диал. выделять, различать; хараҕын аҥыылаан көрбөтүм я не рассмотрел его глаз.

1) знать, узнавать, познавать; распознавать, различать; үс омук тылын билэр он знает три иностранных языка; илини арҕааны билбэт он не различает, где восток, где запад; 2) чувствовать, слышать; сыты бил = слышать запах; 3) предвидеть; урутунан бил= предвидеть # билэҕин дуо знаешь (ли), понимаешь (ли); билэҕин дуо, мин онно барыахпын оччо баҕарбаппын ээ знаешь, мне не очень хочется туда идти.

I
барыгылдьый диэнтэн дьаһ
туһ. Мин дьиктиргиэм иһин, аттаах икки киһи барыгылдьытан иһэллэрин көрө түһэбин. «ХС»
II
туохт.
1. Тугу эмэ олус көтүмэхтик, киһи хараҕын баайан оҥор. ☉ Делать что-л. только для видимости, спустя рукава
Сеня барытын бар туомун, киһи хараҕын баайан оҥорор. Бу дьиэ сууйан барыгылдьыппытын көр. Н. Босиков
Үлэҥ хаачыстыбатыгар болҕомтоҕун кытаатан уурар буол. Үрдүнэн барыгылдьыттаххына …… билэр күөлбүт балыга эбит диэн сэниэхтэрэ. Ф. Постников
Былыргы биһиги аҕаларбыт, эһэлэрбит туппут тоһоҕо бүтэйдэрэ эмэҕирэн, тохтон хаалбыттарын, си буолуохтааҕар барыгылдьыппыттарыттан сүөһү иҥниэ дуо? КН ПБ
2. Хараххынан мөлтөхтүк сирдэт, ханнык эмэтик көр. ☉ Плохо видеть, едва различать предметы
Дьиэлээх киһи сытарын дьэ барыгылдьытта. «ХС»
[Эмээхсин] аҥар хараҕын оннугар кураанах көмүскэтэ эрэ көстөр. Аҥар хараҕынан кыратык барыгылдьытар быһыылаах. Б. Лунин (тылб.)

туохт. Туохтан эмэ тугу эмэ биир-биир ылыталаан бырах, ыраастаа эбэтэр оннук гынан хомуй. ☉ Отбирать, выбирать, перебирать (напр., зерно); полоть
Аҕыйах хонон баран оҕолор холкуоска көмө дьон буола түстүлэр, — бааһынаҕа тохтубут куолаһы ылгыыллар. С. Федотов
Үлэбит таһынан өстөөх иитэлээбит миинэлэрин ылгыырбыт. И. Сосин
Моонньоҕону олордорго бэлэмниир сирбит почватыттан ача силиргэхтэрин, элбэх сыллаах сыыс оттору олорчу ылгыыр ордук. ЧМА МУХСҮү
♦ Силистэри (силистэри-мутуктары) ылҕаа — силиһиттэн (силистэри) түөр диэн курдук (көр силис)
Кинилэр манна эрэ дугуйдамматахтара чахчы, хос моонньохторо, куомуннаахтара, онноманна бүкпүттэрэ чуолкай, онон ол буолан сидьиҥнэри сир-дойду үрдүттэн силистэри ылгыах тустаахпыт. Е. Неймохов
Эргэ, хаалынньаҥ үгэстэр силистэрин-мутуктарын ылгыахха, туттуллубат буолалларыгар былааннаах дьаһаллары ыытыахха. ПЕ ҮҮҮИ
ср. тюрк. ылҕа ‘выбирать’, бур. илҕа ‘выбирать, избирать’, монг. илҕа ‘различать, делать различие’

