прил. разг. даллаҕар кулгаахтаах.

көр бөлтөгөр
Бүлүү кыыһа бөлтөҕөр харахтаах үһү (тааб.: муус түннүк). Коля диэн суптугур сэҥийэлээх, иэдэһэ бөлтөҕөр, сүүһэ кэтит, кулгааҕа даллаҕар эдэркээн уол кылапхалап көрбөхтөөтө. А. Сыромятникова

көр даллаҕар
[Сылгы] Чараас чабырҕайдаах, Даллыгыр кулгаахтаах, Намылхай кутуруктаах. Саха нар. ыр. II
Дарба таныылаах, Чараас чабырҕайдаах, Таһынан харахтаах, Даллыгыр кулгаахтаах [атыыр сылгы]. Күннүк Уурастыырап

даҕ. Үөһээ өттө кэтит; улахан, модьу. ☉ Широкий в верхней части; большой, рослый
Халҕан тэлэс гына түһэрин кытары, дагдаҕар таһаалаах киһи тахсан манньарах гына түстэ. ПЭК ОНЛЯ III
[Тайах] Тэрбэгэр харах, Даллаҕар кулгаах Дыабаҕар атах, Дагдаҕар арҕас. С. Васильев
Кэтит, дагдаҕар сарыннаах, эт лахса киһи саҥарбытынан барда. С. Никифоров

аат. Киһи тас көрүҥэ, бүтүннүү көстүүтэ. ☉ Весь наружный вид, облик кого-чего-л.
Үс быраат дьүһүннүүн-бодолуун, майгынныын-сигилилиин тус-туспа дьоннор. Амма Аччыгыйа
Маппыр хайдах эрэ сылгы курдук дьүһүннээх-бодолоох, уһун көҕүллээх баттахтаах, даллаҕар кулгаахтаах, адыгыраабыт араҕас бөдөҥ тиистэрдээх, боллоруттаҕас уостаах. Л. Попов
Бадарааҥҥа икки хоммут, төбөтүгэр кус сымыыттаабыт киһитэ Таҥас-сап, дьүһүн-бодо, быһыы-тутуу - туох аанньа буолуой?! Т. Сметанин

көр даллаҕар
Дьыл оҕуһун икки таллаҕар кулгааҕыттан тута сылдьан Дьүкээбил сытыы кылыс батыйатынан моонньоох баһын быһа кэрдэр. Н. Якутскай
Ыт таллаҕар кулгаахтарын налбыччы түһэрбит, оҕуруо харахтардаах, мэппэллибит быыкаа муннулаах. Е. Неймохов
Еремей Егорович, алта уонча саастаах эрээри, хапхара лэппэллибит баттахтаах кыра төбөлөөх, …… киһи тардан көрүөн баҕарар улахан таллаҕар кулгаахтаах. Н. Габышев

аат.
1. Ойуур ортотугар эбэтэр саҕатыгар кыра ырааһыйа. ☉ Лужайка посередине или на опушке леса
Ойуур хонноҕор үчүгэйкээн көбүс-көнө күөх дьэллэҥ ортотугар …… күрүө оҕотун туппуттар. Болот Боотур
2. Сарсыарда халлаан сырдаан эрэр кэмэ, сарсыардааҥы үөл-дьүөл. ☉ Время рассвета, предрассветные сумерки
Тыҥ хатыыта, сарсыарда дьэллэҥҥэ Хайыһарым кыыдамныыр суолун …… Чолбон төлөнө сырдатар. Л. Попов
◊ Дьэллэҥ кулгаах фольк. - даллаҕар, аһаҕас, истимтиэ, чуор кулгаах. ☉ Широко расставленные, оттопыренные, чуткие уши
Үүннээх-тэһииннээх Үтүө тылбын Икки тэргэн ый Ньэмиэтэ буолбут Дьэллэҥ кулгааххар Таба тайан, көрө билгэлээ. Таллан Бүрэ

хаамп диэнтэн холб. туһ. Эмиэ саҥата суох хаамсан, балаҕаннарын тэлгэһэтигэр киирдилэр. Амма Аччыгыйа
Дьон эмиэ туран хаамсан суугунастылар уонна биир сиргэ баран төбүрүөннээн олордулар. М. Доҕордуурап
Хаарчахха киирээттэрин кытта, сүөһүлэр даллаҕар кулгаахтарынан сапсыммахтаан, ыҥырана-ыҥырана, оҕонньорго утары хаамыстылар. Л. Попов
◊ Тэҥҥэ хаамыс кэпс. — кимтэн да, туохтан да хаалсыма, тэҥ буол. ☉ соотв. идти в ногу с кем-чем-л.
Композитор, мелодист Ф. Корнилов олоҕу кытта тэҥҥэ хаамсан испитэ. И. Федосеев
Ыаллыы холкуос күрэхтэһиигэ тэҥҥэ хаамсан иһэр. «Кыым»

