изорванный, изодранный; изношенный (вконец); илбиркэй таҥас изорванная одежда # илбиркэй эҥээрдээ = разорять, пускать по миру.

разбрасывать, раскидывать, приводить в беспорядок (обычно что-л. сложенное, уложенное); разбирать; разорять; оҕолор таҥаһы үрэйбиттэр дети разбросали одежду; дьиэ үрдүн үрэй = разобрать потолок дома; тураах уйатын үрэй = разорить воронье гнездо.

туохт.
1. Иһит иһигэр баары кураанахтаа, сүөкээ. ☉ Опорожнять (посуду, ящик и т. п.). Дьааһыгы иччитэхтээ
2. көсп. Туга да суох гына имири сот, алдьат, кураанахтаа. ☉ Опустошать, разрушать, разорять. Сэрии иччитэхтээбит дойдута

туохт. Күүскүнэн былдьаан ыл (баайы-дуолу, малысалы); күүскүнэн киирэн алдьат, кураанахтаа, суйдаан ыл (хол., сэриинэн — атын сири-дойдуну). ☉ Силой отнимать, похищать (чужое имущество); силой разрушать, разорять, обирать (напр., чужую территорию, страну)
Талыыр-халыыр сэриигэ таластылар. С. Зверев
Эйигин [Бүлүү эбэни] ким да туора сиртэн кэлэн талаан-халаан да, илдьи тэпсэн, иҥнэри үктээн да барбата. Г. Нынныров

туохт.
1. Өтөр өрүттүбэт курдук сылат, сэниэтин эс, доруобуйатын улаханнык мөлтөт. ☉ Изнурять, обессиливать, подрывать здоровье
Ол оҥхойго ордук үөрэн, кырдьар саас, кыргыс-охсуһуу, атаан-мөккүөр алларыппыт Куралай Кустуга онно бүгэн көхсүнэн чоп түстэ. Д. Апросимов
Дьэбини тимир кэбирэтэр, киһини санаа алларытар. Күннүк Уурастыырап
Хаайыы! Алларыттыҥ ээ эн миигин, Күнүһү түүнтэн араарбаппын. Баар-суох эрэлбин, истиҥ иэйиибин Бу уораҕай аалла алыһын. М. Джалиль (тылб.)
2. Улаханнык алдьат-кээһэт, урусхаллаа. ☉ Разрушать, разорять
Аҕыйах бостуук уонна биригэдьиир тустаах үлэлэригэр дьалаҕайдык сыһыаннаспыттара хаһаайыстыбаны алларытар. «Кыым»
Пепеляев биһигини биир-биир үлтү сынньарга, ол кыаллыбатаҕына, аара элбэх тоһууру оҥортоон, күүһү алларытарга санаммыт. «ХС»

даҕ. Тырыттыбыт, быһыта баран тэллэ, салыбырыы сылдьар. ☉ Изорванный, изодранный, вконец изношенный
Тайахтаах, илбиркэй таҥастаах, оҕуруот таһыгар, дьиэттэн тэйиччи кыс маска олорор. А. Софронов
Киэһэ аайы мин соҕотох илбиркэй кинигэбин хайдах эмэ мүччү туттаран көрө охсор дьулуурдаах. Амма Аччыгыйа
Илбиркэй сонун сыттанан, ороҥҥо иттэннэри түһэн кэбистэ. М. Доҕордуурап
Таһырдьаттан Уһун Сэмэн, Сиикэй Ньукулай бар хоруо буолан илбиркэй ырбаахылаах, матыыгалаах киирэллэр. Күндэ
♦ Илбиркэй эҥээрдээ - көлөһүннээн сиэ, дьадат, баайын эс. ☉ Разорять вконец кого-л. (соотв. пускать по миру)
Мин эһигини, хара көлөһүммүн муспут баайбын-топпун аймаабыттары, алаһа дьиэбин алдьаппыттары, илбиркэй эҥээрдээбиттэри, бакыр сүһүөхтээбиттэри, ойуттубут олооччулаабыттары, кыраатаҕым буоллун! Н. Якутскай

