ж. см. раковина 1.

аат. Хаба хаата. ☉ Раковина, ракушка моллюска. Күөл кытыытыгар чаҥкы бөҕө сытар

прил. 1. чөмчүүктээх, чөмчүүк; жемчужная раковина чөмчүүктээх хаба хаата; 2. перен. чөмчүүк ыраас; жемчужные зубы чөмчүүк ыраас тиистэр.

хрящ; кулгаах өҥүргэһэ ушная раковина; мурун өҥүргэһэ носовой хрящ # харах өҥүргэһэ белок глаза; сымыыт өҥүргэһэ белок яйца; өҥүргэһинэн көр = смотреть вывороченными белками глаз (о взгляде умалишённого, глазах мертвеца).

I 1) червоточина (в древесине); 2) пузырьки (во льду).
II : хаба хаата раковина моллюска, ракушка.
III : хаба ортото самый центр, самая середина чего-л.; хаба ортотугар түһэр = попасть в самую середину чего-л.

бычылый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Иһит сууйар итии, тымныы уулаах раковина иһэ эмиэ сууллубатах иһитинэн өрөһөлөммүтүн, ол анныгар бөҕө-сыыһа туолан таһынан баран, бычылыҥныы олорор биэдэрэҕэ хараҕым иҥнэ түстэ. «Кыым»

даллаҕар кулгаах - даллайбыт быһыылаах, кэтит, улахан кулгаах. ☉ Большие, оттопыренные уши
[Болот] даллаҕар кулгааҕын [тайах мас] сиирэ-халты солоон санныгар кэлэн сырбатта. Н. Заболоцкай
[Тайах] Даллаҕар кулгаах, Дыабаҕар атах, Дагдаҕар арҕас. С. Васильев; кулгаах даллаҕара анат. - кулгаах тас өттө. ☉ Ушная раковина
[Үүтүнэн иитээччилэр тыаһы үчүгэйдик истэллэригэр] кулгаахтарын даллаҕара көмөлөһөр. ББЕ З
[Ымынах быта] кулгаах даллаҕарын ис өттүгэр үөскээччи. БПМ КИиКСЫа

аат.
1.
кэпс., силбээһин диэн курдук. Раковина аһыллыыта сибээскэ уунан-уһаан биэриититтэн тутулуктаах. ББЕ З
Биэ төрүөн иннинэ төрүүрүгэр сөп гына тааһа кэҥиир. Таас сибээскэлэрэ үс гыммыт биир эбэтэр түөрт гыммыт биир төгүл уһууллар. НПИ ССЫа
2. саахымат. Утарылаһааччы хайа эмэ бүгүүрэтин хамсаттаҕына, хоруола эбэтэр ордук сыаналаах бүгүүрэтэ аһылларын курдук түһэн кэлгийии. ☉ Нападение на какую-л. фигуру противника, связывающее её перемещение под угрозой открытия короля или другой большой фигуры, связка
Үрүҥнэр сибээскэҕэ киирэртэн сэрэнэллэрэ наада. НСС ОоО

1. 1) футляр; чехол; коробка; ачыкы хаата футляр для очков; саа хаата чехол для ружья; испиискэ хаата спичечная коробка; мыыла хаата мыльница; иннэ хаата игольник; сыттык хаата наволочка; 2) сума, мешок; тирии хаа кожаная сума; балык тириитэ хаа сума из нерповой кожи; кыл хаа волосяная сетка-мешок; 2. в знач. прил. перен. разг. указывает на обладание каким-л. качеством в большой степени: өй хаата (киһи ) большой умница; ума палата; дьиибэ хаата (киһи ) большой шутник, проказник; куолу хаата (киһи ) большой любитель наставлять, поучать # баҕа хаата см. хаба II: хаба хаата ; ньуоска хаата диал. камбала; өрүс хаата русло реки; өрүс уута хаатынан кэлбит вода в реке поднялась вровень с берегами; үөс хаата жёлчный пузырь; чоху хаата а) улитка; б) раковина улитки.

I
аат.
1. Тимиргэ, маска үөскүүр дьөлөҕөс, көҥдөй; хабахтар (мууска). ☉ Изъян, червоточина в древесине, отверстие в железе; пузырьки (во льду). Хабалаах тимир. Мас хабата
□ Муус хабалаах сиринэн кыратык ойо барбыт. «Чолбон»
2. Кытаанах хаа иһигэр сылдьар, уҥуоҕа суох сымнаҕас эттээх харамай. ☉ Беспозвоночное мягкотелое животное, покрытое раковиной, моллюск, улитка
Көлүйэлэргэ, күөллэргэ уонна өрүс чуумпу хомолоругар уу иһинээҕи үүнээйилэргэ мэлдьи бөдөҥ улитканы — улахан хабаны булуохха сөп. ББЕ З
Тууһа суох ууга — көлүйэҕэ, күөлгэ араас моллюскалар олороллор: хаба, лужанка, катушка. СМН АҮө
Хабалар (улиткалар) үүнээйилэр умнастарынан бэрт наҕыллык сыыллаллар. АВ СҮү
◊ Хаба хаата зоол. — сорох тоноҕоһо суох харамайдар эттэрин-сииннэрин бүрүйэр кытаанах хах, бүрүөһүн. ☉ Твёрдый защитный покров некоторых беспозвоночных животных, раковина
Микиитэлээх Өлөксөй таптыы көрбүт таастарын, хабаларын хаатын уу түгэҕиттэн умсан таһаараллар. Амма Аччыгыйа
Икки күлтэҕэр кыраппыын уонна хаба хаатын курдук эриллэҕэс хас да табах күлэ кутар иһит көстөллөр. В. Яковлев
Куурусса ыраах сиргэ тиэйиини, таһыыны тулуйар, кытаанах хахтаах сымыыты биэрэрин наадатыгар хаба хаатын үлтүрүтэн сиэтэллэр. ККЕ АЦ
ср. осм. камыш ‘род моллюска’, калм. хавхакта ‘черепаха’
II
<хабыллар (хабайар)> хаба ортото көр хабылын III
Эһэ сүүһүн хабыллар хаба ортотуттан хоп-хойуу хаан туора чоккураан түспүт. Амма Аччыгыйа
Куорат хабайар хаба ортотугар киэҥ олбуордаах, түөрт муннуктуу түһэриллибит дьиэ киэптээн турар. П. Филиппов
Ол икки ардыгар көтөр номнуо күөлү хаба ортотунан өрө көтөн ханарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай