киһини дьүһүнүнэн көрөр ээ. Биһигинньик дьон эһигини кытта тэҥнэһиэхпит дуо? С. Ефремов. Дьүһүнүттэн көр - быһыыттанмайгыттан, туругуттан көрөн дьаһан, сыһыаннас. ☉ Предпринимать что-л. в отношении кого-чего-л. в зависимости от состояния, в котором находится это лицо или предмет, действовать или делать что-л. смотря по обстоятельствам
Оттон [хайыахпытый, кунаммытын уонна оҕобутун үлэлэтэ] ылан көрүөҥ буоллаҕа. Дьүһүннэриттэн көрөн харыстаан үлэлэтэ сылдьыаҥ. Амма Аччыгыйа
Онно бу курдук суруллубут: «Ыл ийэҕиттэн эҕэрдэтэ! Дьүһүнүттэн көрөн бэйэҥ билэргинэн сырыт». Суорун Омоллоон. Дьүһүнэ холунна - 1) сөбүлээбэккэ улаханнык кыыһырда, кыйаханна. ☉ Измениться в лице, иметь сердитый, раздраженный вид (от досады, обиды и т. д.)
Дьэргэ [киһи аата] сэбиэттэн санаата алдьанан, дьүһүнэ холлон киирдэ [мөҕүллэн, күтүрэнэн]. Болот Боотур; 2) уопсай туруга мөлтөөн, сэбэрэтэ уларыйбыт (ыалдьан, куттанан о. д. а.). ☉ Выглядеть неважно (из-за болезни, страха и т. п.)
Ньукууһа уҥуоҕа хамсаабыта, дьүһүнэ холлубута олус этэ [ууга түһэн тымныйбытыттан, иччиттэн куттаммытыттан]. Амма Аччыгыйа
◊ Бу (ити) дьүһүннээх - тугунан эрэ киһи орто, сөптөөх кэриҥ диэн саныырыгар быдан тиийбэт. ☉ Модальное сочетание, выражающее пренебрежение, жалость (малюсенький, плохонький, неважненький)
Ити дьүһүннээҕи кыайбакка аччарыһа тураҕыт дуо? Таһыттан киирбит киһи санаата: «Ааттатай, оҕолор! Өспүт да дьоннор эбиттэр! Бу дьүһүннээх синньигэс быаны быһа тарпат диэн сүрдээх мөлтөх дьоннор!» - дии санаата. Ньургун Боотур
«Ы, сааланыан баҕарар эбит дии, бу дьүһүннээх бэйэтэ!» - Микиитэ быраатын сүүһүттэн сыллаан ылар. Амма Аччыгыйа
Сааппаккын даҕаны... Былаас былдьастаҕа аатыран, ити дьүһүннээх киһини кырбыы тураҕын. Эрилик Эристиин
Мин бүгүн [тайаҕы олус ыраахтан ытан] улаханнык сыыстым ээ. Ити аата иҥсэбин кыамматым дуу, тугуй? Киси да бөҕөбүн! Ити дьүһүммүнэн булчут диэн ааттаахпын. Р. Кулаковскай. Дьүһүн быс - туох эмэ тас көрүҥүн атын туохха эмэ холоон, маарыннатан ойуулаан эт. ☉ Описать наружность, внешний вид, облик кого-чего-л., образно сравнивая его с другим предметом или лицом. Оһох Хомус [диэн сир аатын], арааһа оһоххо маарыннатан, дьүһүн быһан ааттааһын буолбатах быһыылаах. Багдарыын Сүлбэ. Дьүһүн хоһуй - тугу эмэ тас быһыытынан көрөн ойуулаан эт. ☉ Живописать внешний вид какого-л. предмета
Ханай диэн [көтөр] дьүһүн хоһуйан ааттааһын диир Э.К. Пекарскай. Оттон умсааҕы - умус-аах диэнтэн диир. Багдарыын Сүлбэ. Үтүө дьүһүммүн көрөөр - куһаҕан буоларбын көрөн абыранаар (үксүн кимиэхэ эмэ куттаан, чахчы киниттэн сылтаан куһаҕан буоларын - өлөрүн өйдөтөн этии). ☉ Полюбуешься моим несчастьем (обычно с угрозой, имея в виду свое несчастье, возможно даже смерть, причиной чему станет тот, к кому обращаются)
[Даайыс:] Хата бүгүн ийэбэр [ыарахан буолбуппун] этиэм, үтүө дьүһүммүн көрдүн... А. Софронов
[Оноҕочоон Чоохоон] уолаттарга, кыргыттарга баран [биирдэ сытыарыҥ диэн] ааттаспытын эмиэ үүрэн ыыталлар. Онуоха: «Чэ, бука барыгыт тылбын истибэтигит, үтүө дьүһүммүн көрөөрүҥ!» - диэн баран тахсан барар. Суорун Омоллоон
п.-монг. дьисун
II
аат. Туох эмэ өҥө, кырааската. ☉ Цвет, окраска; масть (животного)
