сов. 1. (расколоться) үлтүрүй; 2. (разделиться) бытарый, араҕыс.

сов. 1. (расколоться) үлтүрүй, алдьан; 2. (разбить себе что-л. в кровь) үлтү түс, охсулун, анньылын; 3. (разделиться на части) хайын, араҕыс.

м. 1. (по гл. расколоть 1) хайытыы; 2. (по гл. расколоться 2) хайдыһыы; 3. ист. раскол (Россияҕа XVII үйэҕэ официальной итэҕэли утары религиознай-общественнай хамсааһын).

туохт. Кытыыгынан, бүүрүккүнэн сиритин, сиритэ бар. ☉ Расщепиться, треснуть, расколоться по краю от износа, повреждения. Сарымтыбыт саар ыаҕас. Айаҕа сарымтан хаалбыт чаанньык
□ [Уйа] иһиттэн саппараҥ кутуруктаах, сарымта сытыйбыт кынаттаах дьүдьээки элиэ тахсан эргийэ көтө сырытта. Амма Аччыгыйа
Онтон сарымтыбыт чаампылаах улахан ампаар дьиэ аһаҕас түннүктэрэ чөҥөрүстүлэр. Д. Таас
Суор таһыгар мэкчиргэ олорон …… таҥалайын тыаһатан таҥырҕатара уонна эмиэ бүк түһэн сарымтыбыт кыһылы тардыалаһара. Т. Сметанин
ср. тюрк. йарыл ‘треснуть, расколоться, расщепиться’

сов. 1. (расколоться) тырыыҥкалан, хайын, хайыталан; 2. (распасться на части) араҕыс, бытарый; 3. хим. араҕыс; 4. физ. (об атомах) бытарый. расщепление с. 1. (по гл. расщепить 2, 3, 4) араарыы, бытарытыы; расщепление атомного ядра атом ядротун бытарытыы; 2. (по гл. расщепиться
2, 3, 4) арахсыы, бытарыйыы.

I 1) делать прыжок, прыгать; ыраах ыстан = прыгнуть далеко; өрө ыстан = прыгнуть вверх, подскочить; туора ыстан = отпрыгнуть в сторону; 2) рваться; ломаться (с силой); дэлби ыстан = лопнуть; взорваться; хайа ыстан = разорваться (напр. о ткани); расколоться (напр. о доске); тосту ыстан = переломиться; быһа ыстан = порваться; үлтү ыстан = разбиться (напр. о чашке); разорваться (напр. о гранате); төлө ыстан = соскочить, слететь, сорваться (напр. о верёвке с крюка); 3) перен. помчаться, понестись, поскакать; дьиэтигэр ыстанна он помчался домой.
II возвр.-страд. от ыстаа = жеваться, разжёвываться, быть разжёванным; ыстаммыт килиэп разжёванный хлеб; тобулу ыстан = быть прокусанным насквозь; быһа ыстан = быть перекушенным.

1) идти, ходить, уходить; уезжать; отправляться; кини үлэтигэр барда он ушёл на работу; мин үөрэнэ барыам я поеду учиться; борокуот биэрэктэн барда пароход удалился от берега; сатыы бар = идти пешком; 2) перен. идти; уходить; манна икки күнүм барда на это у меня ушло два дня; үлэ үчүгэйдик барар работа идёт хорошо; кини аата барда о нём распространилась дурная молва; олох үчүгэйдик барар жизнь идёт хорошо; 3) перен. идти, быть к лицу; бу бэргэһэ эйиэхэ бэркэ барар эта шапка тебе очень идёт; 4) перен. становиться вкусным; становиться наваристым; эт миинэ барбыт суп стал вкусным, наваристым; чэй барбыт чай заварился; 5) эвф. умирать, кончаться; оҕонньорбут барда старик умер; тута бар = умереть сразу, мгновенно; 6) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает начало действия: сытан бар = начать ложиться; олорон бар = начать садиться; үлэлээн бар = начать работать; ытаан бар = заплакать; ааҕан бар = начать читать; киэһэрэн барда вечереет; 7) в сочет. с прич. на =быт в орудн. п. выражает ускоренность или поспешность начала действия: аһаабытынан барда он сразу начал есть; хаампытынан барда он сразу зашагал; 8) в сочет. с нареч. выражает резкость и внезапность действия: тиэрэ бар= опрокинуться на спину; умса бар = упасть ничком; быһа бар = лопнуть, внезапно порваться; хайа бар = треснуть, внезапно расколоться; көҥү бар = обрушиться, обвалиться, внезапно рухнуть; 9) в ф. деепр. на =ан выступает в роли союза с временным знач. после того, как...; баран баран, кэлэ илик после того, как он ушёл, он больше не приходил; этэн баран, өйдөөтүм я понял после того, как сказал; эрэннэрэн баран, албынныам суоҕа раз уж я обнадёжил, я не обману.

