любитель сахара, падкий на сахар; саахарымсах сахсырҕа падкая на сахар муха (распространённый эпитет мухи).

прил. I. хаамар, тура сылдьар; ходячий больной тура сылдьар ыарыпах; 2. (распространённый) тарҕаммыт, туттуллумтуо; ходячее выражение тарҕаммыт этии; # ходячая монета дэлэйбит харчы.

прил. 1. айанныыр, сырыыга сылдьар; ходовые качества самолёта самолётзйан-ныыр хаачыстыбалара; 2. тех. (рабочий) хаамтарар, ыытар; ходовое колесо ыытар көлөһө; ходовой винт ыытар биинтэ; 3. разг. (имеющий наибольший спрос) барымтыа, батымтыа; ходовой размер обуви атах таҥаһын барымтыа размера; 4. разг. (распространённый) туттуллумтуо, үгүстүк туттуллар; ходовое выражение туттуллумтуо этии.

нареч. всюду, везде; маннык мал бары сиргэ дэли баар такая вещь имеется (распространена) повсюду.

уст. даба (хлопчатобумажная ткань синего цвета, распространённая среди якутов до революции); даба ырбаахы платье из дабы дабаны сууйбут уу курдук очень жидкий, водянистый (о супе); слабый, спитой (о чае).

даҕ.
1. Үөннээхкүрдьэҕэлээх, куулдьаҕалаах; албын-түөкэй. ☉ Хитрый, лукавый; лживый, коварный
Харытыана эрэйдээх кубулҕаттаах кулаак бииһин ууһа кини этинэнхаанынан, кини чиэһинэн-быраабынан эргинэн туһанаары былаан быһыммыттарын тугу билээхтиэй? П. Ойуунускай
Бу кыыс дьиэтигэр-уотугар муҥур хотун үһү. Ону ааһан хотун киэнэ саамай кубулҕаттааҕа, саамай кырыктааҕа. Софр. Данилов
2. фольк. Бэйэтин ис дьиҥин уларытар албастаах; атын буолан көстөр кыахтаах. ☉ Способный с помощью волшебства менять истинную сущность; обладающий способностью перевоплощения
Көтөр кынаттаах киэнэ Күтүр бэрдэ обургу, …… эмиэ биир туспа Куотар былыт кубулҕаттаах Күтүр буолан биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Саха олоҥхотугар удаҕаттар кубулҕаттаах буолаллар. «Чолбон»
3. көсп. Уларыйымтыа, уларыйа турар (айылҕа, күн-дьыл туһунан). ☉ Изменчивый, непостоянный, капризный (о явлениях природы, погоде)
Кураан, тымныы дьайыҥнаах кубулҕаттаах айылҕалаах Сахам сирэ. В. Гольдеров
Кубулҕаттаах да буоллаҕа хоту дойдум халлаана! Сарсыарда чуумпуран улуутуйбута ааһа охсон, тыалыран, силбиэтэнэн турдаҕа. «ХС»
♦ Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон (тоҕус) куотар кубулҕаттаах көр аҕыс I
[Үрүҥ Уолан:] Үс үллэр кирбии дойду Үөмэн тиийбэт үтүөлэрэ, Тоҕус уон тоҕус Куотар Кубулҕаттаахтара, Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албастаахтара, …… Дэри-дэхси истэн туруҥ эрэ! П. Ойуунускай
Бу туох албан ааппар, Дьоһун солобор Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албастаахтара, Тоҕус уон тоҕус Куотар былыт кубулҕаттаахтара Үөһээ дойдуттан Түһүрүйэн түстэхтэрэй. П. Ядрихинскай
[Өстөөх] акаары буолбатах, саһыллааҕар киитэрэй, аҕыс араас ааһар албастаах, тоҕус араас куотар кубулҕаттаах. ССС
◊ Кубулҕаттаах кулун тутар — кулун тутар ыйга күн-дьыл уларыйымтыатын хоһуйар уларыйбат эпиитэт. ☉ Распространенный эпитет, живописующий изменчивость, непостоянство погоды в марте
Кубулҕаттаах кулун тутар Куугуначчы, сирилэччи сиксиннэ. С. Васильев
Кубулҕаттаах кулун тутар ый Хаары тибэн ытый да ытый. Баал Хабырыыс

1. аат.