1. тыаһы үт. туохт. «Харк» диэн биирдэм тыаһы таһаар (хол., хаппыт туоһу үктүүргэ). ☉ Произвести негромкий, короткий треск, хруст, треснуть, хрустнуть, хрупнуть (напр., о звуке раздавленной сухой берёсты)
   [Кулун Куллустуур] Хата мүһэлэрин силиитин харк гына обортолоон ылбыта. ТТИГ КХКК
   Тайах мас кини [Болот] даллаҕар кулгааҕын сиирэ-халты солоон, санныгар кэлэн сырбатта уонна икки аҥыы харк гынан хаалла. Н. Заболоцкай
2. туохт., кэпс. Эмискэ өлөн хаал, суох буол. ☉ Внезапно умереть
   Кырдьаҕас киһи үлэлии сылдьан биирдэ харк гынан хаалыам буоллаҕа. И. Сосин
   Бу сырыыга киһибэр атын кыыс-намчы уолчаан холбоспут. Бып-быыкаайык, хапхатыҥыр. Хайдах эрэ субу харк гынан хаалыах курдук. С. Федотов
   «Хайа, мин хаһан эрэ харк гыннахпына хайдах соҕотоҕун бу ураһаҕын иччилээн хаалыаҥый, — диэбитэ аҕата. «Чолбон»

аат сыһыан т.
1. Этиллэр санаа, соруйан гыммыт курдук, куһаҕан өттүттэн эбиилик буолбутун суланыы, үҥсэргээһин дэгэттээх көрдөрөр (саатар, муҥар). ☉ Выражает оценку предмета высказывания как дополнительной трудности, имеет оттенок сетования, недовольства (к тому же, как назло, к несчастью)
Манна туох да аата-ахсыыта биллибэт үгүс үрэх киирэр. Муҥар, бары аҕас-балыс курдуктар. Суорун Омоллоон
Күрүөх киһи, муҥар, аппын куоттаран кээстим. С. Ефремов
Муҥар, сааспыт эмиэ хойутаата. П. Егоров. / / Урукку санааны бигэргэтэн уонна сөбүлээ бэттик этэр санааны чорботуу, күүһүрдүү дэгэттэнэр (үксүн буолб. ф. этиигэ да, даҕаны эб. кытта тут-лар: муҥ саатар, оннооҕор). ☉ Усиливает, выделяет содержание высказывания в целях подкрепления предшествующей мысли с оттенком общего неодобрительного отношения (преим. употр. с част. да, да ҕаны и отриц. ф. гл.; хотя бы, даже и)
Муҥар, остуорас да буолбатах. Н. Заболоцкай
Муҥар, дьукаах да көстүбэт. В. Иванов
Саатар, дьүһүнүнэн үчүгэй буоллаҕа дуу? Хараҕа кылар, му нна хаптаҕай, кулгааҕа даллаҕар. Муҥар, уоһун сөрүөһүннэри тутта-тутта, т у о й м у ннун өрө сыҥа сылдьар. М. Доҕордуурап
Уон иккис үйэ атахтаата. Муҥар, эксээмэн тутааччы, атын боппуруос суоҕун курдук, ити эрэ үлэни булан дьөлө хараҕаланнаҕа үһү. «ХС»
2. Дии, ээ эбиискэлэри кытта, үксүгэр, этиллибит хатылааһын, кэлэйии, сэнээһин уо. д. а. дэгэттээх сөбүлэспэккэ күүрэнкөбөн утарытын хардаран этиини көрдөрөр. ☉ С частицами дии, ээ выражает эмоционально-экспрессивное отрицание в виде реплики, часто с повторением высказанного и с оттенком презрения, пренебрежения, унижения и т. п. Этэллэрин курдук, куһаҕан киһи эбитэ буоллар, муҥар, кинини көмүскүүллэр дии! Софр
Данилов. Муҥар, куотан эбээт! Н. Заболоцкай
Муҥар, и сп э т буо л а р э э. «ХС»
△ Үксүгэр ээ эбиискэни кытта хомуруйууну, сэнээһини уо. д. а. сыһыаны күүһүрдэр уонна көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь преимущественно с частицей ээ, приобретает оттенок усиления, осуждения, укоризны и т. п. Хотуйум, муҥар, сытыыката бэрт ээ, быһыта саҥаран. Эрилик Эристиин