I гора || горный; буор хайа земляная гора (не скалистая); сие хайа горный хребет; сыгынньах хайа голец; таас хайа каменный утёс, скала; хаар хайа снежная гора; хаптал хайа плоскогорье; хайа боруодата горная порода; хайа дойду горная страна; хайа өргөһө пик; хайа үүнээйитэ горная растительность; хайа хапчаана горный перевал; хайа хаспаҕа горная пещера; хайа хочото горная долина; хайа чыпчаала горная вершина; от хайа баар үһү загадка есть травяная гора (отон уга ягодный куст) # хайа иччитэ уст. обезьяна; хайа хараҥаччыта стриж.
II нареч. употр. с нек-рыми глаголами: хайа оҕус = расколоть; хайа быс = разрезать; хайа тарт = разорвать; хайа хат = рассохнуться; хайа ас = рассечь; хайа тоҥ = расколоться (на морозе); хайа үктээ = раздавить (ногами).
III мест. вопр. который, какой; хайа дьиэҕэ олороҕун ? в каком доме ты живёшь?; мантан хайатай? который из этих?; хайа киһини көрүстүҥ ? кого ты встретил?; массыына хайа диэки ааста ? в какую сторону поехала машина? # ким да, хайа да разг. каждый, каждый из нас; хайата да буоллар в том и другом случае; в любом случае; хайата да то и другое; хайата да сөп то и другое правильно; можно и так и этак; хайа хайалара или хайалара да и тот и другой, каждый из них; оба; хайа хайалара сыыһаллар оба не правы; хайалара да билэллэр они оба знают; хайалара да кэлбэтэ никто из них не пришёл.
IV модальное сл. 1) усиливает вопр. с оттенком удивления, побуждения к действию: хайа , чэйбит хайаста? ну, с чаем как?; хайа , = төннөн киирдиҥ дуу ? ты что, вернулся?; хайа , бу кимий ? а это кто?; 2) усиливает побуждение, призыв к действию: хайа , кэлиҥитий ну, идите же; 3) усиливает лёгкий испуг, удивление: хайа , сирэйиҥ хааннаммыт дии ! ой, у тебя же лицо в крови!; 4) усиливает возражение говорящего: хайа , мин эмиэ ыла иликпин а ведь я тоже ещё не получил чего-л. # хайа уонна помимо того; кроме всего этого; хайа абааһытын неодобр, выражает лёгкое раздражение: хайа абааһытын , дьэ эмиэ суладыйан барда ! и какого дьявола ты всё жалуешься!; хайа муҥун а) до каких же пор, сколько можно; хайа муҥун кинини күүтүөмүй ? до каких же пор я буду его ждать?; б) наконёц-то; хайа муҥун тохтоотулар наконёц-то они остановились; хайа үлүгэрий неужто, неужели; хайа үлүгэрий , бүгүн эмиэ кэлиэ суоҕа дуо ? неужто он и сегодня не придёт?; хайа үөдэн выражает сомнение, колебание, недоумение: кэлэ илик дуу , хайа үөдэн ? он до сих пор не пришёл, что ли?; хайа үөдэн буолан эмиэ алларастаатыҥ ? какого чёрта ты вдруг захохотал?

