несов. см. расстроить(ся).

побуд. от сатарый= II расстраивать, приводить в упадок; биригээдэ улэтин сатарыт= расстроить работу бригады.

1. прич. от расстроить; 2. прил. (огорчённый) санаата алдьаммыт, тым-тыбыт, ороһуйбут; он казался расстроенным кини санаата алдьаммыт курдук этэ; 3. прил. айгыраабыт, кэбирээбит, ыарыһах; расстроенные нервы ыарыһах нерв.

сов. что 1. айгырат, тулхаҥнат; 2. перен. (ослабить) айгырат, сатарыт; расшатать хозяйство хаһаайыстыбаны айгырат; 3. перен. (расстроить) кэбирэт. расшататься сов. 1. айгыраа, тулхаҥнаа; 2. перен. (ослабнуть) айгыраа, сатарый; 3. перен. кэбирээ; нервы расшатались нервэм кэбирээтэ.

сов. что 1. алдьат, кээһэт, урусхаллаа; разрушить дом дьиэни алдьат; 2. перен. (привести к разрухе) кээһэт, үрэй; разрушить хозяйство хаһаайыстыбаны кээһэт; 3. перен. (испортить, расстроить) алдьат, тох; разрушить здоровье доруобуйаҕын алдьат; 4. что, перен. (погубить) алдьат, быс; разрушить чьё-л. счастье ким эмэ дьолун алдьат; разрушить надежды эрэмньитин быс.

сов. что 1. туура тардан ыл, быһа тарт; сорвать цветок сибэккини' туура тар- дан ыл; 2. (что-л. прикреплённое) тоҕо тарт, көтүрү тарт; сорвать замок күлүүһү тоҕо тарт; 3. (что-л. надетое, лежащее, висящее) туура оҕус; ветер сорвал шапку с кого-л. тыал бэргэһэтин туура оҕуста; он сорвал с себя галстук кини моонньуттан хаалтыһын уһулу тарта; 4. перен. (нарушить ход, расстроить) тох, ыс; сорвать дело дьыаланы тох; сорвать занятие занятиены тох; 5. и без доп., прост, (урвать) төлө туттаран ыл; 6. на ком, разг. (выместить) абаҕын таһаар, уоргун таһаар; сорвать на ком-л. свою неудачу бэйэҥ табыллыбатах абаҕын кимиэхэ эмэ таһаар; # сорвать банк карт, бааны охсон ыл (бааҥҥа баар харчыны барытын сүүйэн ыл).

аат., эргэр. Уу кутарга эбэтэр балыкка аналлаах намыһах туос эбэтэр мас иһит. ☉ Берестяное или деревянное лукошко, предназначенное для воды или хранения, содержания рыбы
Күөрэгэй тулуйарыттан ааһан, Олоону окумалыттан ылан, балык астыыр атыйахха «палк» гына бырахта. Т. Сметанин
Ити курдук билсэн баран дьиэлээхтэр ыалдьыттар иннилэригэр, биэс атыйахха толору кутуталаан, хоргуннаах барчаны аҕалан ууран биэрбиттэрэ. Далан
♦ Атыйахтаах уу курдук аймаа фольк. — сирдээҕи олоҕу сатарыт, айгырат, улахан долгуйууну таһаар. ☉ В эпосе: привести в смятение, расстроить земную жизнь
Онуоха бу дойду кута курдук күөгэлдьийдэ, атыйахтаах уу курдук айманна. Ньургун Боотур
Туруу дьаҕыл дойдуну Тордуйалаах уу курдук Тоҕо кэстилэр, Аан дойдуну Атыйахтаах уу курдук Айгыратан аймаатылар. П. Ядрихинскай
[Тимир көлө] Айаннаабыт күүһүттэн Аан ийэ дойдум баара Атыйахтаах уу курдук Аймаммытынан барда. П. Ойуунускай

туохт.
1. Алдьатан, туһата суох турукка тиэрт; тугу эмэ үрэй, ыс. ☉ Испортить, портить, ломать; расстроить
Соруйан биһигини өһөөн кыһыллар ороспуонньуктар диэки буолан икки сүүс ботуруону буорту гынныҥ. Эрилик Эристиин
Сатанар үһү дуо Кинээс сыбаайбатын буорту гынар! И. Чаҕылҕан
Куһаҕан архытыактар буорту гыммыт дьиэтин акылаатын көтүрэн көннөрүөххэ сөп. Оттон куһаҕан учуутал буорту гыммыт дууһатын көннөрөр күчүмэҕэй. Софр. Данилов
2. Өй-санаа, майгы-сигили өттүнэн сатарыт. ☉ Испортить кого-л. (морально)
Хапытаал бэрт өр баһылаан олорбута, баһылаан олорор даҕаны, онон үлэһит дьону дьаат курдук бэркэ буорту гыммыта, сидьиҥ быһыылаабыта-майгылаабыта. П. Ойуунускай
Ыраахтааҕы баарына тэриллэн хаалбыт куһаҕан идэ [хаарты оонньуута] норуот өйүн-санаатын буорту гыммыта хайдах туран эрэн, Сэбиэскэй былаас сураҕын истээт, суох буолуой. Эрилик Эристиин
Сүүрбэ сыл «боруобаланан» киһи бөҕөнү буорту гынан баран биирдэ «бабат» диэхтээҕэр, билигин айыы аҕыйаҕар туораан биэрбит ордук буолаарай? Н. Лугинов

