несов. 1. (подразумеваться) виден; 2. разумеется в знач. вводн. ел. биллэн турар.

нареч. 1. (смело) хорсуннук, сорунуулаахтык; 2. (категорически) бүтэһиктээхтик; 3. (совершенно) букатын, олох; 4. (без исключения) олордьу, олох; 5. в знач. вводн. ел. (разумеется) чахчыта, кырдьыга.

возвр.-страд. от бил = 1) становиться известным, прославляться; Саха сирин алмааһа аан дойдуга билиннэ алмазы Якутии стали известны всему миру; 2) признавать; буруйгун билин = признать свою вину # биллэн турар модальное словосочет. как известно; разумеется, известное дело; биллэн турар , эн итиниэхэ сөбүлэспэккин разумеется, ты на это не согласишься; биллэн турар , сааһын билбэтэ известное дело, он возраст свой не знал.

1. союз отриц.-противоп. не..., но...; не..., а...; не только, но и...; эһиэхэ буолбакка , биһиэхэ баар не у вас, а у нас есть; Саха сиригэр эрэ буолбакка , дойдуҕа бүтүннүүтүгэр биллэр он известен не только Якутии, но и всей стране; 2. частица утв. употр. в диалогической речи конечно, разумеется; мин буолбакка ким буолуой ? разумеется, я, а кто же ещё?; сэрэнэн буолбакка конечно, буду осторожен.

модальное сл. 1) как же, а как же, конечно, разумеется; ещё бы; аҕата сэмэлээминэ , хайыай отец его, разумеется, упрекает; хайыай , үлэлиир киһи ! а как же, он же работает!; хайыай , хайҕаппыт киһи ! ещё бы, его же хвалили!; 2) выражает вынужденность совершаемого действия, бесполезность предпринимать что-л. другое что делать, что поделаешь; делать нечего, ничего не поделаешь; хайыай , эмиэ барарыгар тиийдэ делать нечего, опять пришлось ему ехать; барбакка, хайыамый ничего не поделаешь, пойду.

1) модальное сл. конечно, бесспорно, разумеется; даарым , ону эн кыайыаҥ конечно, это ты одолеешь; конечно, ты с этим справишься; 2) союзн. сл. хотя, несмотря на то, что...; даарым кыра да, сытыы сүгэ хотя маленький, но острый топор.

мест. м.(сама ж., само с, сами мн.) 1. бэйэм, бэйэҥ, бэйэтэ; я сам сказал мин бэйэм эттим; он сам это сделал кини маны бэйэтэ оҥордо; вы сами знаете эн бэйэҥ билэҕин; он сам справится с работой кини үлэтин бэйэтэ кыайыаҕа; 2. в знач. сущ. м. разг. (хозяин) бэйэтэ; сам приказал бэйэтэ бирикээстээтэ; # само собой разумеется биллэн турар; сам по себе 1) (самостоятельный) бэйэтэ бэйэтигэр, туспа; 2) (взятый в отдельности) тус бэйэтэ.

сыһыан холб.
1. Инники санаа, кэллиҥҥи этиллибиттэн көрдөххө, толору өйдөнөр, сокуоннай буолуохтаах эбит диэн сыаналааһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку говорящим предшествующей мысли как вполне понятной, закономерной и должной, исходя из содержания последующего высказывания (конечно, разумеется, да и понятно)
Кини санаата көнньүөрбүтэ сүр, буолумуна даҕаны, улахан үөр бөрөттөн кырдьаҕас ийэлэрэ уонна икки оҕо бөрө эрэ хааллылар, олор оччо кутталлара суох. «ХС»
Кырдьык, быһыыта, кырдьан эрэбин дуу, тугуй? Буолумуна даҕаны. Бэл, үөрэппит оҕолорум төһө эмэ сааһырдылар. Софр. Данилов
Улугурбут курдук, буолумуна даҕаны, сылайдаҕа. Н. Габышев
2. Саҥарааччы үгэргээһинин көрдөрөр. ☉ Выражает иронию говорящего (а как же)
[Ваня мунньаҕы] куоҕайбыт үрүҥ моойдоох кыыһы кытта сэһэргэһэриттэн ордон истибэтэ. Буолумуна даҕаны, кыыс барахсан нарына бэрдэ. Амма Аччыгыйа
Буолумуна даҕаны, мааны, быраас кэргэннээх киһи үөрэҕэ суох ийэтин ахсарыа дуо? «ХС»

I
ситим т. Төннүктүүр ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү, салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (хотя)
Ууҥ ончу уолбат …… Сайыны быһа быыппаста, тыга Уста сытаҕын, Даарым кыраҕын. Күннүк Уурастыырап
Көрдөххө, Даарым кыһын, Күүттэххэ, Күннүүн уһун. Дьуон Дьаҥылы
△ Үксүн да, иһин, да иһин диэн төннүктүүр суолталаах ситим тыллары кытта холбоһон туттуллар. ☉ Часто сочетается с уступительными союзами да, иһин, да иһин
Даарым аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол дииллэрэ. А. Софронов
Даарым тыаҕа олорор да, төрүт билбэт эбит. Софр. Данилов
[Кулуба - бандьыыттарга:] Мин эһигини уруккуттан ыла, даарым мөхпүтүм да иһин, сүрдээхтик таптыыр бырааттарым этигит. Эрилик Эристиин
II
сыһыан т. Саҥарааччы сөбүлэһэн бигэргэтиитин көрдөрөр (биллэн турар). ☉ Выражает согласие, подтверждение говорящего (конечно, бесспорно, разумеется)
Ээ, даарым, таптаһарбыт ханна барыай! ПЭК ОНЛЯ I
Сайын, даарым, ичигэс, ол гынан баран үлэлиэх диэтэххэ, моһуога элбэх. ДФС КК
Даарым, биһиэхэ опыт баар. Сылгыга анаан миэхэ эдэр дьоннордо аҕал. «ХС»
русск. диал. да 'ром 'ничего, ладно; можно, разрешается'

сыһыан т. Саҥарааччы этэр санаата кырдьыктааҕар итэҕэтэр сыһыанын утары тутан тэҥниир дэгэттээх күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает и усиливает убеждение говорящего в достоверности содержания высказывания с оттенком значения сравнения, сопоставления (тем более, подавно, тем паче, разумеется, конечно)
Эгэ итинтикэҥ улааттын, уҥуоҕа кытааттын. Суорун Омоллоон
Моотуос эмээхсин тиийэрин кэннэ, эгэ мин онно тиийиэ суох үһүбүн дуо? Софр. Данилов
Кини ыарыытын билиҥҥэттэн ааҕан сиппэт. Эгэ, кырыйдаҕына хайдах буолуой? В. Протодьяконов
△ Ардыгар ситим тыл дэгэттэнэр. ☉ Иногда имеет оттенок союзного значения
Уолаттарга кэпсээбэтэх эбиттэр, эгэ билигин кэпсиэхтэрэ дуо, кэпсээбэттэр. Эрилик Эристиин
Билигин эн бас билэр оронуҥ суох, эгэ остуоллаах буолуоҥ дуо? М. Доҕордуурап
[Сылгылар] хаарга батыллан охтон ылаллар, эгэ хаһан аһыахтара дуо. В. Протодьяконов
ср. тув. харын эки-дир ‘тем лучше’, бур. диал. эгээ ‘самый’