дробиться; крошиться, рассыпаться; распадаться; муус бытарыйар льдина дробится.

1) очень сочувствовать, сострадать кому-л.; 2) распадаться, разоряться, приходить в расстройство (напр. о хозяйстве).

туохт. Көҥү бар, лоскуйлоскуй көөрөттөн алдьан. ☉ Разрушаться, разламываться кусками, распадаться на кусочки
Күһүн өрөмүөн диэн барбатах. Муостата тэллэй буолан, көҥнөн түһэ турар отделение хонтуората. «Кыым»

1) распадаться, разрушаться (напр. о семье, хозяйстве); лишаться (напр. семьи, хозяйства); дьиэм дьиэгэнийдэ семья моя распалась; 2) быть очень непоседливым, резвым, беспокойным; дьэ дьиэгэнийэр да оҕо ! ну и беспокойный же ребёнок!

туохт., кэпс. Аҥыыаҥыы араҕыс, үрэлин, ыһылын; алдьан. ☉ Распадаться на части, разлагаться; приходить в беспорядок, расстраиваться
Бактыарыйалар сабыдыалларынан [структурата суох] почваҕа органическай бэссэстибэ бары маассата ордубакка түргэнник сатайданан хаалара. ВВР СОТ

туохт. Тус-туспа араҕыс, бытанан хаал, ыһылын. ☉ Расстраиваться, распадаться, разрозниваться, отделяться друг от друга
Үлэни сатаан туруорбатах түбэлтэлээхпин, онтон сылтаан ити үлэбит атарахсыйа сырытта. М. Доҕордуурап
Итииргээбит, сүгэһэрдээх дьон бытааннык хаамаллар, сорохтор хаалан, субурҕалара атарахсыйан барар. Н. Якутскай
Онуоха тус-туһунан санааттан атарахсыйыахтааҕар, бобо тутуллубут биир сутурук буолбут ордук. Далан

көөрө буол — үлтүрүйэ, бытарыйа сылдьар буол. ☉ Распадаться на мелкие кусочки, крошиться, дробиться
Оҕолорбут, урукку курдук көөрө буолбут таас куоппаһын ыймахтаабакка, килэччи сууйуллубут бетон уулусса устун хаамаллара. В. Яковлев
Бу — өрүс түгэҕин көөрө буолбут тааһын биэсалта миэтэрэ дириҥнээх гына ылгыы, ыраастыы сылдьар сирдэрэ. «ХС»

туохт.
1. Алдьанан тустуспа элбэх өлүүскэлэргэ араҕыс. ☉ Дробиться; крошиться, рассыпаться; распадаться. Быһыта баран бытарыйан түстэ. Буор өрө бытарыйа түстэ. Кирпииччэ бытарыйбыт
□ Араас өҥнөөх аракыаталар өрө көтөн тахсаннар өрөгөйдөөх кыһыл көмүс кыым буоланнар, бытарыйан Москуба халлааныгар саҕыллаллар. Т. Сметанин
Сүөһү тэпсиититтэн ходуһа кырса бытарыйар, чиҥиир, түргэнник куурар-хатар, тууһурар. ПАЕ ОС
Хандалы тимир бытарыйыа, Хараҥа да хаайыы сиҥниэ, Күн көҥүлэ илэ кэлиэ, Бырааккыт батас туттарыа! А. Пушкин (тылб.). Тэҥн. үлтүрүй
2. Улахан дуорааннаах тыастары таһаар, ньиргий, тибий, тиҥий. ☉ Греметь, громко раздаваться (о конском топоте, выстреле и т. п.)
Түүлээх Уллуҥах кыыныттан быһаҕын ылла уонна оҕо диэки баран истэ. Бу бириэмэҕэ «Тохтоо!» диэн, эмискэ хаһыы бытарыйда. Суорун Омоллоон
Уонча ат туйахтарын тыаһа хаппыт сиргэ өрө бытарыйа, сиэллээх кутуруктара салгыҥҥа сыыйылла түстүлэр. Н. Заболоцкай
Халлаан саҥардыы суһуктуйа сырдаан эрдэҕинэ, дневальнай үөгүтэ-хаһыыта бытарыйа түстэ. И. Никифоров

I
туохт. Хас да үөскэ (сүрүн, улахан, тас үөскэ) араҕыс, туспа үөстээх буол (өрүһү этэргэ). ☉ Распадаться на рукава, протоки (о реке)
Сүүрүктээх сүүнэ үрэхтэр Хайдах буолаллар эбит? — диэн көрөн турдахпына, — Аҕыс үөстэнэн, Айманан, аатыран-айгыстан, Асхарыйан айдан барар эбиттэр. Саха фольк. [Өлүөнэ өрүс] Тоҕус дуолан үөстэммит, Тоҕус уон дохсун үрэхтэммит, Аҕыс аарыма салааламмыт, Аҕыс сүүс күөх налыы арыыламмыт. Болот Боотур. Объ хастыы эмэ хос үөстэнэн ыла-ыла Арҕаа Сибирь намталынан аа-дьуо устар. МНА ФГ
II
үөстээ III диэнтэн атын
туһ. Кыргыһыы уотугар Кыырыктаах уһугар Үөс Үөскэ! Үөстэннин! П. Ойуунускай
Чиччик, кини баҕас, мин да илиибиттэн үөстэммэтэр, уҥуоҕа сахсайда ини... Н. Якутскай
[Балбаара:] Чэ, абыраатаххыт! Үрүҥнэртэн өлө сыспыппыт итэҕэс буолан, аны онон сылтанан үөстэнэрбит буолуо. Уустаах Избеков
♦ Өлбөт үөстэн — уһуннук олор, өлбөт үйэлэн; былаҕайга былдьаммакка уһуннук олор. ☉ Долго жить, быть долгожителем; стать неуязвимым
Өлүү да, үөрүү да төлөнүн көрсөммүн, Өр өлбөт үөстэммит эр бэрдэ буолуум мин арай? Эллэй
Дьолу туппуппут ол иһин, Ньургун буолбуппут ол иһин, Өлбөт үөстэнэн тураммыт Дьиикэй өстөөҕү кыайбыппыт. Эллэй

