несов. см. раскидаться 2 и раскинуться 1.

туохт. Нэлэһийэн ыраахха диэри тайаа. ☉ Раскинуться вширь, простираться вдаль
Иннибэр киэҥ хочо киэҥник тайаан килэмэннэнэн көстөр. Килэмэннэнэр мэҥэ халлаан кыырпах да саҕа былыта суох. — Кини иннигэр Киэҥ сыһыы толооно Килэмэннэнэн сыппыта. С. Васильев

сов А. (о сверну том, скатанном, сложенном) тэний, аһылын; 2. (о завёрнутом) өһүлүн, сөлүн; 3. воен. (по линии фронта) тэниччи кэккэлээ; 4. (раскинуться) тэлгэнэн көһүн, нэлэй; 5. перен. (проявить себя) толору тэний, толору тэнийэн үлэлээ; негде развернуться толору тэнийэр сир суох; 6. перен. (принять широкий размах) тэний, тэнийэн бар; развернулась гигантская стройка модун тутуу тэнийэн барда; 7. (сделать поворот) эргилин; танк развернулся танк эргилиннэ.

дьүһ. туохт.
1. Чинэччи тутун. ☉ Вытянуться, откинуться назад всем телом
Киһим киэбирэн кинтэйбит. — Эппилиэккит сараланан, …… Кирилиэскэ кинтэйиэххит. Суорун Омоллоон
2. көсп. Иэҕиллэн муҥура суох бара тур. ☉ Раскинуться вширь и вглубь до бесконечности
Халлаан киэҥ киэлитэ муҥура суох кинтэйэр. — Араҕас маҥан халлаан …… кинтэйэн-киэбирэн үөскүүр. П. Ядрихинскай

дьүһ. туохт., кэпс. Тус-туһунан дьураа буола сурааһыннанан көһүн. ☉ Раскинуться веером отдельными полосками, линиями (напр., о чьих-л. следах на снегу)
Им бары өҥнөрүнэн халлааны тараанньыктаан, күн киирэн эрэр. В. Васильев
Ол сыа хаары кукаакы сарадах кынатынан тараанньыктаабыт. В. Миронов
Толоон устун элбэх суоллар тараанньыктаан киирэн, бары илин диэки биир сиргэ холбоһоллор. В. Короленко (тылб.)

дьүһ. туохт.
1. Аа-дьуо хардыылаталаан дьалкыччы хаамп, оннук хамсан. ☉ Идти, двигаться неторопливо, размеренно, слегка покачиваясь из стороны в сторону (о человеке и крупном животном)
Бостуук сайдыыр саҥата дьиэ бүтэй субу иһиллэр. Ити аата ынахтар сайгыһан кэллэхтэрэ. С. Федотов
2. Тула ыраах тайаа, кэҥээн, тэнийэн көһүн. ☉ Простираться, раскинуться, тянуться вдаль и вширь, иметь широкие просторы (напр., о долине)
Түҥ өрүс тардыытын лиҥкир тыатын сайгыйар сыһыыларын чэр олохтооҕо, төрүт-уус киһитэ Өксүүн кыыс нуучча омук уолугар кэргэн таҕыста. Айталын. Көмүөл мууһун утааран, Көҥүл уста сайгыйар [өрүс] Киэҥнииригэ иэннэрин Киэптэринэн килэйбит, Күрүлгэннээх сүүрүгэр, Күнүм уота сатыылаан, Күндээрээхтээн сытаахтыыр. М. ТимофеевТерёшкин
3. поэт. Сири-дойдуну сайа оҕус, күүскэ билин. ☉ Проявляться в полную силу, охватывать, заполнять собой что-л. (напр., о лете, запахе)
Тыа тыаттан саҥатык суугунуур, ордук чэбдик саҥа сытынан сайгыйар. Амма Аччыгыйа
Саас ааһар дохсуннук халааннаан, Сахабыт сайына сайгыйар. В. Правосуд (тылб.)
4. Айман, холкугуттан таҕыс. ☉ Расстроиться, разладиться (напр., о душевном состоянии)
[Кыыс] Саныыр санаата сайгыйда, Өйдүүр өйө өрүкүйдэ. П. Ядрихинскай

