рудничный прил. рудник; рудничный газ рудник гаһа.

асбест || асбестовый; асбест рудниктара асбестовые рудники.

прил. асбестовай, асбестаах, асбест; асбестовые рудники асбест рудниктара.

аат. Кими эмэ харчыга эбэтэр туох эмэ төлөбүр иһин үлэҕэ ылыы; тугу эмэ (хол., көлөнү) быстах туттарга уларсыы. ☉ Временное пользование кем-чем-л. на договорных началах, на правах найма, наём кого-чего-л. для выполнения какой-л. работы, аренда
Наймыыга үлэни суох оҥорорго, кулаактар, баайдар оҕону наймыыга үлэлэтэллэрин хааччахтыырга. ПНИ ОСОТ
Өрөбөлүүссүйэ иннинэ наймыынан үлэлээбит дьахталлартан аҥаардарыттан ордуга баайдарга дьиэ кулута буолаллара. БИД. Рудникка наймыыга ү л элиир оробуочайдар кэлиилэринэн сибээстээн дьиэ-уот, олох-дьаһах усулуобуйалара кытааппыттара. «Ленин с.»

I
даҕ.
1. Улахан кыахтаах, кыайыгас. ☉ Способный на многое, с большими возможностями, производительный
Урукку орто отчут Ол күнтэн уларыйбыта, Хотуулаах холлоох бастыҥ Охсооччу аатырбыта. И. Гоголев
Дьикти массыына сүүс гектар сири биирдэ эргийэн ылар. «Дьэ, көр бу холлоох массыына...» — диир саҥа иһиллэр. В. Ойуурускай
Холлоох, мындыр кыдамаһыт. Н. Рыкунов
△ Киэҥ далааһыннаах (үлэ). ☉ Имеющий большой размах (напр., о работе)
Холлоох үлэ тэтимин Эбэн биэрэр туһугар, Куотуһууга бастыыр иһин Элбэх киһи турунар. Күннүк Уурастыырап
Чахчы холлоох үлэ ыытыллыбыт даамбата буолан биэрдэ. «Кыым»
Сайын устатынааҕы биир күннээҕи орто көрдөрүүм, орто оҥорон таһаарыым диэтэххэ, дьэ холлоох үлэ буолбаат? «ХС»
2. Туохха эмэ холоонноох, сөптөөх, дьүөрэлээх. ☉ Правомерный, резонный, имеющий основание, соответствующий
[Баллайах:] Аҕа уустара арахсан тустуспа бараары, бэйэ-бэйэлэригэр өйөһөн уоттаабыттар диэххэ эмиэ холлоох буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
Куомун Силип этиитэ — Холлооҕунан холлоох суол: Хобороонньо тыллаһыыта — Холуобунай аҥаардаах. Күннүк Уурастыырап
♦ Холлоох хоппот — дэбигис кыайтарбат, элбэх үлэни эрэйэр. ☉ Требующий много труда, больших усилий
Холлоох хоппот ото үүнэн эрэр үһү. Болот Боотур
Дьадаҥылар иэһи төлөөмүнэ, холлоох хоппот хойуу дьыалата киирдэ. М. Доҕордуурап
II
даҕ. Ыраах баар, сытар. ☉ Далёкий, дальний, отдалённый. Холлоох айан
□ [Рудник начаалынньыга] хотой да буолан, хонноҕор-быттыгар хорҕолдьуну хорҕоппут холлоох ыраах хоту дойдуга кэллэҕэ. С. Федотов. Хотоҕойдоох аймаҕын Холлоох сиргэ хааллараннар Көр ол — диирэ халлааҥҥа Айанныыллар аргыстар. Тува т.

туохт.
