1) делить, распределять что-л.; булду түҥэт = делить добычу; үскэ түҥэт = разделить что-л. на три части; 2) мат. делить; доруобу түҥэт = разделить дробь.

туохт. Бөлөхтөргө, кылаастарга араартаа. ☉ Распределять по группам, классам, классифицировать
[Табалары] кылаастаан саптарыы туһата улахан эбит, ону Ямаллааҕы опытнай ыстаансыйа туоһулуур. ТСА ТС

туохт. Тугу эмэ тус-туспа өлүүлэргэ арааран түҥэт. ☉ Делить что-л. на части, на доли
Микиитэ хайа эрэ саталынан кэһиини дьиэ дьонугар барытыгар тиэрдэн үллэрдэ. Амма Аччыгыйа
Айаҥҥа сылайаннар Аара сынньаммыттар, Кугас куоска үтэни Икки гына үллэрбит. Т. Сметанин
Эбэм туос ыаҕастаах суоратын хомуоһунан баһан, киһи аайы үллэрэн кутаттыыр. С. Маисов
ср. др.-тюрк., тюрк. үлэ ‘делить, распределять; раздавать поровну’

аат. Календарнай сыл иккис ыйа (саха былыргы халандаарынан онус ый). ☉ Февраль (согласно традиционному календарю якутов, десятый месяц года)
Олунньу саҥатынааҕы күн тиит төбөтүгэр түһэн, аан туман ортотугар киирэн, мунан эрэр курдук. М. Доҕордуурап
1881 сыллааҕы олунньу ыйга университет олоҕор улахан долгуйуулаах хамсааһын буолбута. П. Филиппов
♦ Олунньуга оттоох — кыс ортотугар эрэ диэри тиийэр от саппаастаах (сатаан кэмчилээбэт хаһаасчыта суох киһи туһунан). ☉ Иметь запас сена до февраля (о человеке, не умеющем правильно распределять свои запасы).
ср. др.-тюрк. онунч, тат. унынчы ‘десятый’

туохт.
1. Өлүү-өлүү арааран үллэр. ☉ Делить, распределять, раздавать
Соппуруон баай үчүгэй үүнүүлээх алаастарын, хочолорун сэбиэт былдьаан ылан дьадаҥы дьоҥҥо түҥэтэн биэрбитэ. Н. Якутскай
Учуутал оҕолорго үөрэнэр кинигэ, тэтэрээт, харандаас түҥэппитэ. В. Протодьяконов
Биирдии баһыырынан түҥэтэн истэҕинэ, дьон аҥаара өлүү балыктарын ылыахтарын иннинэ, балык аҕыйаан испит. Эрилик Эристиин
2. мат. Чыыһыланы чыыһылаҕа үллэр. ☉ Производить действие деления, делить
Витя бултаабыт куобаҕын, хабдьытын тарбаҕынан ааҕа, төгүллүү, түҥэтэ үөрэнэрэ. Н. Заболоцкай
«Уон харандааһы уон оҕоҕо түҥэттэххэ, хастыы буоларый?» — диэн учуутала суот биэрэр. ПНИ АДХ
Нуулу түҥэтэр сатаммат. ШИН А
ср. хак. түгет ‘распределить’, монг. түгэх ‘распространяться, расходиться (по рукам)’

туохт.
1. Кимнээҕи эмэ кытта тугу эрэ түҥэтин, түҥэттэн ыл. ☉ Делить, разделять, распределять что-л. между кем-л.