I
туохт.
1. Киэҥ сири сабардаан, тэнийэ сыт; уһаан, салҕанан бара тур. ☉ Простираться, раскинуться; тянуться, уходить вдаль
Тоҕой Сэлэ сыһыыта харах ылбатынан, көстөөх сиринэн тайаан сытар. Л. Попов
Мин нэһилиэгим сүүрбэттэн тахса көһүнэн тайаан олорор киэҥ нэһилиэк этэ. И. Никифоров
Киэҥ туундара кубарыйа тэнийэр урсуна ырыых-ыраах тайыыр. А. Сыромятникова
2. Киэҥ сиринэн, ырааҕынан тэлэһийэ сырыт. ☉ Ездить, ходить, покрывая большие расстояния; доходить до отдалённых мест. Тоҕус уоммун тоҥхоччу туоламмын, Тайҕаны баһынан тайаан сылдьаммын Истибитим, көрбүтүм бэрт элбэх. Суорун Омоллоон
Тоҕо, киһи оҕото эрээри, …… киэҥ халлаан кэтит өрөһөтүттэн кэдэрги тайаан кэллиҥ? Эрилик Эристиин
[Артыыстар] оннооҕор Бодойбонон тайыыр сурахтаахтара. ДФС КК
3. көсп. Киэҥ эйгэни хабан күүскэ дьай, күүстээх киэҥ сабыдыаллаах буол. ☉ Покрывая обширное расстояние, иметь сильное влияние на население (напр., о радиовещании)
Быыпсай илиитэ-атаҕа ырааҕынан тайаан сытарын Кыыс Хотун дьэ билэн эрэр. А. Сыромятникова
Араадьыйа улахан күүстээх, хаһыаттааҕар төһө эмэ ордук киэҥник тайыыр. ДФС КК
Майгы-сигили нуормалаһа тайыыр сирдэрэ аһара киэҥ. ДИМ
II
туохт. Тирэн, тайан. ☉ Опираться обо что-л. Илиигин остуолга тайаама! ПЭК СЯЯ
Сахам сирэ — Россия уһуга: Илин-хоту эҥээринэн тайаата. Л. Попов
Дьиэлэр турбаларыттан тахсар маҥан халлааҥҥа буруолар тайаан, остуолба курдук хороспуттара. «ХС»
◊ Иһинэн тайыыр муннук геом. — эргимтэ иһигэр оҥоһуллубут муннук. ☉ Вписанный угол
Иһинэн тайыыр муннук тирэнэр дугатын аҥаарынан кэмнэнэр. КАП Г
ср. др.-тюрк. тайа ‘прислонять, ставить опору’

