1. нареч. 1) прямой линией, прямо; вертикально; көннөрү туруор = поставить что-л. прямо, вертикально; көннөрү тарт = вытянуть, протянуть что-л. в длину; 2) просто, запросто, так; көннөрү этэбин я говорю (это) просто так; 3) нормально 2. простой, обыкновенный, рядовой; көннөрү киһи простой, рядовой человек.

аат., кэпс. Туох да дуоһунаһа, солото суох киһи (үксүгэр саллааты этэргэ). ☉ Тот, кто не занимает никаких должностей, ничем не отличается от других, рядовой (в основном о солдате)
Биир миноносец Бэргэн миномётчига Эн этиҥ ээ, Эрэдэбиэй саллаат! Р. Баҕатаайыскай
Биирдэ Сирдитов дириэктэргэ түбэһэннэр, Черов эрэдэбиэй буҕаалтыр эбээһинэһиттэн ытыс соттубута. С. Дадаскинов
Көҥүл өттүнэн бэриммит эрэдэбиэй бандьыыттары дьиэлэригэр ыыталыырга. «ХС»

аат.
1. Аармыйаҕа байыаннай сулууспаны толорор ураты чыына суох киһи. ☉ Рядовой военнослужащий армии, солдат
Кинини тула аҕыйах соҕус саллаат харабылга турбуттар. Эрилик Эристиин
Сэрии диэн үлэ буолар эбит ээ. Ким күүстээх, ким үлэҕэ кыайыылаах — ол үчүгэй саллаат. Т. Сметанин
2. көсп. Ким-туох эмэ соругун бэриниилээхтик, истигэнник толорооччу. ☉ Послушный и преданный исполнитель чьей-л. воли или борец за что-л., солдат. Өрөбөлүүссүйэ саллаата
□ Дуня мунньах ыҥыра Нэһилиэккэ барбыта
Дуня бары хампаанньа Туйгун, бастыҥ саллаата. Күннүк Уурастыырап
[Бадин:] Биһиги ити албан ааттаах баартыйа саллааттара буолабыт! С. Ефремов

туохт.
1. эргэр. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ өлүүлээ, чаастаа, анаан биэр. ☉ Оставлять кому-л. долю, часть чего-л., выделять что-л. кому-л.
Сүөһүнү сыл таһаарыаҕы от тиийбэт, дьону өллөйдүөҕү ас тиийбэт кыһалҕата тирээбит. Софр. Данилов
2. поэт. Кимиэхэ эмэ харыстабыллаахтык, өйүүр курдук сыһыаннас. ☉ Относиться к кому-л. бережно, обращаться с кем-л. заботливо, быть к кому-л. внимательным
[Буҕарҕана:] [Туруйа] Уҥуохпун тоһутта, Мүһэбин эчэттэ! Аны хайдах гынан Атын дайдыга барабын! Үтүө дьоннорум, Дьүүллээҥ, өллөйдөөҥ! Суорун Омоллоон
Өлөр киэһэҥ үөмэн кэлбит, Өллөйдүүр мэлийбит. Күн Дьирибинэ
Ааспыты абырыыр амарах бэйэлээх, Өспүтү өллөйдүүр аһыныык сүрэхтээх Дьон-сэргэ. А. Бэрияк
♦ Үрүҥ тыыммын өллөйдөө — өлөрхаалар күҥҥэ өрүһүй, көмүскээн харыһый. ☉ Берегите мою светлую душу, помогите мне в трудный час
Сэттэ бухатыыр ааттаһан-көрдөһөн барбыттар: «Күн буол, ый буол, таҥара буол, үрүҥ тыыммытын өллөйдөө, хара тыыммытын харыстаа!» — диэбиттэр. Саха сэһ. I
[Манчаары:] Үлүгэргэ киллэримэ, үрүҥ тыыммын өллөйдөө! А. Софронов
Быраас бэйэтиттэн хаан ылан кутан, ол киһи үрүҥ тыынын өллөйдөөбүт. Р. Баҕатаайыскай
Үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт бу кимий диэн эргиллэ түспүтүм – рядовой Краснов эбит. ПДА СС

