равный || ровня; ханыылааҕа суох ему нет равного; мин ханыылааҕым это моя пара (муж о жене или жена о муже).

1. даҕ. Кимиэхэ, туохха эмэ бары өттүнэн сөп түбэһэр, туох да уратыта суох, биир тэҥ. ☉ Одинаковый, равный, равноценный
   Хайдах дии саныыгын, Ханыылаах атаһыам! Күндэ
   Хата бүгүн мин Хаһан да үөрбэтэхпин үөрдүм, Хайҕатыан иһин, Ханыылаах тылы булан эппэппин. И. Егоров
2. аат суолт. Кимиэхэ, туохха эмэ тэҥ, бары өттүнэн сөп түбэһэр ким, туох эмэ. ☉ Кто-что-л., сходный, равный другому по какому-л. признаку, пара, ровня. Мин ханыылааҕым
   □ Өссө ордук, оҕолоор! Ханыылааҕа буоллар. Амма Аччыгыйа
   [Һ дорҕоону] П.С. Афанасьев бүрээт тылыгар үгүс ханыылааҕын ыйар. ВМС СДО

аат.
1. Кимиэхэ эрэ чугас, кими эмэ кытта ыкса билсэр, өйдөһөр киһи. ☉ Человек, дружески расположенный к кому-л., приятель, товарищ
Ааҕан баран, үрүҥэр таһаараары, кумааҕы ылан эрдэҕинэ, табаарыһа Петя уол киирэн кэллэ. Суорун Омоллоон
Табаарыспын көрдүүбүн, кини манна киирбэтэх эбит. Н. Якутскай
Кини бүгүн куораттааҕы табаарыһыттан Фоминтан сурук ылбыта. М. Доҕордуурап
△ Кими эмэ кытта биир санаалаах; биир идиэйэ иһин охсуһааччы. ☉ Единомышленник
[Пистолет:] Биһиэннэрэ сэриилээн киириилэригэр табаарыстаргын кытта түрмэни илиигэр ылыахтааххын. С. Ефремов
Мин санаам буолан табаарыстарбыттан арахсыам суох ээ. Күндэ
2. Кимиэхэ эмэ, үксүгэр билбэт киһиэхэ эйэ дэмнээхтик туһаайан этэр тыл. ☉ Вежливое обращение к незнакомому человеку (обычно — когда имя собеседника неизвестно): товарищ
[Варя:] Табаарыс, хантан сылдьаҕын? А. Софронов
Табаарыс, эн аатыҥ ким эбитэ буолла? С. Ефремов
3. Дьон бэйэ-бэйэлэригэр официальнайдык туһаайан этэр тыллара (үксүгэр, солотун, үлэтин, дуоһунаһын, араспаанньатын кытта этиллэр туһулуу). ☉ Официальное обращение (обычно в сочетании с фамилией, должностью, званием), товарищ
Табаарыс хамандыырдар, олоруҥ! Н. Якутскай
Табаарыс Саввин, эн сорудаххын толордум! С. Ефремов
4. эргэр. Кими эмэ кытта тэҥнээх киһи. ☉ Человек, равный кому-л. по статусу, ровня
Мин киниэхэ табаарыһа суох киһибин. ПЭК СЯЯ

1. аат.
2. Тугу эмэ кытта биир дьүһүннээх, биир оҥоһуулаах туох эмэ. ☉ Что-л. под стать, под масть кому-чему-л. «Манна [куска] ханыы көһүннэҕинэ, куһаҕан буолуо этэ дуо?» — диэн аҕата мунааран турар. Амма Аччыгыйа
   [Бүөккэ:] Куокарап атыыһыт миигин ол таас ханыытын көрдөөр диэбитэ. Н. Туобулаахап
   Буурка, буурка… Бар дьон булка Соспут, таспыт Бараан сонун ханыыта. С. Тарасов
3. Икки бииргэ, холбуу сылдьар, атылыы предметтэн, паараттан биирэ. ☉ Один из двух однородных предметов, составляющих целое, одна из пары
   Ол таҥаһым ханыытын булбакка соҕотох хаатыҥкалаах мэлэкэчийэн хааллым. Амма Аччыгыйа
4. Бэйэ-бэйэлэригэр туохтарынан эмэ ханыылаһар, майгыннаһар дьон. ☉ Человек, равный другому по каким-л. признакам, ровня
   Хамначчыт ханыыларым, Кулут доҕотторум, Кэргэн кэккэлэрим, истиҥ эрэ. Саха нар. ыр. III
   Тырамбаайга киирбитим, ханыыларым, сэлээппэлээхтэр, палубаҕа күн уотугар олороллор эбит. Н. Габышев
   Үүлүйэ үчүгэйин үчүгэй — ханыытын буларын ааста. Венера
   [Мотуо:] Хара-хара буоламмын ньии, Ханыыта суох сылдьаахтыыбын. «ХС»
5. даҕ. суолт. Майгынныыр, ханыылаһар, пааралаһар. ☉ Сходный, подходящий
   Э.К. Пекарскай «дьэбин» диэн тылга түүр тылларыттан ханыы тылы аҕалбатах. Багдарыын Сүлбэ
   ♦ Ханыы тардыс — бэйэҕэр биир куомун буолар киһини булан, бэйэҥ диэки тарда сатаа. ☉ Стремиться привлечь на свою сторону кого-л., подобного себе в каком-л. отношении
   Бу били урут көмүс була кэлэ сылдьыбыт дьон ханыы тардыһан, онуо буолан көмүс көрдүү кэллэхтэрэ. Н. Якутскай
   Ханыы тардыһан, бэйэтин дьонун мунньан эрдэҕэ. «Чолбон»
   ◊ Ханыы тыл — паараласпыт тыл диэн курдук (көр пааралас). Тиэкистэн ханыы тылы булуҥ
   □ [Күннүк Уурастыырап] Ханыы тыллары булан-талан, Халыыпка-киэпкэ кутан-тутан, …… Бэйиэмэ оҥортоон иһэрэ, Биһиэхэ бэркэ биһирэтэрэ. Болот Боотур
   ср. бур. хани ‘друг, компаньон, приятель’