туохт.
1. Туохха да тиэтэйбэккэ, аралдьыйбакка уонна түбүгүрбэккэ бытааннык, холкутук хамнан (хол., хомун, айаннаа, аһаа-сиэ). ☉ Двигаться очень медленно, без суеты, спокойно; быть медлительным
Эмээхсин дьиэтин диэки сэниэтэ суохтук хааман айгыста турда. М. Доҕордуурап
«Чэ, чэ, ээх айгыстыма. Һай-һай», — диэн Витя тиэтэттэ. Ынах онно ымыттыбата, хонуу отун ахсарбатахтык «тур-тар» тардан көрдө, онтон дьэ аргыый хааман айгыһынна. Н. Заболоцкай
Аа-дьуо таҥнан айгыһынна, Оргууй ахан оҥостон нусхайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Онтон-мантан тардыллан, бүтэн биэрбэккэ, уһаа-тэний, барыах буоллар барыма. ☉ Мешкать, медлить, задерживаться, долго собираться
Бүөтүр от тиэйэ барыахтааҕа да, кини киһи айгыстан, онтун-мантын булумуна, хачымахтанан баран, дьэ тэринэн аттаммыта. Н. Якутскай
2. Улаатымсыйан, дархаһыйан, соруйан күүттэрэрдии бытаар. ☉ Быть медлительным, церемонным; демонстративно мешкать, медлить, заставлять ждать себя
Атыыһыт, өр соҕус көһүттэрэн баран, утуйар хоһуттан айгыстан тахсар. Н. Якутскай
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраанньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
3. Төттөрү-таары элбэхтик кэл-бар, тиэһин (үксүгэр элбэх киһи кэлиитинбарыытын, былыргы обуос, көтөл айанын этэргэ). ☉ Часто ходить, ездить (обычно толпой или громоздким обозом)
Атахтаах айгыстыбыт, тиҥилэхтээх тибилийбит. П. Ойуунускай
Тимир иҥэһэлээхтэр тиэстибиттэр, алтан иҥэһэлээхтэр айгыстыбыттар — омук-омуктан, улуус-улуустан бары мустубуттар. Саха фольк. Хас да сыл сырдык эрэллээх бу дьиэҕэ айгыстан тиэстибитэ. Н. Габышев
Адаар эт тиэйиилээх, Арыы-сүөгэй кэлгиэлээх, Айгыстар сүүнэ обуоһу Аллаҥҥа анаатылар. С. Васильев
4. Киэҥ сиринэн тайаан сириэдийэн, ньир-бааччы, дьоһуннук олохсуй. ☉ Обосноваться солидно, крепко; иметь крепкое хозяйство, пускать глубокие корни
[Сынаҕы баай] бүгүн мин суон сурахпын сууйаары Ол алта маҥан туос ураһанан Айгыстан түһэн олорор. И. Гоголев
Быр курдук, маанытык, дьиҥ куораттыы айгыстан ахан олорор ыал эбит. Н. Габышев
△ Оҥостон, аҥнанбохтон тугу эрэ оҥор. ☉ Заниматься каким-л. солидным делом; делать что-л. предварительно подготовившись
Мин сир солоон айгыстыбатах киһибин. М. Доҕордуурап
Аан-дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов
Мин эмиэ дьахтар буолан, оҕо төрөтөн сылдьыбытым, бу эн курдук айгыстыбат этим. Эрилик Эристиин
5. Дьоһуннук, дэлэгэйдик нэлэһий (улуу өрүстэр, күөллэр, алаастар, аартыктар тустарынан). ☉ Раскинуться, простираться широко (о больших водоемах, трактовых дорогах)
Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — Аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра-айдаара, айгыста турар эбит. Ньургун Боотур
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Күн ыраас уутун сүүрүккэ биэрэн Айгыста сытар эбэбит Лена. И. Чаҕылҕан
Оһуор-дьарҕаа ойуу сапта Айгысталлар, ону тэлгэнэ, Аҥаат-муҥаат алаастар. И. Эртюков
6. Дьоһуннанан, оҥостон, сорунан айаннаа, кэл-бар. ☉ Серьезно подготовившись, ехать, идти куда-л. с какой-л. целью
«Эмиэ хайа тойоммут айгыстан, аарыгыран кэллэҕэй?» — дии-дии Андриан түннүгүнэн көөртө, Никифоров кинээс уолунуун кэлбиттэр. М. Доҕордуурап
Туора улуус биллэр баайа үөрэхтээх уолунуун айгыстан кэлэннэр көмүһү ыйыттардылар. И. Гоголев
Күһүн от үлэтэ бүппүтүн кэннэ, бото болдьох туолан, Төҥкө уолунаан Таакалаахха иккиһин айгыстан кэлэллэр. Р. Кулаковскай