туохт.
1. Туох эмэ бүтүнү ыһан-тоҕон кэбис, онно-манна быраҕаттаа. ☉ Разрушать, разорять что-л. [Эһэ] кымырдаҕас оргулун Кырыы өттүн үрэйдэ, Кыһыл тылын таһааран Кыныһахтыы кирийдэ. Т. Сметанин
Эһэ тиит устун өрө хатаастан тахсан ампаар үрдүн үрэйэн, үөдэн-таһаан оҥорбут. «ХС»
2. Ыһан-тоҕон, туһата суохтук ороскуоттаан, матайдаан кэбис. ☉ Тратить бездумно, легкомысленно, мотать, растранжиривать
Үөл-дьүөл үктэллэнэн, Үөдэн-таһаан өйдөнөн, Үбү-аһы үрэйэн Үтүөбүн үлтүрүппэтим. А. Софронов
[Уйбаан] Аҕа уустаһыытын таһааран, холкуос үбүн-аһын үрэйдэ, биригээдэлэри аҕа уустарынан араартаан олорор. Амма Аччыгыйа
ср. алт. үре ‘портить; расточать, тратить’

туохт.
1. Кимтэн эмэ күүскүнэн эбэтэр саанан, сэбинэн куттаан былдьаан, халаан ыл. ☉ Отнимать силой что-л. у кого-л., грабить кого-л. [Суруксут:] Ылбыт харчыбын талаан ыллылар диир [Бэһиэччик]. А. Софронов
Үгүстүк биллибит, талбыттан талааммыт тамахха таптайбыт, талаанньыт аатырбыт …… биэлэйдэр бэртэрэ биһиги этибит. П. Ойуунускай
2. Туох эмэ сыаналаах ууруллубутун (үксүгэр дьиэни, ампаары, ыскылааты) күүскүнэн алдьатан киирэн илдьэ бар. ☉ Похищать, грабить путём взлома; расхищать казённое имущество; разбойничать
Лааппытын талаары гыммыттарын кини сир аайы ууһумсуйан олорон кэпсиир. Амма Аччыгыйа
Куорат иһинээҕи кэпэрэтииптэри, сэбиэскэй эргиэн сууттарын барытын талаан аһаабыттар. Эрилик Эристиин
Охуоскай, Айаан, Ньылхаан устун күрээн сылдьар үрүҥ эписиэрдэр, баандалар нэһилиэнньэни, кэпэрэтииптэри, таһаҕастаах борокуоттары талыыллар. Д. Токоосоп
3. көсп. Халабырдаах сэриинэн киир, оннук сэриини күөртээ. ☉ Разорять войной
[Биһиги дойдубут дьолун-соргутун] билигин ким кэҕиннэриэн, талыан, ууга-уокка уматыан баҕарарый? Суорун Омоллоон
Тастан киирэр Талыыр күүстэн Хаарыан ийэ дойдубутун Харыстаһан тураммыт, Иҥсэ мэнэгэй бэлэһи Иҥнэрэргэ бэлэммит! А. Абаҕыыныскай
Ньиэмэстэр талыы кэлбит сэриилэрин славяннар кыдыйталаан кэбиһэллэрэ. АЕВ ОҮИ
♦ Аттаахтан кымньыытын халыыр, сатыыттан тайаҕын талыыр — аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ылбыт диэн курдук (көр тайах II)
Аттаахтан кымньыытын халыыр, Сатыыттан тайаҕын талыыр Албынкөлдьүн ыраахтааҕы …… Ар-бур тыла сатаарыйда. Эллэй
ср. др.-тюрк., тюрк. тала ‘грабить’, монг. талах ‘конфисковать; грабить’

