кажущийся красным, румяным; кытархай им румянец.

1) щека; ингин хаана кэйэр на щеках играет румянец; 2) румянец на щеках.

несов., проступить сов. таҕыс, бычыгыраан таҕыс; кэл, көһүн; пот проступил у него на лбу сүүһүгэр көлөһүн бычыгыраан таҕыста; румянец проступил на её щеках иэдэстэрэ тэтэрэн кэллилэр.

мн. (ед. румын м., румынка ж.) румыннар. румяна только мн. тэтэрдэр кырааска. румянец м. им хаана, им тэтэриитэ. румянить несов. кого-что 1. (покрывать румянцем) тэтэрт, кытарт; мороз румянит щёки тымныы киһи иэдэстэрин тэтэрдэр; 2. (покрывать румянами) кыраасканан тэтэрт, кыраасканан кытарт; румянить лицо сирэйгин кыраасканан тэтэрт.

I ж. 1. кырааска; развести-краску кыраасканы суурай; писать красками кыраасканан суруй, кыраасканан урупуйдаа; 2. краски мн. (тон, колорит) кырааска, өҥ; весёлые краски пейзажа пейзаж сырдык кырааскалара; 3. краски мн. перен. кырааска, дьүһүн; рассказать в ярких красках чаҕылхай кырааскалаан кэпсээ; сгустить краски кырааскатын хойуннар (омуннаан көрдөр); не жалеть красок омуннаан көрдөр; 4. (румянец) им хаана.

сов. 1. что (истрепать) оонньоон илбирит; заиграть карты хаартыны оонньоон илбирит; 2. что, разг. (часто исполняя, сделать избитым) оонньоон салгыт, салгыта оонньоо; заиграть пьесу пьесаны оонньоон салгыт; 3. (засверкать) оонньоо, тык; солнце заиграло на поверхности воды күн уота уу ньууругар оонньуур; 4. ронньоо, кэй; румянец заиграл на щеках имигэр хаана оонньоото; 5. что и без доп. (начать играть) оонньоон бар; оркестр заиграл марш оркестр маршы оонньоон барда.

I 1) кровь || кровяной; кровавый; хаан эргийиитэ кровообращение ; хаан барыыта кровотечение; хаан баттааһына а) кровяное давление; б) разг. гипертония; хаан туруута кровоподтёк; хаан өҥө (или өҥ) кровавый цвет; хаан кыһыл кроваво-красный; хаан тохтуута кровопролитие; 2) перен. кровь, близкое кровное родство || кровный; кровнородственный; биир хаан дьон они одной крови; хаан уруу а) кровное родство; б) кровный родственник; хаан тардар (или тамайар) кровь говорит в ком-л. (о проявлении чувства кровного родства); хаан хаантан хаалыа (или көтүө) дуо? разве кровь отстанет от крови? (говорится о человеке, унаследовавшем отрицательные черты характера отца, матери или какого-л. родственника); 3) цвет лица; хаана нууччалыы у него русское лицо; хаана ыраас у него лицо светлое, он светлолиц; 4) перен. разг. нрав, характер; кини хаана итинник у него такой характер; 5) кровяная колбаса # күүстээх (или тоҥ, уордаах) хааҥҥын көрдөр = разг. сердиться на кого-л.; раздражённо реагировать на чьи-л. слова или поступки; кыыс хаана киирбит к ней вернулась девичья кровь (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет); кыыһырар хаана суох киһи или кыыһырар хаан диэн суох киһитэ разг. он никогда не сердится, всё переносит (букв. у него нет сердитой крови); өйдөөх хаан разг. а) здравый ум; б) внимательность; өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй пиши внимательно; хаана алдьаммыт разг. у него кровь испорчена (говорится о человеке, имеющем какую-л. тяжёлую душевную травму и болезненно переносящем всё, что напоминает ему об этом); хаан аҥардаах смешанной породы, полукровка (о животном); хаана-баапа суох хаалыма разг. ответить каким-л. образом на обиду, в какой-то мере отомстить обидчику; хаана буһан (или хойдон) разг. в гневе, в ярости; хаан олбохтоох кровавый (запятнавший себя кровью многих жертв); хаан оонньооһуна а) нездоровый румянец; хаана сирэйигэр оонньуур эбит у него нездоровый румянец; б) аффект; хаан өстөөх кровный враг; хаан өстөһүү кровная вражда; хаан хааҥҥа кровь за кровь; хаанын кэс = проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.; булт хаанын кэспит эрэ киһи разг. дичи он убивал премного; хаанынан ытаа = плакать кровавыми слезами; плакать по утраченному; хаанын уулаа = пить чью-л. кровь (т. е. жестоко эксплуатировать); хааҥҥа суун = обагрить себя кровью; хааҥҥын тох = проливать свою кровь за кого-что-л.; хааҥҥын хамсат = краснеть (от стыда, волнения и т. п.).
II частица усил. выражает усиление признака предмета, часто с почтительно-восторженным оттенком: кыһалҕа хаан үөрэттэҕэ нужда-матушка научила; тойон хаан киһи почтённый внушительный человек; хотун хаан дьахтар солидная важная дама; эдэригэр уола хаан этэ он в молодости был славным малым; сор хааммын сордоото он меня изрядно измучил.