1. ыс диэнтэн бэй., атын. туһ. Дьүһүнэ көстүбэт гына киртийбит саркаахтаах муоста үрдүгэр бөх-сыыс ыһылла сытар. Эрилик Эристиин
   Үөһэ ойбут күн уота тыган, сарадах сардаҥа ыһылла эккирээтэ. Л. Попов
   Ходуһаларга ыһыллар туораахтаах оттору сайын иккитэ охсуохха сөп. ААФ ОИОИС
2. Биир кэлимҥин, сааһыламмыккын сүтэр, арахсыталаа (тугу эмэ этэргэ). ☉ Разбалтываться, распадаться, разваливаться, ломаться (о чём-л.)
   Турку хаһан баҕарар ханньас гынан ыһыллан хаалыах айылаах хаадьаҥнаабыт тэрил. С. Маисов
   Ыһыллыбыт тыллары сааһылаан этии оҥорторор ордук туһалаах. КИИ МКТТҮө
   Быа икки уһугун сарыынан бытырыыстаан баран, ыһыллыбат гына хам тигэллэр. НБФ-МУу СОБ
3. Бытанан үрүө-тараа бар, онон-манан биирдии-биирдии биитэр бөлөхтөһөн араҕыс. ☉ Разбегаться (в разные стороны), расходиться (по одному или мелкими группами)
   Кулууптан кыргыттар үтүрүһэ-үтүрүһэ ыһыллан тахсан, массыына тула өттүгэр иилиһиннилэр. Э. Соколов
   Эмискэ халлаан намтаабыт былыта сыыйа тардыллан ыһыллан барда. С. Маисов
   Саҥардыы улаатан эрэр эдэр сүөһүлэр куйаас түстэ да, онно-манна ыһыллан хаалыахтарын сөп. ЖЕА ТС
   △ Бииргэ сылдьан баран, арахса тарҕан (хол., дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Разлетаться по миру (о людях)
   Ол биһикпит төһө нус-бараан төрүттээх да, оччонон билиилээх, олоххо эрэллээх ымыы ыччат ыһылла көтөр. А. Чугунов
4. көсп. Биир сомоҕо буолан бүт, тустуспа араҕыс, үрэлин. ☉ Распасться, развалиться, прийти в упадок, раздробиться
   Дойду баайын үллэстэр туһунан киҥир-хаҥыр кэпсэтии сойуус ыһыллыан инниттэн саҕаламмыта. Н. Борисов
   Бу кэмҥэ олохпут укулаата уларыйан, сопхуостар ыһыллан, кыччаан киирэн бардылар. КК
   Ырыынак кэмэ саҕаланаатын кытта урукку тэрилтэлэр ыһылланнар, дьон бөҕө үлэтэ суох хаалбыта. ААП ҮКТ
   Икки сыл үөрэммиттэрин кэннэ, устуудьуйалара сабыллан, бэрт элбэх талаан ыһыллан хаалар. ӨӨ ДДьДТ
   △ Тус-туһунан бар, араҕыс (кэргэнниилэри этэргэ); үрэлин (ыалы этэргэ). ☉ Разводиться (о супружеской паре); разваливаться (о семье)
   Сорох эдэр ыаллар кыыһырса түстүлэр да, сонно ыһыллаары хаайаллар. ЧКС ОДьИи
   Ыал олоҕо ыһылыннаҕа ити, тустаахха ыарахан. ЛМ А
5. көсп. Тэрээһинэ, ситимэ суох буол, үрэлин. ☉ Терять стройность, системность
   Аспирантура дьыалата олус ыһылынна, ким эмэ онон дьарыктанар киһи баар дуо? Далан
   Василина ыгылыйан этиэхтээх сытыы тыла-өһө ыһыллан хаалла. У. Ойуур
   Хомойуох иһин, суруйааччы архыыба ыһыллыбыт, өссө сороҕо сүппүт быһыылаах. КНЗ ТС
   6
   ыһыллаҥнаа 2 диэн курдук. Бөтүрүүс эрэйдээх, сиэгэн кыыл курдук, сүүрэн ыһыллыбытынан барда ээ! Амма Аччыгыйа
   Ноолур уола Хоноһо торбуйах сонунан далбаатыы-далбаатыы, мэнэрийэн ыһылынна. И. Гоголев
   Дьөһөгөй оҕолоро барахсаттар сиэллэрэ, кутуруктара ыһыллан олорор. С. Маисов
   ◊ Ырыа <-тойук> ыһыллар — ырыа (-тойук) кутуллан олорор, ырыа(-тойук) бөҕө саҕаланар. ☉ Разливаться (о музыке)
   Үөрүүлээх-көтүүлээх, сэргэх ырыа ыһыллар. Амма Аччыгыйа
   Хормуоска эҥээттэн, ырыа-тойук ыһылла түспүтэ. Р. Баҕатаайыскай
   Ырыа ыһылла сылдьарын, үҥкүү үргүлдьү барарын саастаах дьон бары сөбүлүүр. К. Уткин. Ыһыллар тооручча (торучча) көр тооручча. Ыһыллар тооруччаны быйыл үүннэриэххэ наада
   ср. др.-тюрк. сачыл ‘быть рассыпанным, рассеянным, разбросанным, развеянным; разбрызгиваться, моросить’