Ол булчут тугу бултуурун бары үллэстэн сиэн олороллор, булт суох буоллаҕына бары хоргуйа олороллор. А. Софронов
Тохороон Баһылай икки кырбас лэппиэскэлээҕин тоһута тутан үллэһиннилэр. Амма Аччыгыйа. Ойуун муспут баайын үллэстэннэр, уолаттар олус баай эбиттэр. Суорун Омоллоон
2. Туох эмэ билэргин (хол., сонуҥҥун), ис санааҕын эбэтэр үөрбүккүн-хомойбуккун атын дьоҥҥо биллэр, тиэрт. ☉ Делиться с кем-л. новостями, мыслями, чувствами (напр., радостью, горем)
Соҕотох киһи сатаан да үөрбэт. Атын киһилиин үллэһиннэххэ эрэ киһи үөрүүтэ ситэр-хотор эбит. Н. Лугинов
Бырааһынньыктарын бииргэ атаараллар, ахтылҕаннаах дойдуларын сонуннарын үллэстэллэр. ӨӨ ДДьДТ
Микииппэр кэргэнин сүтэрэн тулаайахсыйбыта, санаатын үллэстэр киһитэ суох буолан, дууһата муунтуйбута. «ХС»
3. Тус-туспа арааран, аҥыы-аҥыы тыыран үллэр (хол. үлэни). ☉ Распределить что-л. (напр., работу) между кем-л.
Хас да олоҥхоһут түмсэ түстэхтэринэ, оруолунан үллэстэн, бүтүн олоҥхону толороллоро. Суорун Омоллоон. Үлэбитин үллэһиннибит: Огдооччуйалаах Настаа [бурдугу] баайдылар, атыттар наар быстыбыт. С. Маисов
Кэргэнниилэр арахсыылара чаастатык дьиэ иһинээҕи үлэни-хамнаһы тэҥҥэ үллэстибэттэн тахсар. «Кыым»
♦ Уостарынан үллэстэллэр — кими да баттаабакка, тэбис-тэҥҥэ үллэр (туох эмэ аһы). ☉ Делиться с кем-л. едой поровну, никого не обделяя (букв. распределять по губам)
Өйүө астарын тобоҕун уостарынан үллэстэллэр. Н. Якутскай
Оннук булду [тайах этин] бука бары уостарынан үллэстэн сииллэрэ. А. Сыромятникова
Ити мин икки бургунаһым үүтүн уоспутунан үллэстэн олоробут. С. Никифоров

туохт.
1. Төгүрүччү кэрий, кэрийэн көрө сырыт. ☉ Обходить, объезжать, облетать вокруг кого-чего-л.
Икки атахтаах Ириэнэх хааннанан, Ийэ сирин кэриимнээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күнүн аайы бу баай тайҕа үрдүнэн тоноҕосчут курдук уһун кутуруктаах саллаҕар төбөлөөх тимир көтөр ньирилии кэриимниир. И. Гоголев
[Тииҥ] Томтор сир арҕаһын Сарсыарда кэриимниир Уһун тиит чыпчаалын Үрдүгэр чэрэҥниир. С. Васильев
2. эргэр. Дьиэтэ-уота суох буолан ыаллары кэрий, бырадьаагалаа, кэрэдэхтээ. ☉ Скитаться по чужим домам, бродяжничать
Ол эрээри кэҥсэ [айах адаҕата] буолан, нэһилиэги Кэриимниирим баһа биллибэт. Умнаһыт буолан Улууһу ороскуоттуурум баһа биллибэт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Умнаһыт буолан кэриимнии барыахтара, үс сыл умналаан аһыахтара. М. Горькай (тылб.)
3. эргэр. Оҕолору сүрэхтии, дьону бэргэһэлии, малыыппа этэ кэрийэ сырыт (былыргы кэриим аҕабыытын туһунан). ☉ Объезжать паству, крестить детей, венчать и т. п. (о странствующих священниках-миссионерах)
Уол төрөөтөҕүн кыһын, аҕабыыт кэриимнии сылдьан Максим диэн уол төрөөбүтүн туһунан суруйбута. П. Филиппов
4. Кэрит, кэритэн үллэр. ☉ Обносить чем-л. по очереди кого-л., распределять что-л. в несколько приемов, повторов между кем-л.
Ити икки ардыгар чаҕардар хас ыалдьыт аайы үрүүмкэ кутуталаан хаста да кэриимнээн бүтэрдилэр. А. Пушкин (тылб.)
5. көсп. Киһиттэн киһиэхэ, ыалтан ыалга тарҕан. ☉ Переходить из уст в уста, из дома в дом (о слухах)
«Тугу гыныахха?» диэн толкуй Кэбээйини биир гына кэриимнээн баран, кэнникинэн кинилэр түөлбэлэнэн сытар Чиҥнээнилэригэр тиийэн кэлэр. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ киэҥник тэнит, кэҥэт, киэҥ сири хабар гын. ☉ Расширить границы, сделать более обширным распространение чего-л.
