расчувствоваться, растрогаться, разволноваться; умиляться; сыалыһар быара буолан манньый растрогаться (букв. растаять, подобно печёнке налима).

1) становиться мягким (напр. под действием тепла — о железе, железных режущих инструментах); 2) перен. расчувствоваться, расслабляться, размякать; үөрүүтүттэн уйадыйда от радости он расчувствовался.

туохт., кэпс. Санааҥ көнөн сымнаа, сылаанньый. ☉ Прийти в умиление, расчувствоваться, растаять
Аммаҕа көрсүбүт бастакы күннэрбин, Алааспар атаарбыт бастакы сайыммын, Аҕынным долгуйа, санаатым манньыйа, Өрүүтүн өйдүөҕүм эйиэхэ махтана! В. Гольдеров
Михаил Егорович дьоллонон, сүрэҕэ-быара манньыйан, Маай туһунан нарын санааларын саныы-саныы кэлэн истэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бу күөхтэ н, күнт эн сүрэх манньыйар. И. Егоров

туохт. Быһытталанан симэлийэн ыл (үксүгэр долгуйууттан — киһи саҥатын, куолаһын туһунан). ☉ Становиться тише, глуше, невнятнее, прерываться, дрожать, слабеть (обычно от сильного волнения — о голосе)
Хараҥа муннукка Фокин муннун тыаһа кэхтэрэн ыла-ыла хаһыҥырыыр. Амма Аччыгыйа
«Сор — Сортуохаппын!..» — диэн тылын кэхтэрэ-кэхтэрэ, бэрт нэһиилэ ыган таһаарда кини. А. Сыромятникова. Дуня аҕатын саҥата кэхтэрэн ылбытыгар сүрэҕэ эймэнийдэ. А. Федоров
△ Улаханнык долгуйан уйадый. ☉ Сильно разволноваться, растрогаться, расчувствоваться
Бүөтүкэ кэхтэрэн хаалла уонна балтын сүүһүттэн сыллаан ылла. М. Доҕордуурап

хайҕах (хайҕахтаах) <хара> быар көр быар
Хайыр таас хайҕах хара быар. ПЭК СЯЯ
Ала Буурай эмээхсин …… Имнэммитэ буолуо?! Хайҕахтаах хара быарыгар Хараҥа өлүү хаайыллыбыт этэ. П. Ойуунускай
Хайҕахтаах быарым Харааста хамсаабыта Хайдахтан эбитэй?! Д. Дыдаев; нохтолоох <тойон> сүрэҕэ долгуйда, хайҕах (хайҕахтаах) <хара> быара хамсаата фольк., үрд. — олус күүскэ долгуйда (хол., үөрэн эбэтэр куттанан). ☉ Растрогаться, расчувствоваться до глубины души (напр., от радости или страха)
[Күн Толомон Ньургустай — Кулун Куллустуурга:] Баайыллыбыт быа баар буоллаҕына, Чэ, түргэнник туттанхаптан сүөрэн ис, Нохтолоох сүрэҕим долгуйда, Хайҕах быарым хамсаата! ТТИГ КХКК
Нохтолоох сүрэҕим долгуйан, хайҕахтаах быарым хамсаан туран ис сүрэхпиттэн махтанабын. НАГ ЯРФС II

туохт.
1. Чаҕылыччы тыган сылааһынан бигээ, угуттаа (тоҥоруу, силбик кэнниттэн халлаан дьайҕаран, күн уота сылытарын этэргэ). ☉ Проясняться, становиться теплее (о погоде)
Сир быстар уһугар күн уота ылаарар, Сылытар сылааһын быраҕар. С. Данилов
Халлаан дьэ тыынын таһаарда, дьэҥкэрдэ, ылаарда. Болот Боотур
Бэрт хойут саппаҕырбыт күн сайыҥҥылыы ылаарбыта. И. Данилов
2. көсп. Туохтан эмэ манньый, дууһаҥ көтөҕүллэн көнньүөр. ☉ Растрогаться, умилиться, расчувствоваться
Ылаар да мин дууһам, дьоллоно. С. Данилов
Сүрэҕиҥ сылыйан, ылааран. Эн миигин ахтарыҥ буолаарай? П. Тобуруокап
Кыстык сирбит барахсан Ыҥырбыттыы ылааран Көһүтүннэрэ күөгэйдэҕэ, Аҕыннара налыйдаҕа. С. Зверев

туохт., кэпс.
1. Куоласкын минньитэ-минньитэ кими-тугу эмэ таптаан саҥар. ☉ Проявлять ласку, нежность кому-л., расчувствоваться, умиляться кем-чем-л.
Оҕонньор чохчойон олорон ыт оҕолорун биирдии-биирдии ылыталаан, имэрийэ-имэрийэ ымманыйда. Амма Аччыгыйа. Огдооччуйа ынаҕар амарахтык ымманыйда. И. Гоголев
Ийэлээх аҕам тыыннаахтарыгар тыл киэнэ минньигэһинэн таптаан ымманыйаллара. М. Доҕордуурап
2. Кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаа, албыннас. ☉ Добиваться чьего-л. расположения лестью, угодничеством, заискивать
Уол, таҥараҕа кириэстэнэн баран, аһыннараары ымманыйда: «Таҥара туһугар туохта эмэ дук гыныҥ. Аҕата да, ийэтэ да суох тулаайах сордоохпун». ӨӨККҮ
Дарбааһап утары хааман кэлэн, ымманыйан, илии тутуһан дорооболосто, аҕала сатыы-сатыы мичээрдээтэ. «ХС»

