сов. 1. (стать больше, расшириться) улаат; опухоль увеличилась искэн улааппыт; 2. (возрасти количественно) улаат, элбээ; 3. (усилиться) улаат.

сов. 1. уст. (расшириться, сделаться обширнее) кэҥээ; 2. (о влиянии и т. п.) тарҕан, кэҥээ; 3. (об учении, идеях и т. п.) тарҕан; радостное известие быстро распространилось үөрүүлээх иһитиннэрии түргэнник тарҕанна; 4. (о запахе) тарҕан, тунуй.

с. 1. (по гл. расширить) кэҥэтии; 2. (по гл. расшириться) кэҥээһин; 3. (расширенная часть) кэҥээһин, дэлбиһэх. расширенный 1. прич. от расширить; 2. прил. (увеличенный) кэҥэтиллибит; киэҥ ыҥырыылаах; расширенное заседание киэҥ ыҥырыылаах мунньах; 3. прил. киэҥ, киэҥник ылыллар; расширенное толкование закона сокуон киэҥник ылыллар өйдөбүлэ.

туохт.
1. Ордук кэтит буол. ☉ Расшириться, стать шире
Бааса балачча улааппыт, кыһыл сирэйэ өссө ордук кэтирээбит. Амма Аччыгыйа
Сорох сирдэринэн [Суола] кэтирээн, мырааныттан мыраана нэһиилэ көҕөрөн көстөр. С. Васильев
Халлаан …… хайалар үрдүлэринэн тыгар сардаҥата үрдээн уонна кэтирээн истэ. Т. Сметанин
2. көсп., үрд. Туругур, бөҕөргөө, чэлгийэ сайын. ☉ Укрепляться, расцветать
Илин өттүгэр Кэбиспит от саҕа Кэскили кэтирэппит. А. Софронов
Үксээн иһэр үлэлэрдээх, Кэтирээн иһэр кэскиллээх …… Сахам эдэр ыччата. С. Зверев. Биһиги: «Орто дойду уорҕата кэтирээтин! — диэн, Ураҕас тургуйбат Уйгута дириҥээтин! — диэн, Муустаах муоралары Модьоҕолоон, Моҕол ураһаларынан моойторуктаабыппыт!» С. Васильев

туохт.
1. Араастаан эрилин-бурулун, эриллэ хамсаа (хол., ууну этэргэ). ☉ Образовывать, выписывать круги (напр., о течении)
Ойбон уута хап-харанан эрилийэн, үрүҥ күдэнинэн буруолуу сыппыта. В. Протодьяконов
Табах күөх буруота биһилэх курдук эрилийэн, остуолу үрдүнэн аатын эрэ уһунна. Н. Апросимов. Уу урсуна эрилийэр, дьиримниир, тымныы уу тыы ойоҕоһугар кырылыы охсуллар. Тумат
2. Киэҥник төгүрүйэн дириҥээн көһүн (хараҕы этэргэ). ☉ Быть, казаться широким, круглым и глубоким (о глазах)
Киһитэ сүр эйэҕэстик мичээрдээн, ыраас тииһэ ытыгыраан, киэҥ хараҕа эрилийэн олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Хара баттахтаах, тор курдук бытыктаах, эрилийбит киэҥ харахтаах …… киһи ойон турбута. П. Филиппов
Киргиэлэй эрилийбит киэҥ харахтаах, нүксүгүгр улахан уҥуохтаах киһи. «Чолбон»
△ Дьиэгэниччи тула көрүөлээ, сүүрэлээ (хараҕы этэргэ). ☉ Расшириться, округлиться, застыть (от страха — о глазах)
Дьэ онно көрүө этигит, Лэгиэнтэй атыыһыт сирэйэ хайдах кубулуйбутун, хараҕа хайдах тиэрбэс курдук эрилийбитин! Н. Якутскай
Дыгдаалап хара эрилийбит хараҕын тымныытык туруору көрбүт. М. Доҕордуурап
Суоппар кыһыл сирэйэ, иирбиттии эрилийбит хараҕа, оҥойбут айаҕа ыраахтан көстөр. Н. Габышев