1. даҕ.
2. Туох да уратыта суох, тугу эмэ кытта биир тэҥ, биир суолталаах. ☉ Одинаковый, сходный по какому-л. признаку, равный, по значимости, ценности
   Ардыгар Галибаров биир иһит арыгынан күндүлээбитигэр дьааһыгынан арыгы турар сыанатыгар тэҥнээх түүлээҕи бэлэхтэтэрэ. Н. Якутскай
   Туох тэҥнээх буолуоҕай Мутукчам итирдэр сытыгар. С. Данилов
   Чааска тэҥнээх мүнүүтэлэр ааһаллар. Н. Габышев
3. Кимиэхэ эмэ тугунан эмэ сөп түбэһэр (киһи туһунан). ☉ Равный другому в чём-л., являющийся ровней кому-л. (о человеке)
   Арамаан бэйэтигэр тэҥнээх биэлсэр кыыһы ылбыт. С. Ефремов
   Оҕонньор …… сиэнин кытары тэҥнээх киһитинии кэпсэтэрэ. С. Никифоров
   Чугас эргин киниэхэ тэҥнээх хайыһардьыт киһи үөскээбэтэҕэ. «ХС»
4. аат суолт.
5. Кимиэхэ, туохха эмэ тугунан эмэ (хол., сааһынан, күүһүнэн-уоҕунан, өйүнэн-санаатынан, балаһыанньатынан) тэҥ буолар ким, туох эмэ. ☉ Человек, равный другому по какому-л. признаку (напр., по возрасту — сверстник, по положению — ровня)
   Тэҥнээххэр киирдэххинэ, тэллэх ыта буолуоҥ (өс хоһ.). Тэҥнээхтэрбин атах оонньуутугар кыайталыырым. КНЗ ОО
   Миша бэйэтин тэҥнээхтэриниин үөрэ-көтө үөрэнэн, сыллата кылаастарын бүтэрэн испитэ. «Кыым»
6. Олоҕуҥ аргыһа буолар киһи, кэргэн. ☉ Спутник, спутница жизни
   Тэҥнээх көстүбэккэ соҕотоҕун тэлэкэчийбит киһи. Амма Аччыгыйа
   Эр киһи тэҥнээҕэр түбэһэн Эйэҕэс сүрэҕэ аймаммыт, …… Сирэйэ тапталлаах имнэммит. И. Чаҕылҕан
   Тоҕус улуус уолугар Холооннооҕун булбатах, …… Сэттэ улуус киһитигэр Тэҥнээҕин билбэтэх. С. Зверев
   ♦ Тэҥнээххин булума көр бул
   [Мартыын] күүстээх үлэҕэ тэҥнээҕин булбат. И. Гоголев
   Саша дойдутугар …… тэҥнээҕин булбатах буолан, бэйэтин сир орто баайыы тустуугунан сананар этэ. Е. Неймохов
   ◊ Тэҥнээх доҕор — тэҥнээх
   2
   2 диэн курдук. Сыламнаан киирэр сылаастаах, Утутан барар угуттаах Тэллэххэ сытар Мин тэҥнээх доҕорум Мичээрдээбитинэн көрүстэ. С. Зверев
   [Туймаада:] Мин тэҥнээх доҕорум Чулуу боотураат буолуон баҕарарым. И. Гоголев
   [Хаартыһыт] дьиэтигэр буоллаҕына, таптыыр оҕолоро, тэҥнээх доҕоро — ойоҕо муҥу көрөн олорон хаалар буолаахтаатахтара. Эрилик Эристиин