туохт.
1. Аралдьый; туох эмэ элбэҕиттэн, өрүү биир күдьүс буоларыттан сылайан, тугу да арааран көрбөт буолан хаал. ☉ Отвлекаться, рассеиваться (о внимании); потерять способность четко различать предметы (устав от их однообразия или беспорядочного множества)
Киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймаарыйан барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа
Бу баһаар этэ. Ыстапаан манна кэлэн дьон элбэҕиттэн алаарыйан хаалла. И. Никифоров
Испиискэ хаатыгар маарынныыр биир тэҥ кэчигирэс суоруу дьиэлэрдээх кыбартаалга кэлэн, Үүйэ алаарыйан хаалла. Л. Попов
2. поэт. Сырдаан, кэҥээн көһүн (хол., халлаан, сир-дойду туһунан). ☉ Раскидываться, простираться (обычно о светлой шири земли и неба)
Алаарыйа арыллар Аҥаат-муҥаат эбэбит Ангараны санатар Арылыйар уулаах эбит. С. Тимофеев
Күөх окко харыйа күлүгэр умса түһэ сытар Лэппиэрэйдээх Булумдьу үрдүнэн күөрэгэй дьирибиниир, былыта суох күндэлэс күннээх киэҥкуоҥ, үрдүк халлаан алаарыйар. Л. Попов
Атым көмүс туйаҕа Битигириир. Мин бардым. Алаарыйа сыттаххын, Айгыр-силик алааһым! Д. Васильев
3. поэт. Сандаарыччы-күндээриччи тык (күн туһунан). ☉ Озарять своими лучами (о солнце)
Аан ийэ дойду араҥаччыта буолбут аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн алаарыйа тахсан, кэлбитэ... Далан
Арыы тыабыт кэнниттэн Алаас ыалын өҥөйөн, Аламай маҥан күннэрбит Алаарыйан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ото хомуллубут ходуһалаах Тоҕой Сэлэ үрдүнэн күн алаарыйа күлэр. Л. Попов
4. Сырдык, киэҥ, эйэҕэс хараххынан көр (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Смотреть светлыми, широко раскрытыми глазами
Чараас халтаһалаах, алаарыйбыт киэҥ саһархай харахтаах, саас ортотугар ситэ тиийэ илик дьахтар киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Байбаралаах Малаанньа алаарыйа көрбүт сып-сырдык харахтарын аһаҕастык мичилиппитинэн Бииктэргэ туһаайда. Л. Попов

туохт.
1. Туох эмэ туһунан аан бастаан билиини, өйдөбүлү ыл. ☉ Приобретать, получать первое представление, знание о чем-л.
Дьыаланы үс чаас устата билистилэр, аахтылар уонна буруйга тардыллыбыт [Баранов] …… илии баттаата. М. Попов
Аан бастаан Чаппанда отделениетын көрүөххэ, ол дьон тоҕо бытаарбыттарын билсиэххэ. П. Егоров
2. Кимниин эмэ саҥа көрсөн, кинини билэр буол, кини туһунан өйдөбүллэн. ☉ Знакомиться, познакомиться с кем-л.
Киһи кэпсэтэн, сылгы кистэһэн, ынах маҥыраһан билсэр (өс ном.). Биһиги бары суугунаһан тиийэн ыалдьыты кытта илии тутуспуппут, билсибиппит. Далан
△ Кимниин эмэ ураты чугас, истиҥ сыһыаннаах буол, оннук сыһыанна олохтоо. ☉ Устанавливать близкие отношения, быть связанным тесным личным общением, дружбой, любовью с кем-л.
Билигин Лаана Сережкалыын тыйаатырга билсиэхтэриттэн ыла өр кэм ааста. Н. Лугинов
Уол бу сылдьан күн ыраахтааҕы кыыһын кытта билсибит. Саха фольк. Люда ити хорсун уолу [Айанньыытабы] кытары кэнникинэн ыкса чугастык билсибитэ. С. Никифоров
3. Ким, туох эмэ уратытын көрөн араар, быһааран өйдүүр буол. ☉ Различать кого-что-л.; понимать, узнавать что-л. Ким тугун-ханныгын билсэр буолан эрэбит.
□ Халлаан сырдаан, үрүҥнэри, кыһыллары билсэр буолбуттара. Эрилик Эристиин