сыһ. Олус күүскэ, наһаа, дэлби (хайааһын күүһүн, эрчимин көрдөрөр). ☉ Вдребезги, на мелкие куски, в порошок; сильно, чрезмерно (усиливает знач. гл., выражая интенсивность действия)
Харытыана эрэйдээх сүрэҕэ нүөлүйбэхтээтэ, бэркэ абаланна, сарылыы-сарылыы сэптэрин-сэбиргэллэрин үлтү сынньыан баҕарталаата. П. Ойуунускай
[Ньукулай] тутан турар бытыылкатын сиргэ үлтү быраҕан баран, тахсар. А. Софронов
Онтон миэхэ туох да тылы этиппэккэ үлтү таһыйан барда. Эрилик Эристиин
Өрүүскэ үлтү кыыһырбыт, кэлэн дьиэ ойоҕоһугар кыраабылын талыр гына быраҕар. Күндэ
Өттүк баттанан туран үлтү күргүйдээбит. П. Тобуруокап
«Тугу-тугу лахсыйар дьахтарый!» — диэн, үлтү мөҕөн, түһүлгэттэн үүрэн таһаарбыттар. С. Зверев
♦ Үлтү түһэ сыста — өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ диэн курдук (көр өттүк)
Аттаах киһи үөрүүтүттэн үлтү эрэ түспэтэх. Н. Заболоцкай
Үөрэн үлтү түһэ сыста. Софр. Данилов. Үлтү сыс — урусхаллаа, суох оҥор (хол., өстөөҕү). ☉ Уничтожить, разгромить (напр., врага)
Поэт Валерий Чиреев «Өстөөҕү үлтү сынньыахха» диэн кыра поэманы бэчээттэппитэ. Софр. Данилов
Хааннаах бандьыыт аймаҕын Үлтү сынньан эспиппит. А. Бэрияк
Псков уонна Нарва аттыгар ньиэмэс талабырдьыттарын олоччу үлтү сынньыбыттара. «ХС». Үлтү тэбис — урусхаллаа, төрдүттэн суох гын, имири эс. ☉ Раздавить, растоптать, уничтожить полностью
Үс күлэр ньүкэни Үс үйэ тухары Үллүбэт гына Үлтү тэпсиэхтэрэ, Ийэ уустары Имири быһыахтара. П. Ойуунускай
Бүөбэйдээбит көмүс чыычаахтаргыт Бүтүн Европаны эргийбиттэрэ, Арҕаа фашист адьырҕаны Арҕаҕар үлтү тэпсибиттэрэ. С. Васильев
◊ Үлтү бар (ыстан) — 1) үлтүрүй, хампарый, бытарый. ☉ Расколоться на мелкие части, разбиться вдребезги
Баҕар, сарсын сир шара үлтү барыа. И. Гоголев
Улахан хаппыт буорунан аты быраҕан кыыһыннарда, буор ат кулгааҕар түһэн үлтү ыстанна. М. Доҕордуурап
Сулус үлтү ыстанар Суостаах тымныыта, Тыын быстар, санаа сарбыллар Чымаан тымныыта Таҥнары сатыылаата. Доҕордоһуу т. Таастара үлтү баран хаалар. МАП ЧУу; 2) эмискэ олус улаханнык тыаһаа. ☉ Загреметь, загрохотать
Үс этиҥ тыаһын холбуу туппут курдук тыас үлтү ыстанан барда. П. Ойуунускай
Ол турдаҕына сүрдээх улахан тыас тыаһа үлтү ыстанна да, дьиэ ортотугар муус булгунньах саҕа уот кэлэн дууллас гына олоро түстэ. Ньургун Боотур. Үлтү көт (көтүт) — үлтү кумалаан алдьатар, өлөрөр-өһөрөр курдук солоон аас (хол., туох эмэ улахан күүс эмискэ кэлэн саалларыттан). ☉ Двигаясь с большой скоростью, разрушать, крушить, сметать всё на своём пути
Оноҕос тиийэн [куоҕас] иэччэҕин уҥуоҕун үлтү көттө. Саха ост. I
[Уу быһыты] Үтүрүйэн көрүтэлиир Үлтү көтүөн баҕаран Төттөрү тэйэн бирилиир Кыаҕын баһыйтаран. Баал Хабырыыс
[Суоппар] суолга биэс бөрөҕө түбэспититтэн, иккитин массыынанан үлтү көтүттэ. «Кыым». Үлтү түс — 1) Үөһэттэн түһэн үлтүрүйэр, хампырыйар курдук алдьан. ☉ Упав с высоты, разбиться вдребезги
Муннугар хатаабыт ачыкыҥ мүччү ыстанан чэрэниилэ иһитигэр үлтү түспэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Иһит тыаһа лыҥкынаата. Биир ыстакаан төкүнүйэн муостаҕа үлтү түстэ. Н. Лугинов
Бодунуоһуттан курустаал бакаал муостаҕа үлтү түһэр. Н. Якутскай; 2) улаханнык эчэйэр эбэтэр өлөр курдук үрдүктэн оҕун. ☉ Разбиться насмерть или получить большие увечья, падая с высоты
Уол үлтү түһүөҕүн баҕаран Үөһэттэн дьурулуур аллара. И. Гоголев
«[Луха] адьас үлтү түспүт быһыылаах», — Ананий харбыт курдук быһыттаҕастык эттэ. М. Доҕордуурап
[Сүөкүлэ:] (ытыыр, олорор) Кииригиэм, доҕоруом, бу төрөөбүт-үөскээбит хайаҕар кэлэн үлтү түһэн өлбүтүҥ тугун кыһыытай-абатай... С. Ефремов
Өксөкү таҥнары кулахычыйан, үлтү түһэн эрэр. И. Федосеев
Үлтү тэптэр — дэлби тэптэр диэн курдук (көр дэлби). Арай бассабыыктар куораты үлтү тэптэрэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
[Миша:] Кыаттардаххытына бэриммэккэ, балаҕаҥҥытын кытта барытын үлтү тэптэрээри, буораххытын, сэпкитин чөмөхтүү куппуккут. Л. Габышев
ср. каракалп. унтау ‘дробить (мельчить)’, бур. үлти татаха ‘истрепать’

