сходный, подобный; подходящий; үлэһит үлэһиккэ ханыыта суох работник работнику рознь; кинилэр үчүгэй ханыылар они — хорошая пара; бу киис ханыыта баар дуо ? есть ли соболь, подобный этому?; ханыы-ханыы уурталаа клади парами (напр. шкурки).

насыщаться, наедаться и напиваться; тото-хана аһаа = плотно поесть и попить.

I хан || ханский; татаар хана татарский хан; хан свитата ханская свита.
II диал. важный; высокомерный, гордый; хан дьахтар высокомерная женщина; хан киһи гордый человек.

удовлетворяться чём-л.; баҕата хаммыт его желание удовлетворено (букв. удовлетворилось); утаҕым ханна я утолил жажду; оҕо уута хаммыт ребёнок выспался.

1. аат.
2. Тугу эмэ кытта биир дьүһүннээх, биир оҥоһуулаах туох эмэ. ☉ Что-л. под стать, под масть кому-чему-л. «Манна [куска] ханыы көһүннэҕинэ, куһаҕан буолуо этэ дуо?» — диэн аҕата мунааран турар. Амма Аччыгыйа
   [Бүөккэ:] Куокарап атыыһыт миигин ол таас ханыытын көрдөөр диэбитэ. Н. Туобулаахап
   Буурка, буурка… Бар дьон булка Соспут, таспыт Бараан сонун ханыыта. С. Тарасов
3. Икки бииргэ, холбуу сылдьар, атылыы предметтэн, паараттан биирэ. ☉ Один из двух однородных предметов, составляющих целое, одна из пары
   Ол таҥаһым ханыытын булбакка соҕотох хаатыҥкалаах мэлэкэчийэн хааллым. Амма Аччыгыйа
4. Бэйэ-бэйэлэригэр туохтарынан эмэ ханыылаһар, майгыннаһар дьон. ☉ Человек, равный другому по каким-л. признакам, ровня
   Хамначчыт ханыыларым, Кулут доҕотторум, Кэргэн кэккэлэрим, истиҥ эрэ. Саха нар. ыр. III
   Тырамбаайга киирбитим, ханыыларым, сэлээппэлээхтэр, палубаҕа күн уотугар олороллор эбит. Н. Габышев
   Үүлүйэ үчүгэйин үчүгэй — ханыытын буларын ааста. Венера
   [Мотуо:] Хара-хара буоламмын ньии, Ханыыта суох сылдьаахтыыбын. «ХС»
5. даҕ. суолт. Майгынныыр, ханыылаһар, пааралаһар. ☉ Сходный, подходящий
   Э.К. Пекарскай «дьэбин» диэн тылга түүр тылларыттан ханыы тылы аҕалбатах. Багдарыын Сүлбэ
   ♦ Ханыы тардыс — бэйэҕэр биир куомун буолар киһини булан, бэйэҥ диэки тарда сатаа. ☉ Стремиться привлечь на свою сторону кого-л., подобного себе в каком-л. отношении
   Бу били урут көмүс була кэлэ сылдьыбыт дьон ханыы тардыһан, онуо буолан көмүс көрдүү кэллэхтэрэ. Н. Якутскай
   Ханыы тардыһан, бэйэтин дьонун мунньан эрдэҕэ. «Чолбон»
   ◊ Ханыы тыл — паараласпыт тыл диэн курдук (көр пааралас). Тиэкистэн ханыы тылы булуҥ
   □ [Күннүк Уурастыырап] Ханыы тыллары булан-талан, Халыыпка-киэпкэ кутан-тутан, …… Бэйиэмэ оҥортоон иһэрэ, Биһиэхэ бэркэ биһирэтэрэ. Болот Боотур
   ср. бур. хани ‘друг, компаньон, приятель’

туохт. Аһаан-сиэн толору дуоһуй, улаханнык тот. ☉ Насыщаться. Киэһэ күөс өрүнэн, бары тотонханан утуйдубут

туохт. Туох эмэ наадыйаргар дуоһуйа сөп буол. ☉ Удовлетворяться, довольствоваться чем-л., утолять (напр., жажду, голод, желание)
Баай баайыгар хаммат (өс хоһ.). [Огдоос:] Тукаларыам, ылыҥ, утаххыт ханыар дылы иһиҥ! Бэрт тымныы үүт. А. Софронов
Ыллаан-туойан Санаам ханна. Күннүк Уурастыырап
Ким баҕарар уутун хана утуйдаҕына сатанар. П. Аввакумов
♦ Баҕата ханар көр баҕа II
[Кэтириис:] Абаҕам улуу дьаалы миигин бачча сааспар дылы хамначчыт гыммытыгар баҕата ханымына. А. Софронов
Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап
«Баарга баҕа хаммыта диэн суох», — дэһэллэр сорох дьон. «ХС»
Маҥалайа туолбат (хаммат) көр маҥалай. Тукаам, баай кинээс бу Тойон Уйалааҕынан эрэ маҥалайа хаммат, кини бас билэр сирэ элбэх. В. Протодьяконов
Буору сабардаан ахан биэрэллэр да, тойотторбут маҥалайдара хаммат. М. Доҕордуурап
[Бырдах] Маҥалайа хаммат Чупчурҕан обот тумустаах. П. Ламутскай (тылб.)
Уута ханна көр уу II. Биһиги үссэнэн баран, уубутун хана утуйбуппут. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. хан

м. ист. хан (орто үйэлэргэ Восток сорох дойдуларыгар феодальнай баһылык солото уонна дннук сололоох киһи).