аат.
1. Туохха эмэ чуоҕур курдук сырдык ойуу эбэтэр туспа хараҥа дьүһүн. ☉ Крапинка, пятно
Сур самыытыгар уонна ойоҕосторугар үрүҥ толбоннордоох бэртээхэй ат. Н. Якутскай
Биир моҕой моонньугар таас харах курдук быһыылаах толбоннор бэрт чуолкайдык көстүбүттэрэ. ЛА ИУА
Ыйга баар хара толбоннору сахалар «ый иччитэ», «оргуһуохтаах кыыс» дииллэр. КНЗ СПДьНь
2. Күүскэ сырдыыр, тыгар эттик (хол., күн, ый) ыраахтан туналыйан көстүүтэ. ☉ Отражение яркого светила (напр., солнца, луны), отлив, отблеск, отсвет
Ый толбоно туналыйа сырдаппыт кыараҕас ыллыгын устун хаамтаран тачыгыратан истилэр. Л. Попов
Истиэп уҥуор сырдыы түһэр Ый толбоно суһумнуу. П. Тобуруокап
Киирэн эрэр күн толбонугар күөл ньуура чаҕылыйа күлүмүрдүүрэ. И. Федосеев
3. Дьүһүн, өҥ араастык оонньоон көстүүтэ. ☉ Перелив (всеми цветами радуги), переливчатость
Таҥнары туттахха, түүтүн төбөтө сырдык толбонунан оонньоомохтуур хара саһыл. Амма Аччыгыйа
Күн киириитэ Тоҥ чалбахха Толбон түспүт. С. Данилов
4. көсп. Киһи иэйиитэ, ис санаата, туруга тас көрүҥэр, сирэйигэр (үксүгэр хараҕар) көстүүтэ. ☉ Проявление на лице различных чувств человека (обычно во взгляде)
Өлөксөй харахтарыгар улахан таптал, үөрүү сырдык толбонноро оонньуу тураллар. Амма Аччыгыйа
Хараҕар эҕэлээх толбон көстөн ааста. А. Фёдоров
Наум кэтит сирэйигэр үөрүү толбоно түһэн, ис киирбэх буолан көһүннэ. «ХС»
◊ Күөх толбон көр күөх I
Күөх толбон сөтүөлүүрэ Көтөр-мөҕөр Бүлүүбэр. В. Потапова. Тыл толбоно — тыл хос суолтата, дэгэтэ. ☉ Различие, дополнительный оттенок, нюанс значения, слова. Поэттар тыл араас толбонун табан тутталлар
ср. тув. долбан ‘румянец’, бур. толбо ‘пятно’