сыһ.
1. Чэбэрдик, чэнчистик, кирэ-хоҕо, бөҕө-сыыһа суох гына. ☉ Чисто, опрятно
[Дьэкиим:] Ол үрдүгэр ыраастык аһаан-таҥнан олоробут, онтон ордук туох наада. А. Софронов
«Тукаам, хотонуҥ муостатын күлбүһэҕинэн да сууйбутуҥ иһин, миигиттэн ордук ыраастык күрдьүөҥ суоҕа», — дии-дии, иэрийэ күлэрэ. М. Доҕордуурап
Балыарыйыттан күрдьэҕин ылан ас астыыр тэҥэ ыраастык туттан сыбаан барда. Э. Соколов
2. Биир тэҥ кылгас буоларын курдук сири кырсынан (оту оҕус). ☉ Чисто, ровно, под корень (косить траву)
Хотуурдар күөх окко умсаллар, Хоруйан ыраастык ылаллар. Д. Апросимов
Киһим оҥостон туран миигин сэмэлиир, ыраастык охсубаккын, оту хабарҕатынан быһаҕын диэн. Э. Соколов
Өйдүүбүн: аатырбыт охсооччу, Ыраастык ылларгын тэлиигин. Чэчир-68
3. Ону-маны араарар гына, чуолкайдык, дьэҥкэтик (көр). ☉ Чётко, ясно (видеть, различать)
Ханна да ат сүүрэн эрэрэ көстүбэт. Сээкэйи син ыраастык көрөргө дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Хараҥаҕа үөрэммит харах, эмискэ сырдыгы көрдөҕүнэ, маҥнай утаа сырдык тулатынааҕыны ыраастык көрбөт. Т. Сметанин
4. көсп. Чуолкайдык өйдөнөр гына, сөпкө, дьэҥкэтик (хол., саҥар). ☉ Безупречно, чисто, правильно (напр., говорить)
Аайа соһуччу сахалыы ыраастык: «Никушенька, мин эйигин таптыырым», — диэтэ. Е. Неймохов
Ефим Хатастан төрүттээх, үөрэхтээх саха уола этэ, нууччалыы ыраастык саҥарара. ПНИ АДХ
Үөрэхтээхтэр ыраастык саҥарыыны, ыпсаҕайдык, дьэҥкэтик суруйууну үрдүк култуура бэлиэтэ дииллэр. «ЭК»
5. көсп. Туох да мөккүөрэ, мунааҕа суохтук, чиэһинэйдик. ☉ Убедительно, неоспоримо, неопровержимо, чисто (напр., победить)
Кылбанов кыдамаҕа ыраастык кыайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Болгарин Азизовы саннын лаппаакыларынан көбүөргэ ыраастык уурда. «ХС»
Утарылаһааччыларбын ыраастык кыайталаатым. «Кыым»
6. көсп. Истиҥник, ис сүрэхтэн, дьиҥчахчы ылларан. ☉ Искренне, бескорыстно
[Мэндэ:] Эн дууһаҥ кирдээҕэ эбитэ буоллар, Мин эйигин маннык ыраастык таптыам суох этэ. И. Гоголев