1. сыһ.
2. Турар гына, сууллубат гына, хороччу. ☉ В стоячем положении, вертикально
   Өлбүтүҥ кэннэ хайа үрдүн хаһан туруору көмүөхтэрэ. Саха фольк. Үөл титирик тоһоҕо туруору анньыллан турара. Суорун Омоллоон
   Тоҥ луому ылан Туруору саайан чыҥырҕатта. С. Васильев
3. көсп. Көнөтүнэн, хайдах баарынан, аһаҕастык (тугу эмэ эт, кэпсээ). ☉ Прямо, открыто, откровенно (сказать кому-л. о чём-л.). Туруору эт
   □ [Өлөксөөс] барытын судургутук, туруору этэн кэбиһэр
   Эн онон сөп буолан хаалаҕын. А. Бэрияк
   [Оппуон оҕонньор:] Чэ бэйи, эн биһикки биир хааннаахсииннээх, уруулуу дьон быһыытынан туруору кэпсэтиэх. «ХС»
   3
   тура диэн курдук. [Күн Толомон Ньургустай Кулун Куллустууру] үс хонукка туруору хоруйан сууйда. ПЭК ОНЛЯ III
   Күн ахсын үлэлиир үлэтэ, Туруору саах күрдьэр буолбута. Эрилик Эристиин
   Норуот билэ дьонноро Тоҕуоруһан мустан Тоҕус хонук устата Туруору көрүлээн таҕыстылар. ТТИГ КХКК
4. даҕ. суолт.
5. Сытыары буолбатах, көнө. ☉ Стоячий, вертикальный. Туруору саҕа
   □ Туруору эркиннээх дьиэлэри тутар буолтар. Н. Габышев
   Туруору хайытыы утары уонна ойоҕос буолуон сөп. ННС ЧАа
   Бу сыыппаралары туруору килиэккэҕэ суруй. «ББ»
6. Дабайарга, ыттарга ыарахан, үрдүк, үөһэ өрө харбаспыт. ☉ Крутой, отвесный. Туруору сыыр
   □ [Микиитэ] бөдөҥ иирэлээх туруору арыыга таҕыста. Амма Аччыгыйа
   Маннык туруору хайаны Бастаан дабайар ыарахан. С. Тимофеев
7. көсп. Көнө, туох да улаҕалаах санаата суох, аһаҕас. ☉ Прямой, открытый, откровенный. Туруору киһи
   □ [Байбал уус] туруору киһи, таһыттан көрдөххө, курутуйбута, долгуйбута биллибэт. В. Яковлев
   Щуровы туруору сирэйдээҕин-харахтааҕын иһин Фома ытыктыы саныыра. М. Горькай (тылб.)
   ♦ Туруору сиэбит кэпс. — кими эмэ, туох эмэ үбүн-аһын, баайын туһанан бараабыт, эспит. ☉ Разорять кого-л., разрушать чьё-л. материальное благополучие.
   ◊ Туруору атах түөлбэ. — баҕана. ☉ Стояк. Дьиэ тутааччылар туруору атах оҥордулар. Туруору балаҕан көр балаҕан. Ыраахтан туруору балаҕан турара көстөр. Туруору оһох түөлбэ. — саха оһоҕо, көмүлүөк. ☉ Якутская печь, камелёк
   Сэллээн көрбөккө күнү быһа оттуллар туруору оһох суоһуттан муус түннүктэр суунан ньалҕарыһаллар. Г. Нынныров
   Туруору талкы — тобук талкы диэн курдук (көр талкы). Ортоку баҕанатыгар туруору талкытын, аан орон аттыгар сытыары талкытын уонна атах ороно ааттаахха сылгы төбөтө талкытын уурталаабыт. М. Доҕордуурап. Туруору тарт — сытар киһини атаҕар туруор. ☉ Поднять резким движением лежащего человека на ноги
   «Чэ, быраһаай!» — диэт, Тоня эмээхсини илиититтэн ылан туруору тарта. М. Доҕордуурап
   Туруору тартылар. Көрбүтүм. Ньиэмэстэр. Т. Сметанин
   Эһэтэ Утуйааны окумалыттан туруору тарта. «ХС». Туруору умнастаахтар бот. — хороччу үүнэр умнастаах үүнээйилэр. ☉ Растения с прямым стеблем
   Үүнээйилэр баһыйар үгүстэрэ туруору умнастаахтар. КВА Б. Туруору ый — саҥа ый үүнэригэр көнөтүк тахсар ый (саас эбэтэр сааһыары кыһын ичигэс, хахсаата суох, оттон күһүн эбэтэр күһүөрү кыһын тымныы, тыаллаах буоларын билгэтэ). ☉ Восходящий молодой месяц, у которого концы находятся на одной вертикальной линии (в начале весны или весной это предвещает тёплую, безветренную погоду, а в начале зимы или зимой — холодную ветреную)
   Халлааҥҥа туруору ый турарын көрдө. Н. Апросимов