I
туохт. Эллииргэ бэринимтиэ буол, сымнаа (хол., тимири хатарыыга). ☉ Становиться мягким, плавким (напр., под действием огня — о железе, железных режущих инструментах)
Укулааты уокка хатараллар. Уйадыйбат буоллун диэннэр, Ымыттыбат эттээх оҥороллор. И. Эртюков
Кыра быраат бултууругар оноҕосторо мултуйа элэйдилэр, уйадыйаннар үөстээх өнчөхтөрө эрэ хааллылар. Д. Апросимов
Кытарыар дылы итийэн уйадыйбыт тааһы мас хорууда иһигэр кыстыкка өтүйэнэн кыралыыра. МАП ЧУу
ср. монг. уйад ‘стать мягким’
II
туохт. Тугу эмэ сүрэххэр чугастык ылынан (хол., аһынан, үөрэн эбэтэр хомойон) ытамньыйыаххар диэри долгуй. ☉ Сильно растрогаться, расчувствоваться
Тымныы салгыны эҕирийбэхтээт, сыыйа харахтара ууланан, улам уйадыйан киирэн барда. Н. Лугинов
Алдьархайдаах киһибит тута уйадыйан ытаары ыгыллаҥнаата. Амма Аччыгыйа
Аянитов ыт үтүлүгүн көхсүнэн уйадыйан ууламмыт хараҕын кырыарбыт кыламанын туора соттубута. Софр. Данилов
ср. алт. уяда ‘ослабевать, истощаться’

дьүһ. туохт.
1. Ууллан, ирэн саккырыы тоҕун, тэний (хол., сыа-арыы уулларын курдук). ☉ Растекаться, расплываться тягучей массой (напр., о жире, масле)
Ыстапааһа тимир таҕааны туруорда, сиикэй арыыны логлу быһан хобордооххо укпута ууллан ньалҕарыйан устан күөгэйдэ. В. Протодьяконов
Баарса үрдүгэр онно-манна тохтубут дьүөкэт ууллан силим курдук ньалҕарыйбыт. И. Никифоров
Быыкаа уһун синньигэс Ойбон күөлэ мууһун үрдүнэн барбах эрэ ньалҕарыйбыт этэ. Н. Заболоцкай
2. Сыанан-арыынан сотуллубут курдук килэрий, оннук көһүн. ☉ Блестеть, лосниться (словно смазанный жиром, маслом)
Көлөһүннэнэн ньалҕарыйбыт сирэйин кыыс сымнаҕас уостара кутаа уотунан хаарыйбыттара. Софр. Данилов
Дьаакып оҕонньор арыылаах алаадьыны хабыалаан уоһа-тииһэ ньалҕарыйда. Амма Аччыгыйа
Сүөгэйгэ умньанан ньалҕарыйбыт хатыҥыр илии омуһахтан быган, томточчу тапталлыбыт чабычахтаах арыыны муостаҕа уурда. С. Федотов
3. көсп., кэпс. Олус манньыйбыт көрүҥнэн (хол., албыннаһан). ☉ Напускать на себя растроганный, умильный вид, притворно расчувствоваться
«Биһиги, көрөрүҥ курдук, дьолбутун холбоон кэллибит», — диэн ньалҕарыйда Байбал күтүөт. Н. Босиков
Амынньыар [киһи аата] уруккутун курдук ордоотоон барбакка, сыалыһар быарыныы ньалҕарыйа олордо. М. Попов
Кини [Арыйаан] иккиэйэх буоллахтарына туой хараҕа ньалҕарыйар. Л. Попов. Тэҥн. ньалҕаарый

туохт.
1. Олус улаханнык сылай, илиһин, быста сылай. ☉ Сильно уставать, утомляться, изнуряться
Үрүҥ Уолан Үрүт күүһэ үгдэрийэн, Алын күүһэ алларыйан Хаһан даа синим биир диэн, Харсыттан тахсан, хабырынан кэбистэ. П. Ойуунускай
Аҕыйах чаас устата бэчээттиир массыынанан тоҥсуйа түспүтэ улахан дьаалы эбит! Киһи бэрт бөрүкү илистибэт, үгдэрийбэт үлэтэ ини. В. Ойуурускай
2. Кырдьан мөлтөө-ахсаа (киһини, сүөһүнү этэргэ). ☉ Ослабевать, дряхлеть (от старости — о человеке, о скоте)
Эмээхсин эрэйдээх эмиэ Сыта сыынаҕалаан, Олоро луҥхаран, Улаханнык үгдэрийэн, Ыараатар ыарыыр. П. Ядрихинскай
Иккис кэрдиис кэмигэр сүөһү үгдэрийбитэ харахха быраҕыллар, аанньа аһаабат эбэтэр аска олох чугаһаабат. СЫаКЫ
3. Эбии уйадый, мөлтөө (хол., уруккуну санаан-ахтан). ☉ Расчувствоваться, расстроиться (напр., от воспоминаний)
«Кини баара буоллар, ама, бу курдук буолаахтыа этибит дуо!» — Ылдьаана эмээхсин эбии үгдэрийэн ытаан барар. Н. Якутскай
4. көсп. Түргэнник уларый, кылгас үйэлэн; түргэнник аас, суох буол. ☉ Быть недолговечным, преходящим, кратковременным
Үчүгэй дьүһүнүн өр барыа суоҕа, Үгдэрийэн, эмээхсин буолуоҕуҥ. С. Тимофеев
Оо, мин дьүкээгир омугум, Үһүйээн буолан үгдэрийбит үйэлэргэ, Хаһан эрэ, Хордоҕойго үүммүт Хоту сугуннуу — Халыҥ да аймахтаах үһүгүн... Н. Курилов (тылб.)
ср. орд. үгдэрэ ‘стать совсем усталым’, монг. үгдрэх ‘осложняться (о болезни)’