I
туохт.
1. Туохха эмэ дириҥник өтөн киирэн симэлий (ууну, убаҕаһы этэргэ). ☉ Впитываться, всасываться во что-л. глубоко
Ардах уута иҥэн, Адьас малыс буолбут. Күннүк Уурастыырап
Уһаты хоруппуппут. Күһүн туора бысталаабыппыт. Ол аата сааскы хаарын уута сиригэр иҥмэккэ суха суолунан иҥнэри устун дөбөҥнүк ааһарыгар кыах биэрбиппит. М. Доҕордуурап
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
2. Оборон бэйэҕэр илдьэ хаал, арахпат курдук биһилин. ☉ Пропитываться насквозь, впитываться полностью
Болотуна ырбаахылар көҕүстэригэр көлөһүн иҥмитэ, орто ойуун дүҥүрүн сирэйин саҕа буолан, хараарыҥныы турда. Амма Аччыгыйа
Хайдыбыт сиринэн буруо иҥмитэ саһаран көстөрүттэн астыммыт курдук тутунна. Болот Боотур
«Мин субу аҕай кэллим ээ», - дии тоһуйда Уйбаан уонна убайыгар оҕунуох иҥмит чэрдээх илиитин уунна. Н. Лугинов. Оҕунуох иҥмит харыларын быар куустан баран турааччы. А. Федоров
3. көсп. Умнуллубат, арахсыбат гына хатанан хаал (хол., өйгөр-санааҕар, сүрэххэр). ☉ Оставаться, сохраняться, оседать в памяти, в сердце (навечно)
Күүстээх, көдьүүстээх тыл кэмигэр, сөпкө, ис сүрэхтэн этиллиэн наада. Оннук тыл кулгаахха иһиллибэт, сүрэххэ иҥмэт буолуон сатаммат. Амма Аччыгыйа
Арай ити дьикти нарын мичээр Кириһээн өйүгэр-санаатыгар сүппэт гына иҥэн хаалбыта. Д. Таас
«Өрөбөлүүссүйэ буурҕатын кинээстэр сатаан сибииккэҕэ хаайыахтара суоҕа, кини үлэһит норуокка бүтүннүүтүгэр иҥэн сылдьар улуу күүс», - дии санаата Александр Сергеев. М. Доҕордуурап
4. көсп. Олохсуйан хаал (хол., хос аат). ☉ Укорениться, укрепиться, войти в обиход; пристать, привязаться (напр., о прозвище)
Фашист сидьиҥ аармыйатыгар талаанньыт, торбуйахсыт, тирбэҕэһит диэн сааттаах аат хара мэҥ буолан иҥнэ. Амма Аччыгыйа
Онтон ыла Сүөдэргэ «Сылгыһыт Сүөдэр» диэн хос аат иҥмитэ. Н. Якутскай
Кини дьиҥнээх аата Петр, ол эрээри дьон кинини кыра эрдэҕиттэн таптаан Чаҕылыыс диэн ааттаан, ити хос аата киниэхэ иҥэн хаалбыта. Н. Габышев
♦ Ас иҥмит киһитэ (дьоно) - суон, төрөлкөй, арыы-сыа ньалҕаарыйбыт киһитэ. ☉ Плотный, тучный, упитанный и рослый человек (букв. пропитанный пищей человек)
Моторуһан түһэн, ас чахчы иҥмит дьонноро. Эдэр киһи эмиһэ көрүөххэ куһаҕанын! Н. Лугинов
Хатыҥырын, уҥуох-тирии дии. Хайаан ас иҥмэтэх баҕайытай? Софр. Данилов
Киһи (дьон) тыла иҥмит (тыл иҥмит) көр киһи тыла хонор. Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьон тыла иҥмитин кэннэ төлөрүйэр бэрт кытаанах буолсу. А. Софронов
Тыа да, куорат да кырдьаҕастара эн тускар тыллара кырыыламмыта сүрдээх. Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов
тюрк. сиҥ
II
аат.
1. Киһи сирэйин уҥуоҕа ордук биллэр көп эттээх миэстэтэ. ☉ Скула; щека
Эмээхсин да хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
Саалын, бэргэһэтин үөһэ-аллара тардыалаабытыгар көрбүтэ: киһитин хаҥас иҥиттэн баттаҕын саҕатыгар тиийэ быһа охсуллубут баас чэрдийэ хараарар. Софр. Данилов
Иҥин уҥуохтара лоппоруһан тахсыбыт, хоп курдук таҥастаах аҕам киһи турар. М. Доҕордуурап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэ - арыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай
2. Киһи иэдэһин тэтэркэйэ. ☉ Румянец на щеках
Кыһыл көмүһүн кыырпаҕа быһыылаах, кыыс оҕо дьэдьэн иҥинээҕэр ордуктук кыыһан, тэтэрэ дьиримниир [Өлүөнэ эбэм]. Суорун Омоллоон
Сааскы халлаан сарыалыныы Сардаҥалаах иҥнэрдээх Кырасыабай үчүгэй Кыыс бэрдэ буолбут кини. Күннүк Уурастыырап
♦ Иҥин да таттарбат түөлбэ. - аахайбат, кыһаллан да көрбөт. ☉ соотв. и ухом не ведет (не обращает ни на что внимание)
Оҕонньор ол аайы иҥин да таттаран көрбөт быһыылааҕа. Н. Заболоцкай
Баабыр [киһи аата] иҥин да таттарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) - дьүһүнэ-бодото уларыйыар диэри улаханнык уордайда, кыыһырда. ☉ соотв. лицо перекосило (напр., от гнева); кровь бросилась в лицо
«Өссө "сүбэлиирдээх" эбээт... - Бодневскай иҥин хаана быһытталанна. - Барбос иннигэр эккэлиэ суохпут». Болот Боотур
Кини, ортолуу чэйдии олорон, иҥэ быһытталанан, иэдэһэ үмүрүтэ тардан, ойон турда. А. Сыромятникова. Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) - иэдэһэ кып-кыһыл, тэп-тэтэркэй буолбут (долгуйан. кыбыстан, араас иэйииттэн). ☉ Лицо зарумянилось, на щеках заиграл румянец (от сильного волнения, страсти, порыва чувств и т. п.)
Иҥэ кэйдэ, Сырайа сырдаата …… Күлүм аллайда, Күлүүк буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бэйэтэ сүүрбэччэлээх, иҥин хаана кэйбит. Киниэхэ туох көстөр бука барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр-күлэр. Күндэ
Хараҕын тэрбэччи көрөн, иҥин хаана кэйэн, күлүм аллайан хаһааҥҥытааҕар да тупсубут көрүҥнэммит. Г. Угаров