Илиигинэн ыспакка — Илистэ ырбакка, Сиэмэни сиэйэлкэ быраҕар, Сирбитин дэхсилии тарҕатар. Күннүк Уурастыырап
Муннугу, хатырык сыыһын, өтөҕөнү, сүгэ олугун …… уматан истилэр уонна күлүн тарҕата ыстардылар. М. Доҕордуурап
Чуумпуран турбут хойуу салгын, кыра саҥаны-иҥэни барытын бэйэтигэр иҥэрэн, оргууй күөгэтэ тарҕатта. А. Фёдоров
Онуоха уоҕурдууну тиэйэ сылдьан тарҕата ыспакка, уу сүүрэр ханаалыгар куттулар. П. Егоров
2. Элбэх кимиэхэ-туохха эмэ тиийэр гына үллэр, түҥэт. ☉ Раздавать что-л. кому-л., распределять между кем-чем-л., разносить; расставлять что-л. на чём-л.
Сарсыарда Боскуо остуолга чааскы тарҕата туран ыйытта. А. Софронов
Билээгэлэргэ сылаас чэйи аҕалан саллааттарга тарҕаталлар. Н. Якутскай
Баайбын-дуолбун барытын Бар дьоҥҥо тарҕатыам. С. Васильев
Куруһуок чилиэннэрэ «Тыҥ кырыыта» диэн ааттаах литературнай сурунаалы таһааран, тыа оскуолатыгар кытта тарҕаталлара. «ХС»
3. Элбэх дьон билэрин курдук гын, элбэх дьону хабар курдук тэнит. ☉ Сделать что-л. доступным, известным для многих, распространять
Холкуос мындыр ыччаттарын Холбоон илдьэ сырыттыҥ, Урал дьоһун саталларын, Уопуттарын тарҕаттыҥ. П. Тобуруокап
[Маайыс:] Ол ким сымыйа хобу тарҕатарый? С. Ефремов
Илин Сибииргэ көҥүл иһин охсуһуу кутаатын умата, үөрэҕи-билиини тарҕата баран иһэрэ. П. Филиппов
4. Дьону түмсүүлэриттэн босхолоон ыыталаа, үрүө-тараа ыыт. ☉ Распустить людей, освободив от обязанностей, занятий
Оҕолору тарҕатан баран, куукунаҕа илиитин сотто турар учууталга Бэдэһиэйэп нөрүс гынна. Бэс Дьарааһын
Лиэп Буудап Тиэхээни эттиэҕин Дьон бэрдэ баар буолан туттулар. Ол иһин мунньаҕы тарҕатан Үҥсүүнэн тылланан бардылар. Эрилик Эристиин
Мотуруостар бөлүөхсэн турар дьону киэр силэйэллэрэ, тарҕаталлара. И. Никифоров
5. Туох эмэ буолбуккун (хол., санааҥ түспүтүн) тугунан эмэ аралдьытан аһар, таһаар. ☉ Отвлекаться от чего-л. (напр., от неприятных мыслей, забот), снимать (напр., усталость, боль)
Ити курдук абарбыт санаатын тарҕатан, Сэмэнчик тыа устун баран истэ. Н. Неустроев
Үүттээх чэй барахсан уоскутар, Сынньатар, Сылааны тарҕатар. П. Тобуруокап
Ол онно ыарыытын тарҕата таарыйа, дьаарбайан баран бэҕэһээ киэһэ кэлбитэ. М. Доҕордуурап
Эн кинини таптаабаккын, эдэр уоххун, күннээҕи таҕылгын тарҕатаҕын. Н. Босиков
♦ Хааҥҥын тарҕат — этиҥ-сииниҥ улугурбутун тугу эмэ гынан аһар (хол., хамсанан). ☉ Снимать напряжение, разгонять кровь (напр., двигаясь)
Хайа, эдэр киһи дьахтарга наадыйарыҥ манан буолуо дуо, хааҥҥын тарҕатыаҥ, уоххун харатыаҥ. П. Ойуунускай
Туос сандалы остуолга Тула олорон чуоҕустулар, …… Хатан арыгынан Хааннарын тарҕаттылар. С. Зверев