1. Бэйэҕэр оборон ыл (туох эмэ убаҕаһы). ☉ Вобрать в себя (что-л. жидкое), впитывать, всасывать. [Чороону] өр да, өтөр да гымматаҕа. Бүтүннүү бүтэрэн баран, Аалуокка алла-алла Араҕас арыыны Истэри-тастары иҥэрдилэр, Саамал кымыһынан Сайа дьиппиниттилэр. Саха нар. ыр. II
Уу-уу, бэрт буолларгын, сирсир тоҕо иҥэрэр? Суорун Омоллоон
Маннык бэрт бэйэҕин Киэҥ далай - угут уу, эйигин Тапталлаах сир ийэм, Дьэ, тоҕо сиик гынан иҥэрэр? А. Абаҕыыныскай
2. Аһы ыйыстан, сиэн куртаххар үчүгэйдик буһар. ☉ Хорошо усвоить пищу
Үчүгэйдик иҥэрэн аһаа.  Иллэрээ күн аһаабыт Искэр иҥэрбит аскын …… Төһө күүстээх күтүр эбиккин, Төлө мөхсөн көрүүй? П. Ойуунускай
3. Бэйэҥ киэлигэр батар, киллэр. ☉ Поместить, заключить, вместить в себя
[Муустаах муора өрүстэр] Киллэрэн биэрбиттэрин Кэтит киэлибэр иҥэрэн Кэһии гынан [кэлэн истим]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Элбэх киһини иҥэрэр стадион баара. В. Яковлев
4. эргэр. Ким, туох эмэ иһигэр киллэр (былыргы саха киһи иһигэр, дууһатыгар тугу баҕарар киллэриэххэ сөп диэн өйдүүрүттэн үөскээбит суолта). ☉ Вселять что-л. во что-л. (напр., душу в тело ребенка - по религиозным представлениям якутов, в любой предмет можно вселить душу, а также в душу человека можно вселить все что угодно)
Араҕас чэчирдээннэр, Алтан туоналааннар, Кыыс оҕо кутун Кыптыыйыгар иҥэрэннэр, Уол оҕо кутун Оххо иҥэрэннэр, Алгыы-абырыы олордун диэннэр, Анаабыттара эбитэ үһү... П. Ойуунускай
Түүнү быһа түрбүүтээн, кини [ойуун] Ньукууһа кутун төннөрөн аҕалан, син иҥэрэргэ дылы буолбута да, Ньукууһа үтүөрбэтэҕэ. Амма Аччыгыйа
[Нүһэр Дархан:] Киис Бэргэн кутун-сүрүн Иҥэрбит мас эмэгэттэрэ Мин иннибэр барыаран тураҕыт. И. Гоголев. Ойуун аҕалан илбис абааһыны Тиэтэйбиккэ иҥэрэрин кытта - Тиэтэйбит өрө мөхсөн битийбэхтээтэ, иирбит курдук буолла, туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох, таҥаһа-саба суох, мүччү туттаран таҕыста да Наахаралар диэки сүүрэн тэбэ турда. Эрилик Эристиин
5. көсп. Ордорунан бэйэҕэр илдьэ хаал, тута сырыт (хол., харчыны); ким эмэ тугун эмэ бэйэҕэр илдьэ хаал. ☉ Оставлять себе излишек (напр., денег); прибрать к рукам
Оннооҕор аҕаҥ мунньан биэрбит баайын сатаан иҥэрбэтэх эрэйдээх буолбаккын дуо? А. Софронов
Хас эмэ сылы мэлдьи рудниктарга, бириискэлэргэ баран үлэлээн хамнастарын иҥэрэн, хас да мөһөөк үптээх кэлбит дьон. Эрилик Эристиин
6. көсп. Өйдөө, өйгөр үчүгэйдик хатаа. ☉ Понять и запомнить как следует, усвоить
Эһээ киһи итэҕэйбэт, Эт мэйиитэ иҥэрбэт: - Ээ, чыычааҕыам, кумааҕыны Эн этимэ даҕаны! Ол-бу омун дойҕоҕу Оройдообот оҕонньорбун! П. Тобуруокап
Эдэр учуутал, ыччакка билиини-көрүүнү иҥэрэргэ талаһар эрчимнээх киһи, онтон толлон-чаҕыйан турбатаҕа. П. Филиппов
7. көсп. Сүппэт-өспөт гына сөҥөрдөн сырыт (сүрэххэр-быаргар, өйгөр-санааҕар). ☉ Держать, хранить в себе, таить в глубине души что-л. Ис санаатын иһигэр иҥэрэн, туох эрэ дьаат курдук куутуйалаан сылдьар. П. Ойуунускай