туохт.
1. Киэҥ буол, тэний (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Стать широким, расшириться
Дьэ, дьикти суол — кэҥээн, сыыйа тарпыт курдук буолан! П. Ойуунускай
Күнтэн күн ырбыы уута улам кэҥээн иһэр. Амма Аччыгыйа
Таас хайаҕаһа улам кэҥээн барар. Н. Якутскай
△ Улаат, тэний (туох эмэ ис киэлитэ). ☉ Стать просторным, вместительным
Ити курдук Микиитэлээх аҕалара баран хаалла, кыракый балаҕан соҕотохто кэҥии, курааныхсыйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Мунньах дьоно тарҕаһан, Сидоровтар дьиэлэрэ улаханнык кэҥээбит курдук буолла. М. Доҕордуурап. Агония иккис биричиинэтинэн атын ыарыылартан соллурдаан көбөрө буолар. Холобур, сүөһү сөбүлүүр аһын наһаа сиэн ханна кэҥээтэҕинэ. Ыанньыксыт с.
△ Оруобуна сөп түбэспэт буол, улахан буол (хол., таҥас). ☉ Стать просторным, широким, большим по размеру
Биллэ кэҥээбит хаар маҥан ис ырбаахытын сиэҕин ньыппарыммыт. Н. Габышев
Арай туура эминньэҕин олбох хайаҕаһын укка оҥостубута кэлин элбэхтик туттууга кэҥиир кутталлаах. ПАЕ ЭАБ
△ Элбээ, улаат (ахсаан, сабардам өттүнэн). ☉ Увеличиться в числе, объеме, расшириться
Үгүс ыаллаах «Өлөҥнөөх» алааска Эмиэ тутуу кэҥээтэ, Эрбии ыллыы-туойа эйээрдэ. С. Васильев
Дьиэ, уот киирэн киэркэйбит Дэриэбинэм кэҥээбит. Дьуон Дьаҥылы
Кэскил иһин тэриллибит Кэҥээн эрэр кэлэктииптээх, Үтүө олоҕу үөдүппүт Үүнэн иһэр артыаллаах. С. Зверев
2. көсп. Элбээ, хаҥаа, улаат, күүһүр. ☉ Стать шире, расшириться, усилиться, углубиться (о знаниях, влиянии и т. д.)
«Ол киһи үүммүт» диэн буоллаҕына, ол киһи билиитэ, сайдыыта, өйө-санаата кэҥээн иһэрин ааттанар. Суорун Омоллоон
Бииктэр биэлсэр сабыдыала …… кэҥээн истэ. Амма Аччыгыйа
Уруккута буолбатах, кини былаана билигин кэҥээбитэ. Н. Заболоцкай
Кэпсэтии улам-улам сайдан, кэҥээн истэ. А. Кривошапкин (тылб.)
3. көсп. Холкутуй, уоскуй, чэпчээ (туохтан эмэ ыгылыйа-ыксыы, туохха эмэ ыктара сылдьан баран). ☉ Успокоиться, отойти, вздохнуть с облегчением, почувствовать облегчение
Василий Иванович Батараак отоһукка үс түүннээх күн эмтэтэн улаханнык кэҥээтэ. Болот Боотур
Улам кэҥээтэхтэрин аайы, үөрбүт быһыылара сирэйдэригэр биллэн истэ. Эрилик Эристиин
Даша эмиэ уоскуйан, кэҥээн барда. М. Доҕордуурап
Киэһэ Даниил Егорович кэҥээбит, үчүгэй буолуох курдук үһү диэн буолла. Н. Босиков
♦ Көхсө кэҥээтэ көр көҕүс II
Хараҕын уутун соттон, оту-маһы көрөн, санаата арыыйда дьэҥкэрдэ, көхсө арыыйда кэҥээтэ. П. Ойуунускай
Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. С. Никифоров
Уруккутун, оҕо сааһын санаан, көхсө балачча кэҥээтэ, уоскуйда. «ХС». Кулгааҕахараҕа кэҥээбит киһи — билэрэ-көрөрө элбээбит, интэриэһэ кэҥээбит киһи. ☉ Человек с обширным кругозором, с широкими интересами, любознательный
Аныгы киһи санаатын реактивнай да сөмөлүөт астыннарара саарбах. Сырыыайан, кулгаах-харах кэҥээбитэ оччо. Ф. Софронов. Муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи — оччолооҕу көрсүбүт, кыраҕа кыһаммат киһи. ☉ Видавший виды, бывалый человек
Бу бурдук сытыйыытыгар ким да эппиэттээбэт. Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Крылов оччону көрөн баччаҕа кэлбит, муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи. В. Ойуурускай
Кутуйах кыыл Күтэргэ тиийэн, Куолутунан, халыта түһэн, Муҥхатын хараҕа кэҥээбит быһыынан, Муннугар сыт аҕатан, кэпсии олордо. В. Чиряев. Хардыыта кэҥээтэ — 1) тэтимэ түргэтээтэ, күүһүрдэ. ☉ Быстро набирать темп, скорость
[Ат] Харбаатаҕыҥ аайы Хардыыҥ кэҥээтин, Ууннаҕыҥ аайы Уһун чүөмчүлэн. П. Ойуунускай
Күн аайы, чаас аайы Күүстэрбит күүрдүлэр, Хаамыыбыт чиҥээтэ, Хардыыбыт кэҥээтэ. Күннүк Уурастыырап
От үлэтигэр хоннох аһыллыбыта, хардыы кэҥээбитэ ыраатта. «Кыым»; 2) кэлэрэ-барара элбээтэ, сылдьар сырыыта кэҥээтэ. ☉ Стал много ездить, бывать в разных местах
Тойоммут хардыыта сыллата кэҥээтэ, Сырыытаайана, билсиитэ-көрсүүтэ, Ситимэ-сибээһэ сир ахсын диэлийдэ. А. Бэрияк. Ыыра кэҥээтэ — сылдьар, билэр-көрөр, өйүүр-толкуйдуур, үлэлиир-хамныыр эйгэтэ улаатта, кэҥээтэ. ☉ Поле его деятельности, действий расширилось
Төһө да мин түспэдийдэрбин, Төһө да ыырым кэҥээтэр, Билигин да мин итэҕэйэбин: Ыраах кытыастар дьиктилэр. Кинилэр миигин ыҥыраллар, Кырдьар диэни умуннараллар. С. Данилов
Атыттар салайааччы аатын ылаат, санаалара улаатан, ыырдара кэҥээн, үлэ үрдүгүнүптээҕин, миэстэ сымнаҕаһын-сылааһын эккирэтэллэр. ТМН ЫМК