I
туохт.
1. Хайа бар, хайыта бар. ☉ Образовать трещину, потрескаться, растрескаться
Сахалар хайдыбатын, дьүһүнэ үчүгэйин иһин удьурҕайынан быһах уга оҥостоллор. Суорун Омоллоон
[Баанча] титирэстээбит сөмүйэтинэн сыарҕа сыҥааҕын хайдыбытын үүттүү олордо. Л. Попов
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
2. Икки аҥыы бар, араҕыс, дириҥ хайаҕаһы үөскэт (хол., сир). ☉ Расколоться, лопнуть пополам, образовать глубокую щель
Ол быыһыгар ханна эрэ, хаар анныгар, муус тостон дуу, сир хайдан дуу «луҥ» гынар. Амма Аччыгыйа
Көҥүс хайдыбытыгар киирэн түһэн хаалан өлө сыспыт. Эрилик Эристиин
Мин сир хайдыбытыгар охтон түстүм. Т. Сметанин
3. Сиирэ бар, тырыта баран алдьан, көтүлүн (таҥас туһунан). ☉ Распороться, разорваться, порваться (об одежде)
Хабырылла көхсүн хараҕыттан курданарыгар диэри ырбаахыта хайдыбытынан киирэн күүгэс сиэбитин лап гына биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Хаҥыллай:] Хайдыбытын хам тиктиэм. И. Гоголев
Таайым сирэйэ хоруо буолбут, сонун эҥээрэ хайдыбыт. Далан
4. Тус-туспа арахсан, аҥыы-аҥыы бар (бииргэ сылдьыбыт дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Разойтись в разные стороны, разбиться, разделиться на группы
Сүүрбэччэ тыылаах киһи уоннуу буолан икки аҥыы хайдыбыт. Далан
Үс биригээдэҕэ хайдан, үс саҥа дьиэ акылаатын түһэрдилэр. М. Доҕордуурап
Кини дьонуттан хайдан, быһа уунан Киевкэ барбыт. «ХС»
5. көсп. Туох эмэ иһигэр толору симилин, киэптээ. ☉ Быть набитым до отказа, переполненным
Арыл-тыргыл тардыллан, Олох ыскаап хайдыаҕынан, Остуол атаҕа уйуоҕунан Кэрэ-дьикти дэлэйбит. С. Васильев
Оннук күрэхтэһиилэргэ урукку өттүгэр ыҥыртарыыта да суох дьон саала хайдарынан мусталлара үһү. «ХС»
Киэһэ кулууп хайдар элбэх киһитэ муһунна. НЕ ТАО
6. көсп. Тус-туспа санаалаах буол, биир өйгө-санааҕа кэлимэ, өйдөспөт буол (дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Расходиться (во взглядах), распадаться (по убеждениям) Баһылык быыбарыгар нэһилиэнньэ икки аҥыы хайдан олорор.
□ Аудитория дьоно улам биллэ-көстө хайдан барбыта. ЛОБ ИКК
♦ Айаҕа хайдыаҕынан көр айах I
Арай киэҥ мунньаҕы ыҥыран, Дьэргиэйэби кытта тэҥҥэ айах хайдыаҕынан араатардастахха, куоратынан-тыанан дарбаан бөҕөнү тартахха эрэ дьыала табылларын курдук саныыр дууһа буолан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Араастаан хамнана-хамнана быһаҕын остуолга туруору саайар уонна айаҕа хайдыар диэри «араатардыыр». Бэс Дьарааһын