Ийэ дойдуларын тыатын сытын бэйэлэригэр иҥэрбит оҕолор ханна да сир уларыйыахтара суоҕа. С. Ефремов
Улуу сирдьит ытык сэбэрэтин астына көрүөх, үйэ тухары өйгө-сүрэххэ иҥэриэх баара. Ф. Софронов
Норуот муудараһын үтүө майгытын этигэр-хааныгар иҥэрэн элбэх сыл устатыгар илдьэ сылдьыбыта. И. Данилов
8. көсп. Аат, соло биэр. ☉ Дать, присвоить (имя, звание)
Мантан ыла уолаттар бу бэлиэ чыычаахха «Трифон Трифоныч» диэн ааты иҥэрэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Биэс уон сэттэҕэ Москватааҕы саха искусствотын фестивалын түмүгүнэн, Баһылайга ССРС народнай артыыһын аатын иҥэрдилэр. Н. Лугинов
Ол диссертацияны университет сэбиэтэ дьүүллэһэн баран 1881 сыллаах ыам ыйын отут күнүгэр киниэхэ естественнэй наука кандидатын аатын иҥэрбитэ. П. Филиппов
Трофимовка уонна Васильевка Социалистическай Үлэ Геройдарын ааттарын иҥэрэллэр, кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
9. иис. Иистэнэргэ таҥаһы тэҥнээн, ыпсаран сөп түбэһиннэр. ☉ Доводить до нужного размера, формы, подгонять (напр., костюм по росту). Бу таҥаһы үчүгэйдик иҥэрэн тиктэххинэ сатанар

аат.
1. Хаа, сүрүн устун тохтообокко мэлдьи устар уу улахан кээмэйдээх сүүрээнэ (саҕаланар уонна түһэр сирдээх буолар, үксүгэр борохуот сылдьар буоллаҕына итинник ааттанар). ☉ Река (большая, судоходная)
Сүүрүктээх ууну, улахан буоллаҕына өрүс диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Талахтар быыстарынан өрүс уута ол ыраах кылабачыйан көстөр. Т. Сметанин
2. кэпс. Өрүс хочото, быраантан өрүс уутугар диэри тайаан сытар сир (үксүгэр ходуһа сири этэллэр). ☉ Долина, пойма реки (обычно о покосных угодьях)
Сахсаала Сэмэн өрүскэ, Хаҥалас сиригэр, киирэн, оттуу сылдьыбыт. Саха ост. II
3. түөлбэ. Өрүс тас үөһэ, төбүлэҕэ, сүрүн үөстэн арыынан араарыллыбыт үөһэ. ☉ Рукав реки, отделённый от фарватера островом, протока
Нам дьоно тас үөһү, төбүлэҕи өрүс дииллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ
◊ Өрүс арыыта көр арыы I
Өрүс арыытыгар баар ууга хас да кус түһэн аһыы сылдьар. Т. Сметанин
Өрүс балыга көр балык. «Оҕолор манна илимнииллэр эбит, — Ваня Сивцев күөл диэки ыйан кэбистэ, — Собо, мунду, өрүс балыга кытта баар». С. Никифоров. Өрүс баһа — өрүс саҕаланар сирэ уонна кини тулата, өрүс саамай үөһээ сүүрээнэ. ☉ Исток реки, верховье реки. Дьүүктэлэртэн уу үрүччэ көрүҥнэнэн иҥнэл хоту сүүрүгүрэр, Үрүччэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон өрүс баһын үөскэтэллэр. Өрүс кирбиитэ — өрүс тардыытын араарар үрдэл сир, арҕас. ☉ Водораздел
Бырама оройуонун улахан аҥаара өрүстэр кирбиилэригэр сытара. В. Яковлев. Өрүһү өксөй — өрүс сүүрүгүн утары уһун. ☉ Плыть против течения реки
Кыһын кини эйигин өрүһүнэн өксөйбүт үрүҥ көмүс муора уомулунан күндүлүөн сөп. Н. Габышев