2. Бөрөтөөҕөр лаппа кыра, сүнньүнэн кэрбээччилэринэн аһылыктанар, күндү түүлээх сиэмэх кыыл. ☉ Лисица, лиса
   Саһыл түүтүнэн, киһи үлэтинэн (өс ном.). Саһыл саба харбаан эрдэҕинэ, куобах туора буруйар. Амма Аччыгыйа
   Үгүс тайҕаны мин тыыран, Күннээх саһылы бултаатым. С. Данилов
   △ Ити кыыл күндү түүлээх тириитэ. ☉ Драгоценный лисий мех (шкурка)
   [Ньукулай оҕонньор:] Бу куулу толору саһыл, түөрт уон кыһыл саһылы кытта кэрэмэс, үс хара саһыл. Күндэ
3. көсп. Албынныыры, албыннаһары үчүгэйдик сатыыр киһи; албын өйдөөх. ☉ Хитрый, лукавый; с хитрецой
   Эһиги билбэккит, Егоров — кырдьаҕас саһыл. Кини эрэ үлэлиир курдук туттар. Н. Лугинов
4. даҕ. суолт.
5. Саһыл тириитинэн тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Сшитый, сработанный из лисицы, лисьего меха, лисий. Саһыл саҕа. Саһыл истээх сон
   □ Саталлаах саһыл саҕалаах (өс хоһ.)
   Киһи төрөөтөҕүнэ туоҕа да суох сыгынньах төрүүр. Уонна кэнники сорох маннык арбаҕастанар, сорох саһыл, бөрө саҕынньахтанар. Амма Аччыгыйа
6. Саһархай, саһаран көстөр, саһарымтыйар көстүүлээх. ☉ Светло-жёлтый, с желтоватым оттенком. Саһыл араҕас. Саһыл кэрэ. Саһыл элэмэс
   □ [Ньургун Боотур] Саһыл араҕас кырдал үрдүгэр Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа Араҕас чачыры анньан, …… Дириҥ далай түһүлгэни оҥорон Турар дьону өҥөс гына түстэ. Ньургун Боотур
   Саһыл өҥнөөх бурдугу Кыһыл обуос тиэйиэ. Эллэй
   Сур сылгыны эмиэ араастык өҥнүүллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, …… кукаакы сур. ОМГ ЭСС
   ♦ Арыы саһыл (хааннаах) көр арыы II
   Сугулааҥҥа, хата, мин дьолбор сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Тихон Павлов диэн …… киэҥ төгүрүк харахтаах, арыы саһыл хааннаах отуччалаах киһи баар эбит. А. Бэрияк
   Утуйан турбут кэриэтэ Арыы саһыл хатыҥнар Аһаҕас халааттаахтар. М. Тимофеев. Саһыл буолан ньылбый кэпс. — кыайан өрөлөспөт киһигэр, албыннаһан көрсүөр, сымнаа. ☉ Вести себя притворно, лицемерить
   Микииппэрэп кинээс миигин көрдөҕүнэ, саһыл буолан ньылбыйар. М. Доҕордуурап. Саһыл мэйии көр мэйии. Ол Даадар саһыл мэйии буоллаҕа дии, кулубаҕа даҕаны, нэһилиэгин дьонугар даҕаны куһаҕаннык көстүмээри ньылбыйдаҕа. Болот Боотур
   ◊ Кыһыл (кугас) саһыл — кытархайдыҥы кугас дьүһүннээх, түүтүнэн алын сыаналаах (суортаах) саһыл ордук тарҕаммыт көрүҥэ. ☉ Наиболее распространённый вид лисицы с рыжей шерстью, занимающий по ценности меха низшую ступень, рыжая лисица. Кэрэмэс саһыл — кыһыл саһыл хара саһылы кытта булкааһа буолан, кыһыллааҕар ордук күндү түүлээх саһыл көрүҥэ. ☉ Вид лисицы, представляющий собой помесь чёрно-бурой и рыжей лисицы и имеющий более ценный мех, чем у рыжей лисицы, сиводушка. Саһыл өлбүгэ (күрүө) истор., көр өлбүгэ. Саһыл тэллэйэ — кытархайдыҥы араҕас тэллэй. ☉ Лисичка (гриб). Саһыл хонуу — кырпа хойуу оттоох, үчүгэй кырыстаах көнө сир. ☉ Ровное поле с хорошей почвой, поросшее густой нерослой травой (букв. лисье поле). Хара саһыл — хара дьүһүннээх, кыһылтан да, кэрэмэстэн да ордук күндү түүлээх саһыл көрүҥэ. ☉ Вид лисицы с чёрной шерстью, имеющий более ценный мех, чем сиводушка, чёрно-серебристая лиса
   Ньукулаас быйыл эмиэ холкуоһун иитиэх хара саһылларын аһылыгар анаан тайахтыы тахсар буолла. С. Никифоров
   ср. шор. сакыл ‘белка’, др.-тюрк. йашыл ‘зелёный’

даҕ.