туохт.
1. Туохтан эмэ төлөрүт, босхолоо. ☉ Отцепить, освобождать от чего-л.
Муҥхаһыт уолаттар арааран муҥнана сатаабыттар да, баҕадьыларын кыайан ылбатахтар. Күннүк Уурастыырап
[Силиппиэн] буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
«Туһахтан тыыннаах куобаҕы бэркэ сэрэнэн араарыллар куолута», — диэн [аҕам] үөрэттэ. Т. Сметанин
2. Ким, туох эмэ ситимин, холбоһуутун быс, тохтот. ☉ Разъединять, приостанавливать. Чаанньыгы розеткаттан араар
□ Лидия, саннын хамсатан, уол илиитин араарда
А. Федоров. [Арыйааннаах Эльвира] тутуспут илиилэрин, аһаҕас аанынан дьиэҕэ киирэн эрэ баран, араардылар. Л. Попов
3. Кимтэн, туохтан эмэ тэйитэн, туспа тут (хол., оҕону, ньирэйи). ☉ Отделять, отнимать от кого-чего-л. (напр., ребенка, теленка). Биир саастаах кыыстарын эмиийиттэн араардылар
□ Чэ, бу оҕоҕун бэйэҕиттэн араар! Таҥын! Эрилик Эристиин
Пиэрмэ быйыл аан маҥнай ньирэйи ынахтан араарбыта. Н. Заболоцкай
Тиий да торбосторгун ийэлэриттэн араартаа. Араардаххына, эбии аһылыгы кичэй. М. Доҕордуурап
4. Бэйэ-бэйэлэриттэн тэйит, икки аҥыы ыыт. ☉ Разделять, разлучать. Сэрии будулҕана Миитэрэйдээх Ньукулайы араарбыта, тус-туспа сэриилэспиттэрэ
□ Биһиги холкуоска аҕа уустаһыытынан киирэн аймаатылар, икки аҥыы араардылар. Амма Аччыгыйа
Кырдьык кыайыылаах сатата, Сырдык сытыы ыҥырыыта, Саҥа олох киэҥ хардыыта Биһигини араарбыта. С. Данилов
5. Туох эрэ биир кэлимиттэн ханнык эрэ чааһы босхолуу быс, ылан кэбис. ☉ Отделять часть от общего. Оҕонньор ат илин атаҕын сүһүөҕүнэн араарда
□ Тылы сүһүөхтэринэн арааран көһөрүллэр: холобур: ту-ру-йа, ха-ры-йа-лаах, хо-луо-дьас. СТ С
6. Кимнээх эмэ кэргэннии буолалларын быс; кэргэнниилэр олохторун үрэйэн, биирдэрин бэйэҕэр тарт. ☉ Развести какую-л. супружескую пару; разрушить семью и увести кого-л. из них
Татьяна Октябрина диэки кытаанахтык көрөр: «Дьэ, милииссийэ кыыс, миигин ити оҕонньортон араар. Мин аны кинини кытта олорбоппун». М. Попов
[Сибиэтэ оҕоҕо:] Ол эрээри, табаарыс аатыҥ ким эбитэ буолла, миигин Захартан араараары гынныҥ. С. Ефремов
Сибигинэһии баар: эн Митяны Дораттан арааран эрэр үһүгүн. Дьүөгэ Ааныстыырап
7. Туох эмэ хам сыстыбытын, тоҥмутун хоҥнор. ☉ Отделять что-л. прилипшее, примерзшее. Дьөгүөр ойбон хаппаҕа хам тоҥмутун нэһиилэ араарда. Сиэстэрэ кыыс, хата, бэрэбээскэбин ыарыыта суох араарда
8. Атын сиргэ туспа тут. ☉ Отделять, держать отдельно в другом месте
Икки сыллааҕыта «Ыраас олох» уопсастыбата тэриллэн, ыраастык туттар, хотону дьиэттэн араарар туһунан үлэ барар эбит. А. Бэрияк
△ Тугунан эмэ быыһаа, күрүөлээ. ☉ Разделять, перегородить чем-л.
Оһох чанчыгыттан саҕалаан, киһини түөһүн тылынан бадахтаах, титирик быыс дьиэни хотонтон араарбыт. Р. Кулаковскай
9. Кими эмэ ордоро, чорбото көр. ☉ Выделять кого-л. одного из группы людей. Эдэр тустууктартан ордук Петрову араарабын
10. Ким-туох эмэ уларыйыытын, уратытын өйдөөн көр, быһаар (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Различать, отличать изменение, специфическое свойство кого-чего-л. (чаще употр. в отриц. ф.)
Киһи киэһэтин, күнүһүн ситэ кыайан араарбат буолан эрэр. Н. Заболоцкай
Кини күнү-дьылы бу диэн араарбат. И. Федосеев
Иккиһин этэбин, таптал баай-дьадаҥы диэн араарбат, баайы-дьадаҥыны киһи бэйэтэ булар. А. Софронов
Арааһа, кини ас амтанын араарбат быһыылаах. П. Тобуруокап
11. эргэр. Сүөһү, мал-сал өлүүлээн туспа ыыт. ☉ Отделять, обособлять, выделив долю из общего хозяйства
Биһиги дьоннорбутуттан бэйэбит өлүү сүөһүбүтүн арааран ылан баран, ол холкуос тэрилиннэҕинэ, онно киириэхпит. Күндэ
ср. др.-тюрк. ар ‘разъединить’
♦ Илиигин араарбакка үлэлээ көр илии
[Яков Андреевич] сэрии сылларыгар холкуостаахтары производствоттан илиилэрин араарбакка үлэлииллэрин тэрийбит эргэрбэтэх киһи. М. Доҕордуурап
Отделение экэниэмикэтэ сайдыытыгар билиҥҥээҥҥэ диэри илиитин араарбакка үлэлэһэ сылдьар Афанасий Николаевич кыһыл көмүс кылаата улахан. «Кыым»
Кини [Семен Романович] күнү быһа илиитин араарбакка кабинетыгар үлэлииригэр ким барыта үөрэнэн хаалбыт. Н. Лугинов
Хараххын араарыма көр харах. Кэтириис киһи уҥуохтаах тумулга көхсүнэн олордо уонна оонньуу сылдьар оҕолортон хараҕын араарбата. С. Новиков. Аны Өлөксөй бу кыыстан хараҕын араарбата. В. Протодьяконов
Ити отууга өттүгэстии түһэ сытар урдустар тоҕо эрэ киниттэн харахтарын араарбаттар. «ХС»
◊ Дьахтары араар көр дьахтар
Тыллаах-өстөөх Чоочугур Чуоҕур маҥан ат үҥэр миэхэ: дьахтаргын арааран илпиккин. Саха фольк. [Дьахтарын] арааран барар күнэ буолбут. ПЭК СЯЯ
Өлүүҥ-чааһыҥ баар буолуо, эн урукку да ойоххун, үчүгэй аҕай дьахтары араараары гынаҕын ээ. Эрилик Эристиин
Ити Уйбаан Сэмэнэбис диэн киһи Лэгэнтэй атыыһыттаах хамначчыт дьахтардарын эриттэн арааран сылдьар үһү. Н. Якутскай
Ол икки ардыгар, [дьахтары] арааран ылан баран күн бэҕэһээҥҥэ дылы ойох гына сылдьан баран, ити быраҕан кээстилэр. Эрилик Эристиин. Хол-буут араар көр хол-буут. Бүөтүр оҕонньор ынаҕы хол-буут арааран, тоҥоро уурда
□ [Кыра быраат] өлөрбүт буурун сүлэн, хол-буут араартаан тэлэкэлиир. Эвен фольк.