Кинилэр борохуотунан Алдан өрүһү өксөйбөхтөөн иһэн, биир салаа өрүс төрдүгэр кэлэн, түһэн хаалбыттара. Г. Колесов. Өрүс сүнньэ — өрүс уута устар сирэ. ☉ Русло реки
Өрүс сүнньүн тутуһан соҕурууттан хоту биир сөмөлүөт көтөн сундулуйан иһэр. Т. Сметанин
Садырыын уута чаалыйдаҕына, муора уута таһымнаатаҕына, Сүҥкэн өрүһүм сүнньүн сүөрэ тардан Сүүрүгү көҥүл сүллүтэр Сүдү көрүҥнээх. С. Зверев. Өрүс тардыыта — өрүс бары салааларынан ууну хомуйар, тардар иэнэ. ☉ Бассейн реки
Өрүс салааларыныын ууну ылар сирин өрүс уутун тардыыта диэн ааттыыллар. МНА ФГ. Өрүс төр- дө — өрүс муораҕа, күөлгэ эбэтэр атын өрүскэ түһэр сирэ. ☉ Устье реки
Өлөөн диэн өрүс төрдүгэр атыыһыт дьаарбаҥкатыгар сылдьа таҕыстыбыт. А. Софронов
Енисей өрүс төрдүгэр Сибиир руднигар көскө ыытарга анаталаабыта. Эрилик Эристиин. Өрүс туруу- та — ыкса күһүн, кыһын саҥатыгар өрүскэ кыдьымах устан бүтүүтэ, өрүс хамсаабат мууһунан бүрүллүүтэ. ☉ Ледостав (на реке). Ыкса күһүн өрүс туруутун кэтэһэн, дойдубутугар тахсарбыт. Өрүс умнаһа — өрүс хочото, биир бырааныттан атын бырааныгар диэри сирэ. ☉ Долина реки, поречье
Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһын үүннэрэргэ олус табыгастаах. «ХС». Өрүс уҥуоргута — өрүс нөҥүө, анараа өттө. ☉ Заречье. Өрүс уҥуор бардым
□ Өрүс уҥуоруттан сэрии уордаах ньиргиэрэ иһиллэр. Т. Сметанин
Институтун бүтэриэҕиттэн атын, өрүс уҥуоргутунааҕы бырабылыанньаҕа үлэлиир. «ХС». Өрүс үөһэ — өрүс уутун үгүс өттө устар дириҥ сүнньэ, сүлбэ. ☉ Основное русло реки, стрежень, фарватер
Өрүс үөһэ — өрүс хочотун уу сүүрдэр дириҥ чааһа. МНА ФГ. Өрүс хааһа — 1) өрүс хаатын сыыра. ☉ Высокий берег русла реки
Эһэ өрүс хааһын өрө сүүрэн таҕыста. Т. Сметанин; 2) өрүс хаатын сыырын үөһээ өттүнээҕи көнө сир. ☉ Ровное место над крутым прирусловым берегом реки
Ньургууна таптыыр өрүһүн хааһынан, киэҥ Өлүөнэ эбэ эҥээринэн баран иһэллэр. А. Сыромятникова
Кини өрүс хааһыгар сайын олорор ыскамыайкалаах. Н. Габышев
Өрүс хааһын кыйдара соҕус айаннаан иһэр буолуохтаахпыт этэ. С. Федотов. Өрүс хобордообут — саас өрүс уута аллара түспүт, өрүс мууһа көтөҕүллүбүт. ☉ Вода, залившая весной лёд на реке, ушла под него, лёд на реке поднялся
Өрүс хобордообута ырааппыт, эстэрэ чугаһаан турар. Т. Сметанин. Өрүс хочото — быраан уонна өрүс кытылын икки ардынааҕы дэхси (үксүгэр хонуу) сир. ☉ Долина реки. Улуу өрүс хочото киэҥ бөҕө буоллаҕа дии… Өрүс эстиитэ — саас өрүс халаана саҕаланыытыгар кыһыҥҥы мууһун алдьатан уһуннарыыта, көмүөл киириитэ. ☉ Ледоход (весенний)
Арыыга бултааһын, өрүс эстиитэ, Семён Ивановиһы муус баттааһына — барыта түүл буолбутуттан олус үөрдэ. Т. Сметанин
Саас хаар ирэрэ, Көтөр кэлэрэ, Үрэх сүүрдэрэ, Өрүс эстэрэ Олус да үчүгэй. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. үгүз, др.-иран. раш ‘река’