Сааһын тухары дьүһүнэ кубулуйбат баар үһү (тааб.: хаардаах төҥүргэстэр). [Чыычаахтар] үгүстэрин дьүһүнэ биир бороҥ эрээри, тус-туспа саҥалаахтар, майгыннаахтар эбит. Амма Аччыгыйа
Сахалар хайдыбатын, дьүһүнэ үчүгэйин иһин, ол удьурҕайынан быһах уга оҥостоллор. Суорун Омоллоон
Бу ынаҕым аата «Саһылыкаан», кини ньирэй эрдэҕиттэн албын, дьүһүнэ да саһыллыҥы. М. Доҕордуурап

I 1) кровь || кровяной; кровавый; хаан эргийиитэ кровообращение ; хаан барыыта кровотечение; хаан баттааһына а) кровяное давление; б) разг. гипертония; хаан туруута кровоподтёк; хаан өҥө (или өҥ) кровавый цвет; хаан кыһыл кроваво-красный; хаан тохтуута кровопролитие; 2) перен. кровь, близкое кровное родство || кровный; кровнородственный; биир хаан дьон они одной крови; хаан уруу а) кровное родство; б) кровный родственник; хаан тардар (или тамайар) кровь говорит в ком-л. (о проявлении чувства кровного родства); хаан хаантан хаалыа (или көтүө) дуо? разве кровь отстанет от крови? (говорится о человеке, унаследовавшем отрицательные черты характера отца, матери или какого-л. родственника); 3) цвет лица; хаана нууччалыы у него русское лицо; хаана ыраас у него лицо светлое, он светлолиц; 4) перен. разг. нрав, характер; кини хаана итинник у него такой характер; 5) кровяная колбаса # күүстээх (или тоҥ, уордаах) хааҥҥын көрдөр = разг. сердиться на кого-л.; раздражённо реагировать на чьи-л. слова или поступки; кыыс хаана киирбит к ней вернулась девичья кровь (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет); кыыһырар хаана суох киһи или кыыһырар хаан диэн суох киһитэ разг. он никогда не сердится, всё переносит (букв. у него нет сердитой крови); өйдөөх хаан разг. а) здравый ум; б) внимательность; өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй пиши внимательно; хаана алдьаммыт разг. у него кровь испорчена (говорится о человеке, имеющем какую-л. тяжёлую душевную травму и болезненно переносящем всё, что напоминает ему об этом); хаан аҥардаах смешанной породы, полукровка (о животном); хаана-баапа суох хаалыма разг. ответить каким-л. образом на обиду, в какой-то мере отомстить обидчику; хаана буһан (или хойдон) разг. в гневе, в ярости; хаан олбохтоох кровавый (запятнавший себя кровью многих жертв); хаан оонньооһуна а) нездоровый румянец; хаана сирэйигэр оонньуур эбит у него нездоровый румянец; б) аффект; хаан өстөөх кровный враг; хаан өстөһүү кровная вражда; хаан хааҥҥа кровь за кровь; хаанын кэс = проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.; булт хаанын кэспит эрэ киһи разг. дичи он убивал премного; хаанынан ытаа = плакать кровавыми слезами; плакать по утраченному; хаанын уулаа = пить чью-л. кровь (т. е. жестоко эксплуатировать); хааҥҥа суун = обагрить себя кровью; хааҥҥын тох = проливать свою кровь за кого-что-л.; хааҥҥын хамсат = краснеть (от стыда, волнения и т. п.).
II частица усил. выражает усиление признака предмета, часто с почтительно-восторженным оттенком: кыһалҕа хаан үөрэттэҕэ нужда-матушка научила; тойон хаан киһи почтённый внушительный человек; хотун хаан дьахтар солидная важная дама; эдэригэр уола хаан этэ он в молодости был славным малым; сор хааммын сордоото он меня изрядно измучил.