I
туохт.
1. Тугу эмэни кырган, кыдыйан суох оҥорон кэбис, эс. ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л.
Тойон үөрэ торҕоттор Баандаларын бараары Туруннубут доҕоттоор! Баттаммыты быыһаары Ыстыыктары ыллыбыт. Эллэй
Сайын устата оҕолор чугастааҕы бурдук бааһынатын тулатыгар баар моҕотойдору бултаан бараабыттара. Н. Якутскай
2. Харса суох туттан бүтэрэн кэбис, суох гын (хол., харчыны, баайы). ☉ Безрассудно расходовать, растранжирить (напр., деньги, состояние)
Уларыйыам диэн уугун бараама, барыам диэн маскын бараама (өс хоһ.). Айанныыргар аһы, бараргар маһы бараама (өс хоһ.). Мин аҕам балтараа сүүс сүөһүлээх этэ. Барытын бараабытым. Билигин балтараа ытым да суох. Амма Аччыгыйа
«Уолгун буой, кумааҕытын бараата»,– диэн баран ийэтэ Ефим ойууларын остуолга аҕалан үллэччи ууран кэбистэ. А. Сыромятникова
3. Күнү-дьылы сүтэр, бириэмэни ыыт (үксүгэр туһата суох, халтайга). ☉ Тратить время на что-л. (обычно зря, непродуктивно)
Ньургуһун уонна Лоокуут сааскы ылааҥы күннэри борооскулары миинэ сатыырга барыыллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕин Көдьүүһэ суох ыытаҕын Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс
Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит. М. Доҕордуурап
4. Хайа эмэ сиргэ баһыттан атаҕар диэри сырыт, кэрийэн бүтэр. ☉ Обойти, объездить вдоль и поперек какую-л. местность, побывав во всех ее уголках
Хата, эйигин көрдөөн сири-дойдуну бараатым дии. Н. Заболоцкай
Учуутал И. Гаврильев илиитигэр фотоаппараттаах өрөспүүбүлүкэ оройуоннарын барытын бараабыт. «ЭК»
Булду эккирэтэммин араас бадарааны-дьэбэрэни, хонууну-сири барыыр этим. «Кыым»
◊ Хаһыат (хаһыат-хаһыат) сирэйин бараа көр хаһыат
Арай аҕыйах сыллааҕыта икки үрүҥ эһэ Орто Халымаҕа мэнээктээннэр, айдаан бөҕөнү тардыбыттара, хаһыат сирэйин бараабыттара. И. Федосеев
Сопхуос дириэктэрэ Даллаҥныырап саҕалаабыт бачыымын туһунан суруйан хаһыат-хаһыат сирэйин бараата. В. Ойуурускай
Холкуос аатырда, хаһыат сирэйин бараата, араадьыйанан хайҕанна. Г. Нынныров
II
аат. Ким эмэ тэҥ саастыылааҕа (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Человек одинакового возраста с кем-л., сверстник (обычно употр. в притяж. ф.)
Тогойкин ыраахтан көрөн эрэ билэр киһитэ, сааһынан аҕатын бараата Маркин эҕэрдэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Завуч Захар Алексеевич сааһынан эмиэ дириэктэр бараата киһи. Н. Лугинов
[Өрүүсэ] оҕолору тула көрдө. Бука бары кини бараата саастаахтар быһыылаах. А. Сыромятникова
△ Атын кимиэхэтуохха эмэ тугунан эмэ тэҥ, маарынныыр ким-туох эмэ. ☉ Равный другому, равноценный с другим; ровня
[Маарыйа] син бэйэтин барааларын булан, таҥара да дьиэтэ буоллар, ынаҕы ыйыталаһар, оҕону сураһар. Бэс Дьарааһын
Кугасчаан [кунан аата] бэйэтин барааларыгар мордьойон, лобуй курдук атаҕын туомунан буору хаһа-хаһа, күрдьүөттүүр үгэстээх. Н. Заболоцкай
◊ Бараа <хара> быччыҥнаах фольк. – тиити үөрэҕэстээбит курдук суон, модун быччыҥнардаах (бухатыыр туһунан). ☉ С мускулами, подобными обрубкам большого дерева (обычно о богатыре)
Мин уолум бараа хара быччыҥнаах, халыҥ ньыгыл баппаҕайдаах, күүстээххэ көрүҥнээх, быһыйга быһыылаах, бухатыырга холобурдаах киһи буолуо дии саныыбын. Ньургун Боотур
Бараа быччыҥнаах, Ньыгыл борбуйдаах [бухатыыр киһи]. Суорун Омоллоон
Күөбараа көр күө-дьаа. Субуруччу тардыллыбыт хас да остуоллаах хоско түөрт киһи төбүрүөннээн олорон тугу эрэ күө-бараа кэпсэтэллэр. Софр. Данилов
Уолаттар күө-бараа кэпсэтэ олороллор. «ХС»
Үс бараа хара күлүк көр күлүк. Аан-Алахчын хотуну Үс бараа хара күлүгэр Үҥэн-сүктэн тураннар, Алгыс этитэн, Аартык тэлэттэрэн Алаһа бараан дьиэлэриттэн Аттаналлара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Дьэ, бу убаккайбыт! [Ньургун Боотур] Эйиэхэ сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэ, Хоолдьуктаах бэйэбит хоҥкуйа Үс бараа хара күлүккэр Үҥэн сүөдэлдьийэн эрэбин. Ньургун Боотур
Аар тайҕа Аарыма кырдьаҕаһа, Хара тыа халыҥ кыыла Хагдаҥ эһэ-тойон эһэм, Үс хара бараа күлүккэр Сүгүрүйдэҕим буоллун! Н. Ефремов