даҕ.
1. кэпс. Оҥоһуутунан эбэтэр киһи өйдүүрүгэр уустуга суох; судургу, көннөрү. ☉ Несложный по устройству, легкий для выполнения или понимания, простой
Бу саас-үйэ тухары боростуой быһытынан ууну хаайыллара, онон боростуойдуҥу быһытта тутуоҕуҥ. М. Доҕордуурап
Кини бэйэтин өйдүүрүнэн боростуой, көнө тылынан кылаас мөккүөрүн кэпсиир. Амма Аччыгыйа
2. Ураты күндүтэ, киэргэлэ, тупсарыыта суох. ☉ Не представляющий большой ценности, недорогой, без особых украшений, простой
Түннүк аннынааҕы кыһыллыҥы кырааскалаах боростуой бэс мас кытыылаах эргэ түрүмүөҕэ көрүнэкөрүнэ, уоһун кырааскалана турар. Софр. Данилов
Бу турдахтарына, ханааба устун биир боростуой буолан баран, бэрт ыраас көстүүмнээх …… нүүчча икки хаһаак икки ардынан хааннаах оҕо киһи кэлэн остолобуойга киирэн иһэн Абдуркулланы баттаҕыттан имэрийээри гыммытыгар, Абдуркулла, охсоору гынна диэн, дьик гынан баран аһаран биэрдэ. Эрилик Эристиин
Губин Вася «Север» диэн бэрт боростуой бөппүрүөскэ имиллибит хаатын сарк гына бырахта. Амма Аччыгыйа
△ Туох да ойуччу уратыта суох; көннөрү. ☉ Ничем не отличающийся от обычного, простой, обыкновенный
Оттон ол анараа килиэккэҕэ страустар да, туруйалар да буолбатахтар, көннөрү боростуой кууруссалар. Г. Угаров
Боростуой, бороҥ дьүһүннээх Барабыайдар манна бааллар. Баал Хабырыыс
3. кэпс. Улаатымсыга, киэмсигэ суох, судургу эйэҕэс майгылаах; эйэҕэс. ☉ Невысокомерный, нецеремонный, отличающийся вежливостью, простой, простодушный
«Боростуой, эйэҕэс кыыс эбит»,— диэн Үүйэ Эльвираны иһигэр сөбүлүү санаата. Л. Попов
Билигин кини боростуой, көнө курдук көрбүт оҕонньотторо тоҕо эрэ эҕэлээхтик көрөр-истэр буолбуттарын бэлиэтии көрөн санньыйда. А. Сыромятникова
Оо, оҕолор барахсаттар, аата, аламаҕайгыт, боростуойгут сүрүкэтэ! В. Яковлев
4. Уопсастыбаҕа туох да үрдүк балаһыанньата, дуоһунаһа-чыына суох көннөрү үлэһит эрэ. ☉ Не занимающий высокого общественного положения или должности, являющийся рядовым (тружеником), простой, рядовой
Бу боростуой сэбиэскэй дьон олохторун, үлэлэрин туох да киэргэтиитэ суох дьиҥ кырдьыгынан кэпсээбитэ …… «Аргыстар» диэн сэһэн ситиһиитэ буолар. Софр. Данилов
Билэҕиэн, мин аны ыал буоллум, Кэргэним Украина киһитэ, Тимир суол боростуой үлэһитэ, Санаабар, булуннум дьиҥ дьолбун. П. Тобуруокап
Үрдүк солото да суох буоллар, Ол боростуой саллаат киһи Босхолоспут дойдуларыгар Посол курдук буолта үһү. И. Эртюков
5. Сорох ситимҥэ судургу (көр) диэн тиэрмин суолтатыгар туттулуннаҕына: арааһа суох биир элэмиэнтэн оҥоһуулаах, судургу састааптаах. ☉ В некоторых сочетаниях выступает в значении термина судургу ‘однородный по составу, простой’. Боростуой харандаас