туохт.
1. Туох эмэ бэрээдэгин, сааһыламмытын эбэтэр биир кэлимин ыс, үрэй, ыскайдаа. ☉ Разбрасывать, раскидывать, рассеивать что-л., собранное в кучу
Холорук Уйбааскылаах бугулларыгар тиийэн, биир субурҕа бугулу бүтүннүү бурайан, соҕуруу диэки күүгүнүү турда. Амма Аччыгыйа
[Бурдугу ыһарга] өр сүөһү аһаабыт далын, биитэр титииктэрин тас тиэргэнин, хоруурунан сирин кырыһын быһа анньа-анньа тиэрэ быраҕан бурайан баран, сүгэ өнчөҕүнэн үлтү сынньаллар. Саха фольк. Уулаах [киһи аата] үллүк гыммыт хагдаҥ отун бурайан, туран кэллэ. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ кэлими, ньыгылы, кытаанаҕы алдьат, үлтүрүт, кумалаа. ☉ Разломать, раздробить что-л. единое, массивное, твердое
[Алдан салаалара] Омур үрэх Турук хайаларын Тоҕута сүүрэн, Бойомоот таастары бурайан Буор оҥорон киллэрдилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрүччэлэр айманан Үрэхтэргэ түстүлэр. Муус бобууну бурайан, Өрүстэр үөрэ сүүрдүлэр. Эллэй
Киһи эбээт: Буор сир буомнарын бурайан, Бохсуллубут күүстэри босхолообут, Аан дойду албастарын баһылаан, Айылҕа хаҥылларын айааһаабыт. С. Васильев
3. көсп. Уопсастыбаҕа ураты дьайыыны оҥорон туох эмэ бэрээдэгин, тутулун айгырат, сатарыт, ыс-тох. ☉ Нарушить, расстроить порядок, устройство чего-л.
Эрэйдээҕим сыыһа, киһи муҥҥа күлэр даҕаны... Былырыын саас дойду түҥэтигэр мунньаҕы бурайан, үчүгэй дойдуну сиэри сордонор буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
[Кулаактар] Холкуоһу бурайар санаанан, Хоп тылы хойуутук ыыталлар. Дьон өйүн булкуйар баҕанан Арааһы барытын талаллар. Эрилик Эристиин

