туохт. Ууну быһыта сыс, быһыта оҕус (хол., былыргы борохуот көлүөһэтин туһунан). ☉ Рассекать, бить, колотить по воде (напр., о колесах старинного парохода)
[Борохуот аал] кылыгыр ууну быһыта кырбанньыктаан, Кылыбырыйда-сылыбырыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биһиги доҕорбунаан улуу өрүс дохсун сүүрүгүн быһыта кырбанньыктаан айаннаан иһэр борохуокка олорон устан иһэммит кэпсэппиппит. «ХС»

туохт. Иннигин мэһэйдиир тугу эмэ туора анньан халбарыт эбэтэр икки аҥыы тутан арый. ☉ Раздвигать в стороны что-л. (напр., ветви), рассекать (напр., волны)
Теплоход, балысхан сүүрүгү силэйэн, уҥуоргу эҥээргэ чугаһаан истэ. Н. Лугинов
«Хаарыан тириини буортулаабыккын», — диэтэ оҕонньор, тииҥ көхсүн түүтүн икки эрбэҕинэн силэйэ баттаан, үрэн көрөкөрө. Л. Попов
Хойуу иһирик ойууру быыһынан, икки бүлгүннэринэн күөх лабаалары силэйэн хаамсан бара турдулар. Эрилик Эристиин
ср. бур. сэлихэ ‘открыть, обнажить’, сэли ‘откидывать, распахивать’

туохт. Тугу эмэ тиискинэн ытыран баран тыастаахтык быһыта, тоҕута тардан ыл. ☉ Выдёргивать, рвать зубами
Саһарымтыйа туртайбыт оту аччыктаабыт ат хадьырыйан сытыы тииһин тыаһа кирдиргиирэ. И. Гоголев
Күөрэгэй тутуспут мутуга модьу буолан, бөрө иккиһин нэмийэн хадьырыйыан иннинэ атаҕын ньылбы тардан ылла. Т. Сметанин
Ол икки ардыгар бүтэҥи көҕүс тыаһа тиҥиргээтэ уонна тугу эрэ хадьырыйар тыас иһилиннэ. Тумарча
ср. монг. хадрах ‘рассекать клыками (о кабане)’, бур. хазаха, монг. хазах ‘кусать’

аат. Ох саа, айа оноҕоһун төбөтүгэр кэтэрдиллэр сытыы уһуктардаах икки салаалаах тимир. ☉ Железный вилообразный наконечник стрелы лука, самострела
Ох ырбата ол маска турар — Эрчим илии ыппыта. Оҕонньор дьон ону ыйаллар: Ол Манчаары ымыыта. И. Чаҕылҕан
Сэмэн сүрэҕэр өһүөннээхтик туһуламмыт ырба ыйылаан кэлэн нөҥүө тииккэ батары сааллыбыт. П. Аввакумов
Уйбаан нэһиилэ ытын уоскутан, арҕаһыгар чоройо сылдьар айа ырбатын сэрэнэн ороон ылбыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. йар ‘рассекать, расщеплять’, алт. сарбай ‘разветвляться’

I
аат. Үксүгэр үрэх кытылыгар үүнэр араҕастыҥы кыһыл сибэккилээх, төрдүгэр үрүҥ астаах от. ☉ Растущее преимущественно по берегам рек луковичное травянистое растение с приметными цветами красно-оранжевого цвета, лилия даурская
Кыһыл уот сардаана сандаарбыт. П. Ойуунускай
Өтөр буола-буола сардааналар сиртэн тыкпыт күн курдук умайыктанан ааһаллар. Н. Босиков
ср. монг. сарана ‘лилия тонколистная’
II
сардаана ох эргэр. — ыһыы курдук лаппаҕар уһуктаах былыргы ох. ☉ Старинная стрела с зубиловидным концом
Сардаана оҕунан тиит мутугун үстэ эрэ сулуйа ытан кэбиһэллэрэ үһү. НСА ПШЯП
ср. др.-тюрк. йар, др.-якут. сар ‘рассекать’

I
1. аат.
1. Чараас гына хаптаччы тыырыллыбыт мас, уһун чараас тымтык, сарт (хол., тымтай, түннүк оҥорорго, эчэйбит уҥуоҕу тутарга). ☉ Лучина, лучинка
Убаачаа, тыаҕа тахсан хаппыт талахта булан тыыр уонна чарта оҥор. М. Попов
Хатыҥ мастан хайытан, чарт оҥорон тыһаҕас иҥииринэн атаҕын хам баайан кэбистэ. ИПН АОК
Көтөр оҕото турар сирин тус-туспа араарыллар, мас чардынан быыһанар. ЛЕВ ССКИиС
2. Дьиэ эркинигэр сыбаҕы туттарарга аналлаах синньигэс тымтык, тутуу матырыйаала. ☉ Тонкая деревянная планка для покрытия крыш или для обрешётки стен под штукатурку, дранка
Чарт анныгар баатаны, ханапаакыны, сэбирдэҕи эбэтэр муоҕу угуллар. МКББ
Чарт саайыыта. АВН КХАТО
2. даҕ. суолт. Чараас гына тыырыллыбыт маһынан, тымтыгынан, сардынан оҥоһуллубут. ☉ Сплетённый из лучинок, лучиночный, драночный. Кыыс бэйэтигэр улахан чарт холлоҕоһу ылар. Саха сэһ
1977
Чарт түннүктэринэн нөҥүө сааскы күн сырдык сардаҥаларын дьиэҕэ кутар. И. Федосеев
Чарт иһиккэ аҕыс сымыыт уонна мөһөөччүккэ икки киилэ кэриҥэ бурдук баара. ПП Дь
◊ Чарт тымтай көр тымтай
Оҕонньор туран чарт тымтайын ылан дьиэтин диэки хаамта. М. Доҕордуурап
Дьиэ кэнниттэн улахан баҕайы чарт тымтайдаах дьахтар тахсан кэлбитэ. Г. Колесов
ср. др.-тюрк. чарт ‘кусочек, частица’, йар ‘рассекать, расщеплять’
II
тыаһы үт. т. Чаччыгыныар саҥатын үтүктэр тыл. ☉ Подражание резкому трескучему звуку, издаваемому дроздом, крик дрозда
Чаччыгыныар «чарт-чарт» дии түһээт, тоҥсуйан саайда. Ф. Филиппов

I
сыһ. Хайдан икки аҥыы арахсан; икки аҥыы араара. ☉ Надвое, на две части; пополам (напр., развалиться)
Таас икки аҥыы дьэллэс гынан, ыыра баран аһыллан хаалар. Суорун Омоллоон
Халҕан ыыра ыстанан хаалла. Эрилик Эристиин
Дойо уола бүтэй баҕанатын үөһээ үүтүгэр илиитин уган баран, ыыра тардан кэбиспит. А. Бродников
♦ Ыыра бар — эмискэ тэһэ баран, улаханнык ыһыытаа, саҥар, ыллаа. ☉ Внезапно громко заговорить, закричать, запеть
Биэрэ кыысчаан хаһыытаан ыыра барар уонна уоһун сыыһын үмүрүтэн, эргиччи көрөр. С. Маисов
Мин испэр оҕонньорум тоҕо итинник кэпсээн ыыра бардаҕай диэн сэмэлии олорорум. Күрүлгэн
Ырыаһыт буолар баҕа санаам батарбакка, кыстык балаҕаммар тиийэн, ыллаан ыыра бардым. «Чолбон». Ыыра сытый сөбүлээб. — кими, тугу эмэ олох сөбүлээбэти, ылымматы биллэрэр этии. ☉ Выражает неодобрение кого-чего-л.
Ыраахтааҕыгыт ыыра сытыйдын, сокуоҥҥут сууралыннын! Амма Аччыгыйа
Мин күөгэйэр күммэр сылдьаммын, биирдэ ыалга хоно сытан, ыллаан ыыра сытыйбыттааҕым. Болот Боотур
Ол туох айылааҕа ыалдьан ыыра сытыйар, нохоо? В. Гаврильева
◊ Ыыра баттыыр хаамыы кэпс. — лаппа киэҥ атыл саҕа уста кээмэйэ. ☉ Якутская народная мера длины, равная расстоянию широкого шага
Буут сирэ диэн ааттаан, иккилии ыыра баттыыр хаамыынан түөрт уон саһаан усталаах тыаны мээрэйдээн солоторго кэпсэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Саам хайдах тэбэрин билээрибин, сүүс ыыра баттыыр хаамыылаах сиргэ сыал туруоран бараммын, ытан хабылыннарбытым. Р. Кулаковскай
Сэмэн икки сүүс ыыра баттыыр хаамыы сиргэ уоннаах хаартыны туруоран баран, хараҕын аахтара түһэрбит этэ. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. йар, ер, чар ‘раскалывать, рассекать’
II
сыһ. сыһыан т. Этэр санааны араас дэгэттээн күүһүрдүүнү көрдөрөр (ончу, отой). ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли (абсолютно, совершенно)
Кини Туһаахаптыын уруурҕаһар туһунан өйүгэр ыыра оҕустарбат этэ. Софр. Данилов
[Баишев:] Ханна да барыам суоҕа, кими да ыыра биэриэм суоҕа! В. Яковлев
Сирин, күн ыраахтааҕыга да үҥпүккүт иһин, бэрдэриэ суоҕа диэн ыыра эрэнэбин. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Уһунуттан быһан кылгат, уһунун кыччат. ☉ Укорачивать, подрезать что-л. Күрдьэх угун сарбый. Бэрэбинэни сарбый
□ Хаста, хаста лаппыйан, Хаста, хаста сарбыйан, Тиһэҕэр дьэ ыпсардым, Тиэтэйбэккэ тупсардым. Болот Боотур
Суумкатыттан харандаас уһуктуур быһаҕын ылан талаҕы төрдүнэн быста, …… уонна бэйэтиттэн арыый улахан гына төбөтүн сарбыйда. А. Фёдоров
2. Туох эмэ ахсаанын кээмэйин аччат, аҕыйат, көҕүрэт. ☉ Уменьшать, урезать, сокращать количество, размеры чего-л.. Көрүллүбүт үбү сарбый
□ [Эмээхсин:] Айыым таҥарам, …… сотору харайаҥҥын сынньат, айыыбын-харабын хаҥатыма, эрэйбин сарбый. Суорун Омоллоон
Сиэмэ көстүбэтинэн сылтанан ыһыыны сарбыйа сатыыр салайааччылар эмиэ көстүтэлиир буоллулар. П. Егоров
Өтөрдөөҕүтэ холкуостаахтар тус бэйэлэрин кэтэх хаһаайыстыбаларын сарбыйар үлэ бара сылдьыбыта. А. Николаев
3. көсп. Ким-туох эмэ тугунан эмэ үчүгэйгэ тиийэрин, үчүгэй буоларын харгыстаа, буомнаа, туохха эмэ кыаҕын быс. ☉ Подрезать крылья кому-л., лишать права, возможности проявить свои силы, способности. Киһи кэскилин сарбый
□ Ити өтөрүнэн быһаарыллара биллибэт дьиэ боппуруоһа төһөлөөх күүһү, дьоҕуру, сайдар кыаҕы сарбыйбыта буолуой? Н. Лугинов
Ийэтин, кэргэнин, убайдарын Кэтириис сүтэрэн кырыйда, Соргулаах эдэркээн саастарын Сэрии уот сыллара сарбыйда. И. Артамонов
«Бастакы суорумньу күндү уонна ытыктабыллаах буолар. Маны аккаастаатахпытына биһиги кыыспыт дьолун сарбыйабыт», — диэн Кирийээн быһаарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Киһини тугунан эмэ быстыыга тириэрт, киһи аатыттан аһар. ☉ Доводить кого-л. до полного краха, гибели
[Арыгы] Сарбыйыан сахтаҕына Сапыкаанка буолан саамыланар, Сабыллар күнүгэр Самасаалка буолан саататар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хатан ыстаал быһаҕы Дьэбин адьас алдьатар, Киһи бэрдин даҕаны Санаа-оноо сарбыйар. Айталын
♦ Кынатын сарбый көр кынат
Бу сыакаар Манчаары курдук улуу ороспуой буолууһу. Эрдэтинэ кынатын сарбыйдахха сатаныыһы. И. Гоголев. Арааһа, эр киһини Дьахтар айар быһыылаах… Баҕарыа — таҥара оҥостуо, Баҕарыа — кынатын сарбыйыа… Н. Харлампьева. Сааһын сарбый — тугунан эмэ киһи үйэтин кэбирэт, үйэтин кылгат (үксүгэр улахан эрэй, кыһалҕа туһунан). ☉ Укорачивать кому-л. жизнь (напр., о жизненных невзгодах, тяжёлом труде)
Мин билигин эндэппэккэ билэбин Хайдах олох хараҥа дьайыҥынан Киһи барахсан сааһын сарбыйарын. С. Данилов
Сааспын сэрии сарбыйбытын иһин Сардаҥалаах күн көрө турдаҕына, Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин. Санаатын сарбый — киһи өйүн-санаатын баттаа, мөлтөт, тууй. ☉ Подавлять дух, угнетать (напр., о горе, нужде)
Саха урааҥхай санаатын Сах аймаҕа Сарбыйбыта буолуо диэн, [сайын] Салаҥкый баҕадьы Сааллар чаҕылҕан сапсыырданна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини [куттал] эрэ сөрүөстэн Киэҥ санааны сарбыйар, Эрбэх саҕа эрэйтэн Өлүү суолун арыйар. С. Данилов
ср. др.-тюрк. йар ‘рассекать, расщеплять’

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., маһы) икки аҥыы арахсар гына хайа оҕус, тус-туспа араар. ☉ Колоть, раскалывать что-л. (напр., дрова)
Уонча мүнүүтэ хаамаат, үнүрүүн Ванялыын хайытан муҥнаммыт тииттэригэр кэтиллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
[Өрүүнэ:] Чэ, ону-маны лабаҥхалыы олорума. Хата бар, маста хайыт. С. Ефремов
Өлөксөй санаата кэлбиччэ, мас кыстыырга турар халыҥ сүгэни ылан, кураанах хардаҕастары хайытан лаһырҕата турда. В. Титов
2. Туох эмэ бүтүнү, кэлимсэни (хол., таҥаһы) хайа тарт, хайа тэл, хайа тыыт. ☉ Рвать, разрывать, распарывать (напр., ткань)
Быһах ылан күлүйүөҥкэни хайыппытым. Н. Якутскай
Охоноон Симон ыстаанын быһаҕынан хайытан уһулла. Л. Попов
Быралгы биир хаа мохуорканы хаатын хайытан саппыйатыгар куттар. С. Маисов
3. Туох эмэ (хол., сүөһү, кыыл) иһин тэлэ быс, тэлэ ас. ☉ Разрезать, вспарывать, вскрывать что-л. Арай үөлээри иһин хайытан көрбүппүт, көҕөммүт уон сымыыттаах буолан биэрбитэ. Далан
Өлөксөй улахан морж тириитин сүлэн, иһин хайыппыта. «ХС»
[Сылгыны] иһин өрөһөтүн хайытан ахтатыгар диэри тиэрдэллэр. КЕФ СТАҮө
4. көсп. Туох эмэ элбэҕи тус-туспа наардаа, араартаа. ☉ Разделить, разбить что-л. на части
Саха фольклоругар баар остуоруйалары сүнньүнэн үс суолга хайытыахха сөп. Саха фольк. Тойон саллааттарын үс аҥыы хайытта. П. Филиппов
Дьон элбэх сүөһүнү биир сиргэ түмпэккэ, хайытан туталлара: уу чугаһыгар, от үрдүгэр иитийэхтииллэрэ. И. Данилов
5. көсп. Тугу эмэ (хол., салгыны, долгуну) икки аҥыы тэлэ араарар курдук күүскэ хамсан. ☉ Сильным движением делить надвое, разделять, рассекать (напр., воздух, волну)
Ханан эрэ ырааҕынан Хаары хайытан таҕыста. Баал Хабырыыс
Эрдиммит тимир аал борохуот Долгуну хайытан дэгдэйдэ. С. Васильев
Орулуостар салгыны хайытар кынаттарын тыаһа куһугуйар. С. Маисов
6. көсп. Дьон санаатын уларытаары, утары туруораары тугу эмэ гын. ☉ Вносить разногласие (во мнения людей)
Сорохтор дьон санаатын хайытаары соруйан ыйыталлара, сорохтор, кырдьык, мунааран ыйыталлара. КН ТДь
♦ Сүрэҕин хайыт көр сүрэх I
Киэһэ өлөөрү сытар убайым дьонуттан кэлэ оҕустун диэн илдьит кэлэн сүрэхпин хайытта. А. Бродников
«Бэйи, мин кинини сүрэҕин хайыттаҕым, этин салаһыннардаҕым ээ», — дии санаата. Р. Кулаковскай
Сүрэҕэ хайдыбыт көр сү- рэх I. «Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар уол сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур
Төрүт эрдэ көрөн сүрэҕэ хайдыбыт бостуук Миитэрэй өлүккэ чугаһыы да соруммата. Р. Кулаковскай
Халыҥ тириитин хайыт көр халыҥ. Хайаан даҕаны Халыҥ тириигин хайытан, Хара хааҥҥын тохпокко эрэбин, Харыс да аҥаарын Халбарыйыам суоҕа. П. Ойуунускай
[Дыгын:] Хайа, хорсуннарым! Хайдах сырыттыгыт, Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрүн халыҥ тириилэрин хайыттыгыт дуо? «Чолбон»
◊ Хайытар эрбии эргэр. — бэрэбинэни уһаты эрбээн хаптаһын оҥорорго туттуллар эрбии. ☉ Продольная пила
Ипатий Лука Ивановтуун хайытар эрбиилэрэ, үөһэ-аллара биэрэҥнээн, күн уотуттан күлүм аллайар. М. Доҕордуурап
Былыр хайытар эрбии диэн баара. ЕХД КТ

I
туохт.
1. Кыптыыйынан быс. ☉ Резать, кроить что-л. ножницами
Дьахталлар ичигэс таҥаһы тигээрилэр сукуна курдук сымната имитиллибит таба тириитин кырыйаллар. Н. Якутскай
Ким бу курдук, хас сэбирдэҕи барытын биир быһыылаах гына кырыйан, киэпкэ баттаан оҥоортой? Суорун Омоллоон
Мавра сыппах кыптыыйа таҥас кырыйар тыаһа чылыгыраан иһиллэр. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ сарбый, быһыы-таһаа биэрэн быс (хол., баттаҕы, тыҥыраҕы, үүнээйини). ☉ Стричь, подстригать (напр., волосы, ногти, кусты)
Лэрилэкэгэр төбөтүн киччэччи кырыйбыттар, уол оҕолуу боспоччу таҥыннарбыттар. Амма Аччыгыйа
Былыргы баай ыал мааны оҕолоро буолан, баттаҕын хаһан да кырыйбатахтара. Күннүк Уурастыырап
Суоппуйа өрүүлээх баттаҕын аҥаарын, сүр түргэнник быһа кырыйан кэбиспитэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Тугу эмэ икки аҥыы хайытардыы инниҥ диэки түс, сыт (хол., ууну, хаары). ☉ Рассекать что-л. (напр., воду), двигаясь вперед
Аллаах оҥочо биллэрдик иэҕэс гына-гына, улам түргэтээн, уу кырсын икки аҥы тэлэ кырыйда. В. Яковлев
Онно, кубалыыр долгун баалларын, Тыы курдук Тылбыҥныы тэлээрэн, Хопто-доҕорбут кыната кырыйар. В. Чиряев
Уу дьикти кылбаархай урсунун мэник тыал кырыйда. Н. Босиков
4. көсп., поэт. Туох эмэ аттынан эбэтэр устунан кэрийэ көт, бар, туох эмэ иэнин кэрийэ, батыһа көт, бар. ☉ Лететь, парить над чем-л.; идти, тянуться вдоль по периметру чего-л.
Тэһииргээбиттии үөр туллук Хаар көҕүрүмтүйэр иэнин кырыйар. Н. Босиков
Кытылы кырыйар Кыйыа таас хайата, Эрийэр-буруйар Эрбэгэр иирэтэ. А. Бродников
◊ Кырыйа көт (хаам, сүүр) — тугу эмэ кэрийэ хаам, сүүр, көт. ☉ Двигаться (напр., идти, бежать, лететь) вдоль, по краю чего-л.
Күн олус уһаабыта, саһар икки саспат икки ардынан саҕаҕы кырыйа көппүтэ. Далан
Уҥа диэки түннүктэри кырыйа хаамта. Н. Заболоцкай
Кылбаара устан Кыталык кэллэ, Кыҥкыныы ыллаан Кырыйа көттө. М. Доҕордуурап
Уу кырыйа — кыл имэрийэ диэн курдук. — Былааҥҥыт туолуута хайдаҕый? — Эбэһээтэлистибэлиин уу кырыйа — диэхтэрэ. «Кыым»
Ууну ыытар магистральнай хоруулар Куда өрүс уҥа террасатын чабырҕайынан уу кырыйа хаһыллыбыттар. «ЭК»
ср. тюрк. кырк, кыр ‘стричь, скоблить, скрести’
II
туохт.
1. Уһуннук олох олорон, эт-хаан өттүнэн мөлтөө-ахсаа, сааһыр, кырдьаҕас буол. ☉ Состариться, становиться старым
[Сэмэн] Бу да кырыйдарбын, биир кыыс оҕону иннин ылыам дии саныыбын. А. Софронов
2. Баар буолбутуҥ, туһаныллыбытыҥ ырааппыт буолан эргэр, хаарбахсый. ☉ Становиться ветхим, обветшать
Хатыҥ тэллэйэ кырыйдаҕына, Хаахыныыкыыкыныы оонньуур. Е. Васильев
3. Былыргыта бэрдиттэн аныгы кэмҥэ сөп түбэспэт, туттуллубат буол. ☉ Устареть, выйти из употребления (о чем-л.)
Норуот тапталлаах ырыаһыта ыллаабыт, ыллыыр ырыата мэлдьи норуотун кытта! Таптал сөҕүрүйбэт, ырыа кырдьыбат! «Кыым»
♦ Кырдьан баран кылыыһыт буол — сааһыран баран эдэр киһилии быһыылан. ☉ Будучи уже немолодым, вести себя как молодой человек; вести себя не по возрасту легкомысленно
Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы, оҕонньор ойох ылаары тииһэн эрдэҕин. А. Софронов
Киһиҥ, эр бэрдэ, өссө оҕо оҥоруох санаалаах. Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы. П. Ойуунускай. Кырдьан баран кыраһыт буолбут түөлбэ. — урут хаһан да ылсан көрбөтөх дьыалатынан, идэтинэн дьарыктанан эрэр киһи. ☉ Человек, который принимается за незнакомое дело (букв. состарившись, стал мелким воришкой). Бадаҕа, кырдьан баран кыраһыт буолбут диэбиккэ дылы
◊ Кырдьар саас — киһи ситии-хотуу сааһын кэнниттэн кэлэр сааһа, эт-хаан өттүнэн кэхтэр кэмэ. ☉ Старость, старческий, пожилой возраст
Кырдьар саас киһи аайы тиксибэт, дьоллоохторго эрэ тиксэр дьылҕа. Н. Лугинов
Киһи кырдьар сааһыгар Ийэ киин буора тардар. С. Данилов
Өлөр үйэбитигэр, кырдьар сааспытыгыр хайдах-хайдах олоххо тиксэн иһэр буоллубут. М. Доҕордуурап
ср. тюрк. кары ‘стареть’