аат дьөһ.
1. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ предмет ис эйгэтигэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при указании на предмет, внутри которого совершается действие (внутри)
Кистии-саба илиитин иһигэр харчы туттаран кэбиспит дьону, дьон ортотуттан оруу тардан ылан, дьиэ иһигэр анньан кэбиһэр. Эрилик Эристиин
Ханна эрэ ыраах им-балай хараҥа иһигэр таастар сууллар …… тыастара иһиллэр. Г. Колесов
Онон, оҕолор үтүө ыраас дьүһүннэрин сыыс-буор иһигэр сыһыаран, күөх от курдук, киһихара билбэтинэн, эгил-тэгил улаатан испиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үстүөрт саһаан иһигэр баар хатыҥнар хаардаах бугуллуу лаглаһан көстөллөр. И. Никифоров
△ Ханнык эмэ тэрилтэ, кэлэктиип ис эйгэтигэр хайааһын буоларын бэлиэтииргэ туттуллан, ордук абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Употребляется при указании на какую-л. организацию, коллектив людей, внутри, в среде которых совершается действие, имеет достаточно абстрактное пространственное значение (внутри)
Кини эмиэ бу тыйаатыр иһигэр рядовой артыыстан ССРС норуодунай артыыһыгар тиийэ үүннэ. Суорун Омоллоон
Ити аата ньиэмэстэр сэрии субуоккатыттан ураты аармыйа иһигэр эмиэ албыннаһар буолбуттар. Т. Сметанин
Биһиги холкуос иһигэр биир түөкүн, албын киһи баар. С. Ефремов
2. Дьон бөлөҕүн, түмсүүтүн ортотугар хайааһын буоларын көрдөрөр. ☉ Употребляется при указании на группу, коллектив людей, среди которых совершается действие (среди)
Бартыһааннар истэригэр регулярнай этэрээттэн сибээскэ кэлэн баран хаалбыт нуучча кыһыл армеецтара бааллара. Эрилик Эристиин
Манна бэйэлэрин истэригэр ытыктанар дьонноохтор, сорохтор атынынан, ол-бу дьээбэлэринэн, бэл, куһаҕаннарынан да аатырбыттар. Н. Габышев
3. Ханнык эрэ предмет ким-туох эмэ ахсааныгар киириитин, баар буолуутун ыйарга туттуллар. ☉ Указывает на включение предмета в состав, число когочего-л., его нахождение в числе кого-л. (в числе)
Бүгүн көрсүбүт элбэх дьонун иһигэр биир эрэ бөрөкүтэ суох киһи баар. Амма Аччыгыйа
Ол уон үс кыыс иһигэр киһи күн анныгар көрбөтөх үчүгэй кыыһа баара үһү. Эрилик Эристиин
Ийээ, бу биһиги кэргэммит ахсаанын иһигэр киирэр киһи кэлэн турар. Эрилик Эристиин
△ Чуолкайдыыр ситим тыл суолталанар. ☉ Может выступать в значении союзного слова со значением уточнения (в том числе)
Эрдэттэн ханна баралларын быһаарыммакка сылдьыбыттары күһэйэн оройуон аайы учууталлыы барарга анаабыттар. Олор истэригэр Миша эмиэ түбэспитэ. Н. Лугинов
Ити курдук, Маша энньэ сүөһүлэрин иэйэн-туотан, үүрэн барбыттара. Ол иһигэр соҕотох биэлээхтэрэ соҕотоҕун үүрүллүбүтэ. М. Доҕордуурап
4. Кэми бэлиэтиир ааттары кытта хайааһын оҥоһуллар кэмин, болдьоҕун ыйарга туттуллар. ☉ Употребляясь с именами, выражающими временное значение, указывает на время, сроки совершения действия
Оок-сиэ, аҕыйах да күн иһигэр сир ньуура, олох быһыыта кубулуйан, уларыйа охсон, олус да киэркэйэн, тупсан тахсар эбит. П. Ойуунускай
Бу икки этэрээт соруктара: иннилэринээҕи окуопаны сигнал бэриллиэҕиттэн, сүүрбэ мүнүүтэ иһигэр хайаан да алдьатан, уһаатаҕына сүүрбэ биэс мүнүүтэ иһигэр түрмэ кварталын олоччу ылыы этэ. Эрилик Эристиин
Мин санаабар, бу икки-үс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов