I
туохт.
1. Туохха эмэ ыйанан, намылыйан саба түс, таҥнары намылый. ☉ Нависать над чем-л., свешиваться, ниспадать с чего-л.
Балаҕанын сыбаҕа аллара сыҕаллан, …… түннүккэ таҥнары сабырыйбыт. Амма Аччыгыйа
Кыыс саҥата суох илиитин киһитин санныгар уурда, …… өтөр кыргыллыбатах баттаҕа моонньугар тиийэ үүнэн сабырыйан түспүтүн тарыйбахтаан көрдө. Н. Заболоцкай
Халлаан саҕаҕа ол ойуур нөҥүө өттүгэр түһэн сабырыйан турарга дылы. Н. Павлов
Эмискэ арҕах аанын таҥнары сабырыйбыт хаар үрэл гынарын кытта, соҕотохто хара баҕайы бэрикис гынна. А. Фёдоров
2. кэпс. Кээмэйгинэн төһөнү эрэ кыратык аһары бар, орт. ☉ Оказаться больше чего-л., превзойти кого-что-л. в чём-л. (напр., в количестве, весе, возрасте)
Туһаммыт суолбун Тоҕо умнуомуй, тойонуом! [От] Аҕыс быластан Арыый сабырыйа этэ. А. Софронов
Сарсыарда үс чаас саҕана уу быһыт айаҕар миэтэрэттэн сабырыйда. М. Доҕордуурап
Оҕонньор, сааһа төһө да сэттэ уонуттан сабырыйа бардар, билигин да лэс курдук толору эттээх-сииннээх. В. Яковлев
3. кэпс. Туохха эмэ кими-тугу эмэ баһый, чорбой. ☉ Иметь преимущество перед кем-чем-л., превосходить когочто-л. в чём-л. (напр., в каком-л. деле)
Аныгы ыччат былыргы биһигиттэн ыраах сабырыйа дьон эбээт. Амма Аччыгыйа
Дьонтон чахчы эргиччи чорбойор, сабырыйар эрэ буолан, дьону салайар дуоһунаска олороҕун. Н. Лугинов
Төһө эмэ кэргэннээх, оҕолоох ыал аҕата буолан баран, кырдьык даҕаны бу оскуоланы саҥардыы ааһан эрэр кыысчаантан туох атыннааҕый, кинини сабырыйар туох аҕа быһыы баарый? В. Яковлев
ср. др.-тюрк. йапры хулах ‘отвислое ухо’
II
дьүһ. туохт. Тулаҕын хаххалыыр, күлүктүүр курдук улахан көстүүлээх, киэҥ сабардааһыннаах буол. ☉ Закрывать, заслонять собой что-л., будучи крупных размеров
Куорат үрдүнэн уулаах быстах былыт ыаһыра сабырыйар. П. Аввакумов
Тоҥ тордох үүнэн, соноон, улаатан сабырыйан тахсан истэ. Н. Заболоцкай
Халлааҥҥа тиийэ хара буруо өрө сабырыйан таҕыста. «ХС»

көр ибир-сибир
Сиэҥкэ ибир-сабыр хааман тахсан, таһырдьаттан хас да хардаҕаһы киллэрэн, уотун отунна. Күндэ
Халлаан ибир-сабыр таммалыырын, балык салыҥыгар биһиллэрбитин бука барытын умнан кэбиспиппит. Н. Заболоцкай
Сорох көбдьүөрэн кэлэр, сорох ибир-сабыр кэпсэтэр. С. Васильев

даҕ., кэпс. Хойуу, түҥ (тыаны этэргэ). ☉ Густой, дремучий (о лесе)
Туруннахпытына олох тулутуохпут суоҕа. Оннук бөдөҥ мастаах Сабыр тыа буолбатах. Н. Босиков

I 1) превосходить кого-л. в чём-л.; кини күүһүнэн миигин сабырыйар он силой превосходит меня; 2) быть больше (по количеству); сүүһүнэн сабырыйар на сотню больше; икки бүк сабырыйар в два раза больше.
II нависать; сыыр хааһа сабырыйбыт навис крутой берег; сабырыйбыт хаастаах с нависшими бровями.