1. Кэтит иэннээх, ыраахха диэри тэнийэн, тайаан сытар, нэлэмэн. ☉ Обширный, просторный, широкий
Киэҥ халлаан. — Тайҕа муҥура суох киэҥ, биһигини ким таба хаамыай? Амма Аччыгыйа
О, эбэм …… чуумпуга көстөр киэҥ нэлэмэн кэтит ньуура дьиктитин, кэрэтин эбитин! Суорун Омоллоон
Маһа-ото суох киэҥ нэлэмэн истиэпкэ күүстээх тыал түһэн, хаары ытыйан туох да көстүбэт. НТГ СУоС
△ Туоратынан кэтит, кыараҕаһа суох. ☉ Широкий, не узкий (о дороге, улице)
Киэҥ суол. — Киэҥ уулусса устун өрө сырсан, ытыалыы-ытыалыы саа уотунан сырдаан олорор сиргэ чугаһаан кэллилэр. Эрилик Эристиин
2. Ыга туппат, холку, улахан (таҥнар таҥас, атах таҥаһын туһунан). ☉ Свободный, просторный, (об одежде, обуви)
Киэҥ ырбаахы. Бу бинсээк саннынан киэҥ. — Сыгынньах атаҕар киэҥ баҕайы эргэ бачыыҥканы анньыммыт Даайа саллырҕаччы сүүрэн кэллэ. Софр. Данилов
Бурхалей ыга тутан сордообут бэргэһэтин киэҥ бэргэһэҕэ атастаһан кэбиһиэн санаата. Эрилик Эристиин
Уһун, киэҥ хара халтаҥ сонун түүрэ тардыммытын тохтоон көннөрүннэ. П. Филиппов
3. көсп. Элбэх дьону хабар, маассабай; сир аайы тарҕаммыт. ☉ Охватывающий многих, массовый; распространенный повсеместно, среди многих
Нэһилиэнньэ киэҥ араҥата. — [Вера:] Сарсын киэҥ актыыбы кытта бырабылыанньа мунньаҕын ыҥырарга дьаһал биэрдэ. С. Ефремов
[Тааттатааҕы тыйаатыр] норуокка сөҥөн сыппыт …… талааннары таба тайанан …… киэҥ маассаҕа таһаарбыта. АҮ
[Амма Аччыгыйын] поэмата уонна хоһоонноро нууччалыы тылбаастара ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр тиийэ иликтэр. «ХС»
△ Элбэх, күүстээх, күүрээннээх, далааһыннаах (хол., үлэ, куоталаһыы). ☉ Широкий, с размахом (о работе)
Оо, дьэ, холкуос үлэтэ киэҥ үлэ буолар. Күндэ
Биригээдэлэр икки ардыларыгар куоталаһыы улам киэҥ далааһыны ылан истэ. М. Доҕордуурап
Оройуон бөһүөлэктэригэр, нэһилиэктэригэр киэҥ далааһыннаах тутуу ыытыллар. ПДН ККС
4. көсп. Араас эгэлгэлээх; татыма, тутаҕа суох, муҥура суох. ☉ Разнообразный, неограниченный, обширный (о знаниях)
Таабырын таайтарыытын да, таайыытын даҕаны тиэмэтэ бэрт киэҥ. Саха фольк. Оҕонньоттор ууну сомоҕолуур Уһун, киэҥ кэпсээннээхтэр. С. Данилов
Төһөнөн киэҥ, дириҥ билиилэнэр даҕаны, наукаҕа соччонон элбэҕи ситиһиэхтээх. Н. Лугинов
5. көсп. Үтүө майгылаах, үтүө санаалаах, дьэллэм. ☉ Великодушный, щедрый
Хата, баар курдуга — Орто аан дойдуга Улахан дууһалаах, киэҥ киһи олорбут махтала. Күннүк Уурастыырап
[Мойот убайа] хайдахтаах киэҥ дууһалаах киһиний?! Т. Сметанин
△ Холку, намыын, ыгыма суох. ☉ Спокойный, сдержанный, терпеливый
Салайар киһи киэҥ, холку буолуохтаах. Оттон эн ыгылыйбыккын. М. Доҕордуурап
6. көсп. Холку, намыын, дуорайан иһиллэр (куолас туһунан). ☉ Открытый, громкий, раскатистый (о голосе)