туохт.
1. Тоһутан, хайытан, үлтүрүтэн уо. д. а. буорту гын, бүтүнэ суох гын, туһатыттан таһаар. ☉ Повреждать, портить, приводить в негодность (напр., ломать, разбивать и т. д.).— Тыый, оллох маспын ким алдьатта?— Таня саҥа аллайда
— Ким алдьатыай? «Кэйиикэбиҥ» (ынах аата) үлтү тэбистэ ини. М. Доҕордуурап
Сэрэн, мастаах буолуо, хотуургун алдьатыаҥ. Далан
Оҕус мөссүөнүн алдьаппытын иһин атыыры ордук буруйдааҕынан аахпыттар. Амма Аччыгыйа
2. Тоҕута үктээн бааһырт, хаһан кэбис, буортулаа (суолу, сири, айылҕаны). ☉ Разбивать, разрушать, портить (напр., дорогу, почву, природу тяжелой техникой). Ыарахан массыыналар суолу алдьаппыттар
□ Айылҕа сокуонун соппокко, Сир айылгытын алдьаппакка, Олор, охсус, үлэлээ, Тут, ай уонна көрүлээ. С. Данилов
Өйдөөх төбө айылҕа кэрэтин өссө тупсарар, Оттон акаары — олус алдьатар. Далан
[Баһымньы:] Саҥардыы көҕөрөн эрэр хонуу барахсаны алдьатыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
△ Бүтүн, тоҥуу бэйэтин бааһырт (хаар туһунан); ыраас бэйэтин тыалынан-ардаҕынан уларытан дьүдьэт, буорту гын. ☉ Повреждать целину, идти (ехать) по снежной целине
Аттара ити биэс уонча көстөн аҥаарын курдук эрэ алдьатан бараннар, көбүөх гынар күүстэрэ эстэн олох турунан кэбиспиттэрэ. «ХС»
Кырса суола сорох сиринэн хойуу, сорох сиринэн сэдэх, букатын хаары алдьаппат. Н. Якутскай
Бэс ыйынааҕы сааскы нуурал халлаан киэлитин алдьатан, арҕааттан эмискэччи анысханнаах силлиэ түспүтэ. Т. Сметанин
3. Быһан, кэрдэн сиэн, ороскуоттаан бар (ууруу хаһаас аһы). ☉ Начинать потреблять, расходовать (обычно о провизии, оставленной впрок)
Атах эти алдьатан, Астыыр-үөллүүр киэһэҕэ Сэмсэ биэрэн оҕолорго Сиикэй эти сиэтэллэрэ. Күннүк Уурастыырап
4. Туора дьон, уопсастыба мала тутуллар хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы күүскүнэн арыйан киир (уораары, халаары). ☉ Взломать и войти с целью похищения, грабежа (в закрытое помещение, строение)
[Уйбаан:] Кууһума оҕонньор ампаарын мин алдьаппытым, үбүн мин ылбытым... А. Софронов
Мин учууталбын! Эн ороспуонньуккун, хатааһыннаах ааны алдьатан киирэр ороспуонньуккун! Амма Аччыгыйа
Уоруйах уорбут буруйбут суоҕа, Ампаар алдьаппыт аньыыбыт суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
5. Урукку үчүгэй туругуттан уларыт, буорту гын, дьүөрэтин кэс, туругун хамсат (хол., бэрээдэги). ☉ Выводить из первоначального порядка, нарушать порядок, нормальное, обычное состояние чего-л. (напр., ансамбль)
Тылгынан бэрээдэги алдьатаҕын диэн, куһаҕаммын таһаарар. Амма Аччыгыйа
Маннааҕы остуол бэрээдэгин алдьаттахпытына, тойоммут кыыһырыа диэн, эмиэ туттуналлар. Эрилик Эристиин
[Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
6. көсп. Сатарыт, айгырат, аймаа (хол., олоҕу). ☉ Расстраивать, нарушать, разрушать (напр., жизнь, город, государство)
Аан дойду албыннаах олоҕун Алдьатар алгыстаах үлэ Саҥа саргытын салайаммыт Бары барбах бастаан туруо. П. Ойуунускай
Мин улууһу алдьаппыт түөкүн эбит буоллахпына, түөкүн утумнаах диэн кырдьаҕас сэһэнэ баар, оччоҕо ити бэйэҥ уолуҥ эмиэ улууһу алдьатар түөкүн буолаарай. МНН
Иҥсэ-мэнэгэй баар бу аан дойдуну алдьаппыт. А. Сыромятникова
△ Улахан ороскуокка тэп, эс-быс, дьадат. ☉ Разорять, опустошать; расстраивать (напр., чье-л. благополучие, достаток, здоровье кого-л.)
Сорох ардына уу суттар алдьаталлара, сорох ардына хаһыҥ эрдэ түһэн бурдукка ас киллэриминэ алдьатара. «ХС»
Никотин киһи доруобуйатын алдьатар. ПНЕ СТ
Оонньооччу хаартыга сүүйэн дьону алдьаттаҕына, куһаҕаны оҥорбукка холоммот. Күннүк Уурастыырап
♦ Аатын алдьат көр аат. Санаатын алдьат көр санаа. Уутун алдьат көр уу II. Эти-хааны алдьат көр эт-хаан