1. көт I диэнтэн дьаһ. туһ. Тыал ордук күүһүрбүт. Бөһүөлэк ыалын дьиэтин үрдүн хаарын көтүтэн күдээритэр. Н. Якутскай
   Кэлбит кус-хаас көччөхтөрүн көтүтэн айаҥҥа хомуммуттара ыраатта. П. Филиппов
2. Бурдугу отуттан, сыыһыттан ыраастаа. ☉ Веять (зерно)
   Мааһа сыспыт бурдугун сүөкээн көтүтэр, онтон сыыһын итигэстиир. Күндэ
   Оҕонньор кылаатыттан уон түүтэҕи сүгэн аҕалбытын куоластаан, хатаран, кэлиилээн, көтүтэн бэлэмнээбитэ. Болот Боотур
   «Бачча киэһэ хайдах бурдуктарын көтүтэр бэйэлэрэй?» — диэн испэр дьиктиргээбитим. Н. Якутскай
3. Ап-хомуһун күүһүнэн атын сиртэн тугу эмэ ыл, аҕал (биллэрбэккэ). ☉ Силой волшебства с расстояния похитить, умыкнуть что-л. (незаметно для окружающих)
   Аптаах дьон көтүтэн ылбыт табахтарыттан тарпаттар, астарыттан аһаабаттар. Оччоҕо хомуһуннара суох буолар. Далан
   Ким сарыытын, ким табатын тириитин, ким этэрбэһин көтүппүтүн [кэпсээнин] айдаана буолан эрэр эбит. А. Софронов
   [Дуня:] Оо, кыахтааҕым буоллар, сибилигин ол бандьыыттар хаайыыларыттан Мэхээспин быыһаан, көтүтэн аҕалыам этэ. С. Ефремов
   △ кэпс. Сүтэр, мэлит, былдьат (көрдөрбүтүнэн эбэтэр тута). ☉ Терять кого-что-л., лишаться кого-чего-л. (обычно явно, на глазах)
   Балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм, тумаҥҥа муннум, хаарга хаамтым, сииккэ сиэллим. Ньургун Боотур
   [Лоокуут:] Күҥҥэ тэҥнээх күндү чыычаахпын, Көрбүтүнэн туран көтүттүм, Күүппэтэх өттүбэр түбэстим! Суорун Омоллоон
4. -а сыһыат туохтууру кытта хайааһын түргэнник, эрчимнээхтик буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а обозначает моментальность и энергичность действия
   Бэрт сотору отуу уотун тула үтэһэлээх балыктары кэчигирэтэ охсон, икки өттүн сырайбахтаан таһаара көтүттүлэр. Амма Аччыгыйа
   ♦ Көччөх гынан көтүппүт — кыра оҕо эрдэхтэн иитэн атаҕар туруорбут, киһи гыммыт. ☉ Взрастить, взлелеять кого-л. с младенческих лет, поставить на ноги, вывести в люди
   Кини миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс-ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.). Кутун (кутунсүрүн) көтүт — эмискэ куттаан, соһутан эбэтэр абынан-хомуһунан киһини олус долгут, самнар. ☉ Нагонять страху на кого-л., запугивать, подавлять кого-л. с помощью шаманских заклинаний
   Оруос Баай кутун-сүрүн көтүттэххэ, Оруос Баай кутун-сүрүн өлөрдөххө — Отчутмасчыт олоҕо тупсуо этэ, Отчут-масчыт дьоло улаатыах этэ. П. Ойуунускай. Күдэҥҥэ (күдэн гынан) көтүт — сир үрдүттэн суох гын, тугу да хаалларбакка букатыннаахтык эс, сүтэр. ☉ Уничтожить кого-что-л. без остатка
   Ааҥнаан киирбит Адьырҕа өстөөҕү көҥүл сирбит үрдүттэн Көлбөрүтэн үүрүөҕүҥ, Күдэҥҥэ көтүтүөҕүҥ! Нор. ырыаһ. Күдэн гынан көтүттүбүт, Сиик гынан Симэлиттибит! Суорун Омоллоон
   Бөлөх өстөөх уоту аһар туочукаларын булара — олору биһиги артиллериябыт күдэҥҥэ көтүтэрэ. ИИФ УС
   Хантан эмэ кэлэн кыыспын ылан, баайбын күдэҥҥэ көтүтэн ыскайдыахтара. ҮҮА. Күллэри (күллүү, күл гынан) көтүт — суола-ииһэ, онно да суох гына эс, букатыннаахтык уонна харса суох быс, суох гын. ☉ соотв. сровнять с землей
   Күн сирин күүһэ күүстээх Көҥүл дойду аармыйата [өстөөҕү] Күл гынан көтүттэ, Көмөр курдук үлтүрүттэ. Нор. ырыаһ. [Кырыктаах омуктар Кыра ыалларын] Күллэрэстии-күллэрэстии Күн сирин Көрдөөх олоҕуттан Күллэри көтүтэн Күөрэтэлээн кээстэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ити сидьиҥ өлүүнү эһэрбит, күллүү көтүтэрбит, түөрт баҕанатын чороторбут буоллар. Күндэ. Күн сириттэн көтүт — тыыныгар тур, суох гын, өлөр. ☉ соотв. сжить со свету
   Сааһын тухары хамначчыт оҥостон баран, аны күн сириттэн көтүттэҕэ. М. Доҕордуурап. Салгыҥҥа көтүт — тугу эрэ үлтү тэптэрэн, дэлби тэптэрэн суох оҥор, урусхаллаа. ☉ Уничтожить что-л. взрывом, взорвать
   Мин билэрбинэн, уон аҕыс тимир суол эшелонун салгыҥҥа көтүппүппүт. ССХУо. Уйулҕатын көтүт — олус долгут, ыксат, куттаа. ☉ Выбить кого-л. из колеи (пугая, заставляя сильно волноваться)
   Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
   От-мас барыта кууһан ылыах курдук барыйан-сарыйан турара уол уйулҕатын көтүтэрэ. И. Никифоров
   «Кэбис, эрэйдээҕи, уйулҕатын көтүтүмүөх», — Соня миигин күөрэгэй көппүт сириттэн тэйитэ хаамтарда. П. Аввакумов. Уутун көтүт — ким эмэ утуйан истэҕинэ уйгуурт. ☉ Растревожить, развеять, расстроить чей-л. сон
   Хоонньугар «оһоҕос түгэҕинээҕи» кыра кыыһа — түөртээх Сэрбэкэ этэ умайан, мөхсөн, ынчыктаан уутун көтүттэ. Болот Боотур
   Дьэллик булда кини уутун көтүтэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
   Саҥа кэлбит мороду Сааһыт уутун көтүтэн, Чуумпу түүҥҥэ айдааран Кэпсиир уолбат уйгубун. П. Тулааһынап
   ◊ Бурдук көтүтэр (массыына) — бурдугу оттон, сыыстан ыраастыыр массыына. ☉ Веялка
   Суон эриэхэбэй мас анныгар бурдук көтүтэр эргэ массыына хаарбаҕа баар. Н. Якутскай
   Оҕонньор …… сэппэрээтэр курдук чэпчэкитик үлэлиир эмиэ бэйэтэ оҥорбут бурдук көтүтэрин көрдөртөөбүтэ. Б. Лунин (тылб.)