[Дьиэрэҥ] Айматар-долгутар киэҥ куоластаах. П. Ойуунускай
Анна Егорова киэҥ, холку куолаһынан доллоһутан, синньигэстик эйээрдэр Лев Поповтуун …… толорууларын биэрэллэр. Софр. Данилов. Билигин даҕаны кини кулгааҕар …… Ньургун Боотур көҥүл, киэҥ куолаһынан ыллаан доллоһутара баарга дылы. Г. Угаров
♦ Киэҥ көҕүстээх көр көҕүс II
[Настааччыйа] киэҥ көҕүстээх, уһун санаалаах этэ. Күннүк Уурастыырап
Дьэ көрүҥ, талбыт киһигит төһө көрсүө, төһө киэҥ көҕүстээх эбитий. Суорун Омоллоон
Сороҕор мөдөөт, сиэрэ суох холку, киэҥ көҕүстээх дьон охсуһууга ордук чорбойооччулар. С. Никифоров
<Киэҥ> көхсө кыараата көр көҕүс II. Киһи буолан баран, Ким киэҥ көхсө кыараабатай?!! Ыксыыр күннээх буоллаххына, ыҥыран көрөөхтөөр... П. Ойуунускай
Биһиги киэҥ көҕүс кыараабыт дьоно турабыт. Эрилик Эристиин
Тугу да булан эппэккэ, өйө-санаата тууйуллан, киэҥ көхсө кыараан хараҕыттан уу халыс гынан тахсыбытын билиминэ хаалла. С. Никифоров
Киэҥ хоннохтоох көр хоннох. Доҕотторо кинини «ыраас суоллаах, киэҥ хоннохтоох» дииллэрэ. С. Никифоров
Н.Г. Золотарев-Якутскай — киэҥ хоннохтоох суруйааччы. Д. Васильева
◊ Киэҥ аһаҕас дорҕоон тыл. үөр. — киэҥник атан этиллэр аһаҕас дорҕоон (хол., а, э, о, ө). ☉ Широкий гласный звук (напр., а, э, о, ө) Ордук кичэйэн илин уонна кэлин, киэҥ уонна кыараҕас аһаҕас дорҕооннору үөрэнээччилэр билэллэрин ситиһиэххэ. ПНЕ СТ
Киэҥ аһаҕас дорҕооннору этэргэ айах киэҥник атар. ПНЕ СТ
тюрк. киҥ, кэҥ

аат.
1. Киһи, кыыл, көтөр тарбаҕын төбөтүгэр үүнэр муос бүрүө. ☉ Ноготь, коготь
Эр — сүрэҕинэн, эһэ — тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Халыҥ тайҕа уордаах улуу кыыла тыҥыраҕын дьулааннаахтык сарбатан, айаҕын идэмэрдээхтик атан, өлө сытара. Л. Попов
Алҕас хайа тардан оҕону бааһырдыбат наадатыгар ийэ тыҥыраҕын өрүү кырыныахтаах. Дьиэ к. Тыҥырах көрүҥэ киһи уопсай доруобуйатын туругун кэпсиир. ФВН ТС
2. көсп. Остуолбаҕа, хайаҕа ыттарга көмөлөһөр, атахха кэтиллэр, сытыы уһуктардаах тимир тэрил. ☉ Железные шипы (или иные приспособления), надеваемые на обувь для лазания на деревянные столбы, хождения по ледникам, кошки, когти
Остуолбаҕа хатаастар тыҥырахтарын кэппитинэн, радиорепродукторы иилиммитинэн Сиэҥкэ ааһар. Амма Аччыгыйа
Мэндэ быаны биилин эрийэ баанар. Тимир тыҥыраҕын кэтэр. Туруук тааска хатаастар. И. Гоголев
3. көсп. Ким, туох эмэ кими, тугу эмэ күүһүнэн баһылааһына. ☉ Власть, влияние; подчинение
[Айаанап:] Арай Саха сирэ Япония дуу, Америка дуу адьырҕаларын тыҥырахтарыгар киирдин? И. Гоголев
Ол көрдөһүүгэ генерал бүтүн бар дьон истиитинэн: «Бары биһиги тыҥырахпытыгар бааллар, кинилэр аны кыһыл илиитигэр тыыннаах киириэхтэрэ суоҕа», — диэн тыл биэрбит. Эрилик Эристиин