Иһэ алдьанар (хайдар) суола көр ис IV. Иһэ хайда сыста көр ис IV. [Кирилэ:] Ыа, дьэ, иллэрээ күн Уоһук кыыһа улуус быраабатыгар киирэн, дьэ дьаабыланан ахан сылдьара ээт... Ыа, көрөн баран иһим хайда сыстаҕа, доҕор. Күндэ. Кулгаах сарыыта хайдарынан — наһаа улаханнык, туох бааргынан (хол., хаһыытаа). ☉ Изо всех сил, так громко, что барабанные перепонки могли лопнуть (напр., кричать)
Таблону көрөбүн — 7:6. Кыра чорбохтоохпун. Билигин эрэ кулгаах сарыыта хайдарынан иэдээннээх аймалҕан саалаҕа ньиргийэрин истэбин. «ХС»
Күөмэйэ хайдыаҕынан — күөмэйин муҥунан диэн курдук (көр муҥунан). Уол күөмэйэ хайдыаҕынан хаһыытаата. Мас <хайдыбытыныы> көнө көр көнө I. Дьоно-сэргэтэ ыалдьытымсах үгэстээхтэр, мас хайдыбытыныы көнө майгылаахтар. В. Васильев
[Ийэбэр] кырдьаҕас, мас хайдыбытыныы көнө киһиэхэ, ылыннарар гына хайдах быһаарыахпын өйүм хоппот этэ. «ХС»
Өрөһөтө эрэ хайдыбат көр өрөһө I. Кинилэр өлөллөрө тирээн бэриммиттэригэр биһиги үөрэн өрөһөбүт хайда сыста буолбат дуо?! Амма Аччыгыйа
Соппуруон баай, урукку хамначчыттара хаарыаннаах бастыҥ лааппытын оскуола оҥостубуттарын көрөкөрө, өрөһөтө эрэ хайдыбат. Н. Якутскай. Сүрэҕэ хайдыбыт көр сүрэх I. Хараҕым уутугар чачайан, Хаарга өссө тимирэн барабын... Сүрэҕим хайдыахтыы уолуйан, Өйбүн сүтэрэн ылабын… П. Тобуруокап
Маайа сүрэҕэ эрэ хайдыбат, мэйиитэ эргийэн ылар, кулгааҕа куугунуур, хараҕа хараҥарар. Н. Якутскай
Хабарҕата (бэлэһэ) хайдарынан (хайдыаҕынан) көр хабарҕа. [Ньургун Боотур] Халлаан сатарыаҕынан, Хабарҕата хайдыаҕынан, Хабырына-хабырына Хаһыытаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
«Аргы-ы-ыйыҥ!» — диэн ыспыраабынньык бэлэһэ хайдарынан хаһыытыыр. Н. Якутскай. Хайдар аҥаара хаалбыт — киһи билбэт гына уларыйбыт, наһаа ырбыт, дьүдэйбит (үксүгэр улаханнык ыалдьан). ☉ Сильно похудеть, отощаться, исхудать (обычно о тяжелобольном человеке — букв. осталась одна половина)
[Тугутов] хайдар аҥаара хаалбыт, хаанныын-сиинниин хараарбыт. Эрчимэн. Халыҥ тириитэ хайынна фольк. — улаханнык кырбанна, этэ-сиинэ сэймэктэннэ. ☉ Сильно пострадать от побоев (букв. его толстая кожа лопнула)
[Манчаары:] Ама мин курдук Хара маҥнайгыттан Хара батталга хаптаран, Халыҥ тириитэ хайдан, Хара хаана тохтон, Харса суох санааламмыт …… Ханнык киһи баар буолуой? А. Софронов
Халыҥ тирии Хайдан барда, Хайаларыттан даҕаны Хара хаан Тохтон барда. Тоҥ Суорун
◊ Хаар хайдар көр хаар
Хаар хайдарын кытта Тимэх оттор быкпыттар. Баал Хабырыыс
Халыҥ хаар хайдан, Халдьаайы сир Харалдьык буолла. Эрилик Эристиин
ср. бур. хаҕал ‘раскалывать’
II
хай II диэнтэн бэй
туһ. Суолун олус хайынар улахан уоруйах үөскээбит быһыылаах. Болот Боотур
♦ Иннин көрүнэр (хайынар) көр илин I
Билиҥҥи ыччат иннин хайынан сылдьар. «Кыым»