Ханна илдьэн иһэҕин? Хата, аҕал эрэ миэхэ, Хааммын тарҕата таарыйа, Хаамар-сиэлэр ардынан Халыһытан тиэрдиэхпин! П. Ойуунускай

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., балык иһин) дьөлө анньан баран хайа быс. ☉ Вспороть, распороть; разрезать, рассечь
Муҥур иһин тыыран уҥуоҕун таһааран баран, этин кэрдиистээн аргыга хатараллар. Далан
Сахаар кээнчэлээх атаҕынан тыаһаппакка сыбдыйан кэлэн, сыттыгын анныттан быһаҕын ылла уонна балаакка кэлин эркинин дьөлө анньан баран аргыый аҕай хайа тыырда. Д. Таас
[Артур бырастыынаны] олус кэтит гына тыырбыт, моонньун кыайан ыга ылыа суох, уонна өссө туомтуу тардыахха наада. Э. Войнич (тылб.)
2. Маһы синньигэс гына хайытан тырыыҥкалаа. ☉ Щепать (лучину)
[Оҕонньор] Оллоонноон олорон Тымтык тыыран Тырылатан барда. Болот Боотур
Аһаан дуомнаат, үүтээҥҥэ баар хардаҕастартан көнөтүн талан тымтык тыырбытым итиэннэ олору тостубут сотом тула кэккэлэччи тутаат, ыксары кэлгийэн кэбиспитим. П. Степанов
Эр киһи туох да саҥатаиҥэтэ суох, чочум буола-буола уотун диэки супту одуулаан кэбиһэ-кэбиһэ, тымтык тыыра олороро. СҮК
3. Тугу эмэ солоон, хайытан суолла таһаар. ☉ Прокладывать (дорогу)
Хаарым улам халыҥаан, тыал тибэ турар буолан, саҥа суолу тыырар сыралаах эбит. Н. Лугинов
Түөһүм иһигэр Сүрэҕим соҕотоҕун курдук, Бэйэм эмиэ соҕотох этим. Соҕотох этэ бэл сылайбыт хомуһум тыла, …… Соҕотох этэ халыҥ хаарга тыырбыт ыллыгым. И. Гоголев
Суол диэн суоҕа, ыллык тыыран айанныыллара. ПНИ АДХ
△ Тугу эмэ (хол., ууну, салгыны) күөҥҥүнэн хайытан инниҥ диэки бар. ☉ Продвигаться вперёд, рассекая собой что-л. (напр., водную гладь, воздух)
Мин [андаатар] баһын чолотон ууну хайдах эрчимнээхтик тыыран барарын көрөн турбахтаатым. Далан
Катербыт өрүс үөһүгэр киирэн, ууну тыыран тумсун өрө күөрэттэ, иннин диэки дьулуруйда. С. Дадаскинов
«УАЗик» сандаархай уотунан хараҥаны тыыран, айан аартыгын устун «хараҕа» тэстэринэн быччаһытан истэ. Күрүлгэн
4. Сири тиэр, хорут. ☉ Распахивать, вспахивать (землю)
Тыраахтарбыт — бухатыыр, Тыаһаа-ууһаа, сири тыыр! Эллэй
Мин эһиэхэ этиэхтээхпин: «ХТЗ» тыраахтарынан Хара кырсы хайа тыыран, Буоланы кэҥэтэн Бурдугу үүннэрбити. С. Васильев
Тимир, дьоҕус — Тыраахтар оҕус Булуук тардан Буору тыыран, Тачыгырыыр, Лачыгырыыр! М. Тимофеев
5. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ (хол., бүддьүөт үбүн) үллэрэн түҥэт, анаа. ☉ Распределять (напр., средства бюджета)
Обсерваторияҕа биэрэр үптэрин лаборатория аайы тыыраллар, онон олус дуона суох тиксэр. В. Яковлев
Бүддьүөт үбүн бэйэлэринэн тыыран эрдэхтэрэ. Н. Борисов
Интэринээт-оскуола томторугар дэриэбинэҕэ көбүскөнө кырдал, дьиэ туттуохха айылаах элбэх сир баарын үрдүнэн биирдиилээн ыалларга чараҥы алдьаттаран уһаайба тыыран биэрэр тутах быһыы. «Кыым»