Көрүдүөргэ тахсан Уйбаан сибис гынна: «Дьэ, хотуой, мантан быыс булан, дьаадьыйдаххына эрэ табыллар буолла. Уорбалаан эрэллэр. Улахан тойоҥҥо тиэртэхтэринэ кинилэр тыҥырахтарыттан мүччүрүйэриҥ биллибэт». П. Филиппов
♦ Тыҥыраҕын хастаа — тыынын иһиллээ диэн курдук (көр иһиллээ). Сэрэн, ити иһин тыҥыраххын да хастыам. Тыҥырах <да харатын> саҕа кэпс. — кыра даҕаны; олус кыра. ☉ Малая толика; всего ничего
Ыалга сырыттаҕына тыҥырах саҕа куһуок саахары сиэттэхтэринэ, биирдэ ытыран баран, миэхэ аҕалара. Суорун Омоллоон
[Батурин:] Дьэ, кыайан уйбат суолум буолаахтаатаҕа: тыҥырах да харатын саҕа көмөнү оҥорботтор, ол оннугар үөһэ дакылааттыырга даллаҥнастар! В. Яковлев
Били этэргэ дылы Дмитрий Николаевич тыҥырах да харатын саҕа буруйа суох. «ХС». Тыҥыраххын кистээ (кумут) — сөптөөх түгэн кэлиэҕэр диэри өстүйбүккүн көрдөрүмэ. ☉ Не выказывать свою вражду, затаиться (до поры до времени); затаить злобу на кого-л.; держать камень за пазухой (букв. когти свои прячет)
Онон биһиги туох-ханнык буолуор диэри тыҥырахпытын кистээн, хайдах эрэ албыннаһан, ньылбыйан сылдьыахтаахпыт. Н. Якутскай
Мэйи сиригэр биһиги биир да киһини өһүргэппэккэ, уһаты-туора быһыыны таһаарбакка сылдьыах тустаахпыт, тыҥырахпытын кистээн. Л. Попов
Дулҕалаах кулаактара ханна да биллибэккэ-көстүбэккэ, им-дьим бүгэн, олорбуттарын курдук олорон хаалбыттара уонна аны мэнээк өтөҥнөспөт буолбуттара, — тыҥырахтарын кумунуохтарынан кумунан, истэригэр киирбиттэрэ. А. Бэрияк
Тыытылба тыҥырах көр тыытылба. Тыс этэрбэстээх Тыытылба тыҥырах Тииттээх, бэтэр бэстээх Түҥ тыаҕа, арах, — Һуу! — диэн, сытар Куобаҕы соһутар. С. Тимофеев
◊ Саарба тыҥыраҕа — киис тиҥилэҕэ диэн курдук (көр киис)
Аска уонна эмкэ туһанарга киис тиҥилэҕин (саарба тыҥыраҕын) уонна костяниканы хомуйуохха наада. МАА ССКОЭҮү. Тыҥырах ойуу — чороону, сэргэни, иистэнэр иһити киэргэтэргэ туттуллар, түүр омуктарга киэҥник тарҕаммыт оһуор. ☉ Широко распространённый у тюркских народов арочный узор, у якутов применяемый для украшения чорона (чороон), коновязи (сэргэ) и шкатулки для хранения швейных принадлежностей (маллаах иһит)
Сахаларга «биэ эмиийэ», «тыҥырах ойуу», «сарбынньах» диэн ааттарынан киэҥник биллэллэр. НБФМуу СОБ. Хоту дойду дьахталлара иистэнэр тэриллэрин, илдьэ сылдьар суумаларын, хааһахтарын айаҕын синньээлии сиигинэн тыҥырах уонна сарбынньах ойууну түһэрэллэрэ көрөргө үчүгэй буолар. АЕЕ ӨҮОБ. Тыҥырах саҕата — тыҥырах анна (уһаан тарбахтан быгар сиригэр). ☉ Краешек под ногтями на кончиках пальцев. Тыҥыраҕым саҕатыгар мас киирбит
ср. др.-тюрк. тыҥраа, кум. тырнакъ, тат. тырнак, тув. тырҕак, каракалп. тырнак ‘ноготь’