аат.
1. Хаан туохха эмэ (хол., таҥаска) элбэхтик биһиллибитэ, сыстыбыта. ☉ Кровь в большом количестве на чём-л. (напр., на одежде)
Болот сирэйэ бүтүннүүтэ хаан-сиин буолан хаалбыт. Н. Заболоцкай
Хайа, бу туох үлүгэр Хаан-сиин бөҕө оҥордо? И. Эртюков
Киһитин таҥаһыгар хаансиин биһиллибит. «ХС»
2. Киһи дьүһүнэ, сэбэрэтэ. ☉ Лицо, лик у человека
Даайыс саҥата суох аргыый тахсан олорон чэйдиир, хаанасиинэ кубарыйбыт. А. Софронов
Оҕонньор бэрт ис киирбэх сирэйдээх-харахтаах, хаана-сиинэ ыраас, үчүгэй баҕайы. П. Ойуунускай
Ону ааҕаат, Куоста тоҕо эрэ хаана-сиинэ чыҥха атын буола түстэ. Бэс Дьарааһын
♦ Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна көр хаан I
Киһим хаана-сиинэ улаханнык алдьанна, санаата түстэ. Болот Боотур
Күлүгээн хаана-сиинэ алдьанара сүрдээх этэ. Е. Неймохов
Хаана (хаана-сиинэ) ирэр көр ир I. Никанор Николаевич хаана-сиинэ ирбит, майгыта тупсубут быһыылаах. А. Сыромятникова
Миша хайдах эрэ хаана-сиинэ ирэ, сэргэхсийэ түстэ, дуоһуйбут көрүҥнэннэ. Кустук. Хаана-сиинэ кэйбит (кэлбит) — 1) ыалдьан, ыран-дьүдьэйэн баран, аматыгар түспүт, үчүгэй буолбут. ☉ Появился румянец (как признак выздоровления)
Саас диэки лаппа кубарыйан, дьүдьэйэн испит Нарыйа, дьиэҕэ киирээт хаана-сиинэ кэйэн, биллэрдик тупсан барбыта. В. Яковлев
Уолан киһи уҥуоҕа кытаатан, хаана-сиинэ кэйэн, сул тиити кытта туста оонньуур буолбут. Н. Павлов
Оҕонньор арыый аматыйан, хаана-сиинэ кэлбит, сэргэхсийбит көрүҥнээх. «ХС»; 2) олус үөр, манньый, сирэйдиин-харахтыын сырдаа. ☉ Зардеться от радости, умиления
Оҕом үөрэн, хаана-сиинэ кэйдэ. П. Ойуунускай
Оҕонньор хаана-сиинэ кэйэн, саҥата көбдьүөрэн, уутугар-хаарыгар киирэн, сэһэнэ улам тобуллан барда. Болот Боотур
Хаана (хаана-сиинэ) хамсаата көр хаан I. Былааскыттан босхолонор, утарсар кыаҕа суоххуттан хааныҥ-сииниҥ хамсыыр, отуоруҥ алдьанар. Күрүлгэн
Хаана (хаана-сиинэ) ыараата көр хаан I. Дайбыров сүүһүн тириитин түрдэччи туттубутугар, хаана-сиинэ ыараабыкка дылы буолла. М. Попов
Өйө-санаата дьэ дьиҥнээхтик сайдыбыт, майгыта-сигилитэ уларыйбыт, хаана-сиинэ ыараабыт, санаата күүһүрбүт. МНН