♦ Иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм фольк. — «өлөрүөм-өһөрүөм, самнарыам» диэн саанан этии. ☉ Угроза со значением «погублю, убью, повергну в бою» (букв. на спину положу — живот вспорю, на живот положу — спину продавлю)
Мин диэтэх киһи ир суолгун ирдээммин, тор суолгун тордооммун кэллим, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Саха фольк. Ону эн туорайдыыр буоллаххына, килбиэннээх маҕан сирэйгин киртитиэм, туналҕаннаах маҕан ньуургун суһуктутуом, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Ньургун Боотур. Суол тыыр — олоххо баар ыарахаттартан самныбакка, туруулаһан кыай. ☉ Преодолевать жизненные невзгоды, трудности
Владимир Тимофеевич Аҕа дойду Улуу сэриитин хонууларыгар байыас ыарахан суолун тыырбыта. КН ЛТСА
Кинилэр иккиэн, урууларыттан-аймахтарыттан, билсэр дьонноруттан көмөтө суох, суолларын түөстэринэн тыырбыттара. Н. Чернышевскай (тылб.)
△ көсп. Ханнык эмэ дьыаланы оҥорорго саҥа, сонун ньыманы айан олоххо киллэр. ☉ Внедрять новые подходы, методы, наметить свой путь в чём-л. (напр., в творчестве)
Тимофей Сметанин оҕолор санааларын, уйулҕаларын, тугу интэриэһиргииллэрин таба тайанан, кинилэргэ сөптөөх уобарастары булан, көрүдьүөстээх, юмордаах гына хоһуйар бэйэтигэр туспа, саҥа суолу хара маҥнайгыттан тыыран барбыта. КНЗ ТС
Дьэ онон Николай бэйэтин саҥа дьыалаҕа боруобаланан көрөргө, саҥа суолу тыырарга сөбүлэспит эбит. «Кыым»
Төбө тыырбыт аҥаара көр аҥаар. Түөрт дойду түмэн баайын Төбө тыырбыт аҥаарын Түһэҕэр ууран олорор Түллэр күүстээх саар-тойон Түөһэйдэҕэ дуу? Тоҕо Түлэс-балас тыллаһар? Эллэй
Бары сүбэлэһэн бараннар, Улахан Сэргэйдээх тиҥэһэлэрин төбө тыырбыт аҥаарын, сибиинньэлэрин аҥаарын маҥнайгы куоратчытынан оҕолоругар уонна балтылара Суоппуйалаахха ыытыах буоллулар. Далан
Сыл ахсын былаанынан көрүллүбүт от оттонуута нэһиилэ төбө тыырбыт аҥаара эрэ бэлэмнэнэр буолбут. В. Протодьяконов
<Эрэйи эҥээринэн тэлэн,> муҥу муннунан тыыран көр муҥ I. «Эрэйи эҥээринэн тэлбит, муҥу муннунан тыырбыт» киһи дииллэрэ сахалар элбэх эрэйи-муҥу көрбүт киһи туһунан. Софр. Данилов
Харыйаан эрэйи эҥээринэн тэлбитин, муҥу муннунан тыырбытын барытын биэс тарбах курдук билэр буолан, Киргиэлэй доҕорун эмиэ да аһына, эмиэ да үтүө дууһалаах киһи диэн хайгыы санаата. А. Бродников
Балагыай ийэтин, эбэтин үөлээннээхтэрэ муҥу муннуларынан тыыран быстан-ойдон, амньырыйан киһи аатыттан ааспыттара, суорума соруктаммыттара үгүс этэ. ФЕВ УТУ
ср. алт. тил ‘отдирать, раздирать на мелкие части; щепать, резать пластами, ремнями’