сыһ.
1. Киэҥ сиринэн тайаан, тэнийэн, ыраахха диэри тарҕанан (олор). ☉ Вширь и вдаль (раскинуться, расстилаться)
Сэрии аргыһа — уот кураан олус бииһээтэ. Биһиги Сахабыт сиригэр киэҥник тэнийдэ. М. Доҕордуурап
Киэҥник ыһыллан олорор нэһилиэк ол-бу ыраах, чугас муннуктарыттан …… син балачча элбэх киһи мустубут. А. Бэрияк
Киэҥник олорор оройуон — сүүрбэ түөрт нэһилиэктээх. Бэс Дьарааһын
2. Улаханнык, арылыччы (көр). ☉ Широко открытыми глазами (смотреть)
Попов …… киэҥник эрилитэ көрөн, саҥатаиҥэтэ суох киниттэн көрдөһө сытар эбит. Амма Аччыгыйа
[Харыалап] киэҥник диэличчи көрбүт харахтаах. Л. Попов
Киһи …… Маша диэки хараҕын киэҥник арылыччы көрөн таһаарда. М. Доҕордуурап
△ Улаханнык (айаххын ат). ☉ Широко (открывать рот)
Киэҥ аһаҕас дорҕооннору этэргэ айах киэҥник атар. ПНЕ СТ
3. Ыраах-ыраахтык үктээн (хол., хаамп, хардыылаа), өрө, туора уунан (хол., дайбаа, далай). ☉ Широко (напр., шагать, ступать), широко (напр., размахивать руками)
Киэҥник дайбаан хаамп. — Дьөгүөрдээн киэҥник атыллаталаан эрийэ хаампахтаата. Амма Аччыгыйа
[Хабырылла оҕонньор] илиитин өрө уунан киэҥник далайан баран сырбатар. М. Доҕордуурап
[Дьүккүйэр Паана:] «Бу сылгы икки буутун сүгэн баран, бу курдук киэҥник хардыылаан сүүрэр киһи манна чугаһынан ханна да баар буолуо суохтаах». МНН
4. Тэлэччи, нэлэччи (хол., ааны, түннүгү ас). ☉ Настежь, широко (открыть что-л.)
Балаҕан аана киэҥник тэлэллэн аһылынна. Амма Аччыгыйа
Батымаары гынна Байанай биэрбитэ, дьиэни киэҥник тэлэйиҥ. Болот Боотур
Оо, ити таас дыбарыастар Лип-хара халҕаннарын, Киэҥник тэлэйэ астар, Билэҕиэн, ким тахсарын. И. Эртюков
5. көсп. Сир ахсын, сир аайы, элбэх дьоҥҥо, маассабайдык (хол., билин, тарҕан, тэний). ☉ Широко, повсюду, повсеместно (напр., быть известным, распространяться)
[Хабырылла бартыһаан] Үөрэх киэҥник тарҕанарыгар Үгүс сыратын биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
Настя манна, Муустаах муора кытылыгар, киэҥник биллэр Болугур оҕонньор суос-соҕотох сиэнэ. Н. Якутскай. Т. Сметанин биэс уонун туолуута өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник бэлиэтэммитэ. КНЗ ТС
6. көсп. Киэҥ хабааннаахтык, далааһыннаахтык; сиһилии, олохтоохтук, дьоһуннаан (сайын, сырдат, арыйан көрдөр о. д. а). ☉ Широко, с размахом; подробно, основательно (освещать что-л. и т. п.)
Саха поэзията сайдыытын бастакы сүһүөх кэмигэр саҥа олох кыайыытын киэҥник хабан көрдөрөр. Софр. Данилов
Мин, кыахтааҕым буоллар, итини киэҥник көтөхсүөм, туруорсуом этэ. Н. Габышев
Октябрина боппуруоһу балай эмэ киэҥник сырдатарга сананна. М. Попов
7. көсп. Олус элбэхтик, дэлэйдик, хойуутук. ☉ В большом количестве, очень много, широко (использовать что-л.)
[Күннүк Уурастыырап] киһи өйүгэр хатанан хаалар …… тэҥнээһиннэри, эпиитэттэри, мэтээпэрэлэри киэҥник туттар. Софр. Данилов
Саха поэттара силлабическай хоһоону киэҥник тутталлара. СЛ-8
С.И. Боло хомуйбут матырыйаалын А. П. Окладников «Саха сирин историятын» суруйарыгар киэҥник туттубут. «Кыым»
8. көсп. Холкутук, көҥүллүк (олор). ☉ Свободно, спокойно, вольготно (жить)
Киэҥник тыын. — [Алгыынап:] Урут киэҥник, холкутук олорбуппут, холбут эрэ иһинэн үлэлээбиппит аны уурайыахтаах. И. Никифоров
♦ Киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат кэпс. — сиэрэ суох, хадаар, харсаах. ☉ Упрямый, несговорчивый
Ол мин убайым, Өргөстөй Ыстапаан, киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат киһи төрүөн-үөскээн ааспыта. Эрилик Эристиин. Киэҥҥэр түс кэпс. — холкутуй, уоскуй. ☉ Успокоиться, овладеть собой
Кыргыһан баран өлөр кытаанах санааны ылынан, киэҥэр түстэ, кэтэнэ-кэтэнэ, табах тарта. «ХС»