м. арҕас (у лошади); сабырҕах (у хищных животных); разг. өҥүс бас (у человека).

уһуутаа диэнтэн холб. туһ. Биир да сылгы тиэргэнигэр тохтооботох — бары уһуутаһа-уһуутаһа сырса турбуттар. ПЭК ОНЛЯ II
Уһуутаһа түһэн баран, сабырҕах сабырҕахтарыттан харбаһан ылаллар, үөгүлэһэ-үөгүлэһэ өттүктэһэллэр. Суорун Омоллоон
Сүүрүк уонна долгун өлгөм күүгэнинэн үллэ-балла, өрө уһуутаһа күрэхтэһэр сирдэригэр кэллибит. Н. Абыйчанин

бабыа көмүс фольк. – олоҥхо дьоруойдарын ытыстарын эбэтэр тарбахтарын ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, описывающий ладонь или палец персонажа якутского героического эпоса олонхо
Уон тыһы кырынааһы Умсарыта туппут курдук Уон дьыры маҥан тарбахтарынан, Икки бабыа көмүс ытыстарынан Илбиэнэ көмүс иэдэстэрин Имэринэн кэбиһэ-кэбиһэ Тойук туойа олорбута. П. Ойуунускай
Умайан күлүбүрүү турар уокка Уйгу тунаҕы кута-кута, Аҕынньыахтаах ытыһынан Аастыйбыт икки чанчыгын Бабыа көмүс тарбаҕынан Имэринэн кэбиһэ-кэбиһэ Алгыысимии турда. П. Ядрихинскай
Уон сур кырынааһы Хардарыта туппут курдук бабыа көмүс тарбахтарынан [Удаҕаннаах Кулун Куллустуур] сабырҕах сабырҕахтарыттан, Бүүрүк Бүүрүктэриттэн түүрүтэ харбаһан ыллылар. ПЭК ОНЛЯ I

дьөгдьөрүй диэнтэн дьаһ
туһ. Икки кыыс ыстанан кэлэн, оҕонньору өйөөн дьөгдьөрүтэн илдьэн олордон кэбиһэн бараннар, икки өттүттэн өҥөйөн турдулар. Амма Аччыгыйа
Дьон аһынан харайбытын маҥаас кунаннарыгар тиэйэн дьиэлэригэр дьөгдьөрүтэллэр. Ф. Софронов
Оччоҕо ким эмэ: «Бу ыт сылааска убанан, дьүүкэрээри гынна ээ», - диирэ, ол кэннэ сабырҕаҕыттан харбаан ылан, орон анныттан ньылбы тардан таһаарара да, аан диэки дьөгдьөрүтэрэ. И. Федосеев

туохт., кэпс. Ким-туох эмэ үрдүгэр түс, сабырҕаҕыттан харбаан ыл. ☉ Наброситься на кого-л., схватить кого-л. за загривок, схватить за длинную шерсть возле ушей (у зверей)
Былыр ордуум таһыгар табабын тута сырыттахпына, эһэ сабырҕахтаабыта. Тииспин көтүрү аспыта, куйахабын тиэрэ тардан кэбиспитэ. С. Руфов
[Бухатыыр] Саҥата суох сабырҕахтаан ылла, Бокуойа суох Бобута харбаата. С. Васильев

тарахачый диэнтэн дьаһ
туһ. Икки-үс милииссийэ соҕотохто баар буола оҕустулар да, хара бэкир киһини мөрөйдөөн ылан, сержант хоһугар тарахачытан киллэрдилэр. Н. Заболоцкай
Толлоойук буруйдааҕы [кырса оҕотун] сабырҕаҕыттан өрө ыйаан тарахачытан, тордох аттыгар аҕалбыта. И. Федосеев
Громовик сүдү бэйэтэ сулбу ойон туран, икки ойуунан лааппылааҕы ситэ баттаабыта уонна саҕатыттан харбаан өрө тарахаччыппыта. В. Санги (тылб.)

хапсыс I диэнтэн хай
аата. Хапсыһыы бастакы түһүмэҕэ бүппүтүн биллэрэ гонг тыаһа «лоҥ» гынна. Н. Лугинов
Уйбаан эһэни икки илиитинэн сабырҕаҕыттан харбаан ылбыт, кытаанах хапсыһыы саҕаламмыт. И. Баишев
1944 сыл тохсунньуга Сметанин биир хапсыһыыга көхсүгэр таптаран охсуһуу толоонугар охтон хаалбыта. КНЗ ТС
♦ Хабыр хапсыһыы көр хабыр. Түһүлгэҕэ хомуур хапсаҕайдьыттар таҕыстылар, хабыр хапсыһыы саҕаланна

туохт., кэпс. Тугу эмэ тугунан эмэ үрүт-үөһэ харса суох кулаа эбэтэр туохха эмэ саба охсуолаа. ☉ Бить, колотить, сбивать кого-что-л. чем-л. «Бу туох ааттаах бултаах сирэй, доҕоор? Дьоҕойон өлөөрү гыннаҕым дуу?» — диэн саһылын тииккэ үлтү сабаата. П. Ойуунускай
Бэл диэтэр, эһэни бэйэтин Сабырҕаҕыттан ылан Сахсыйа түһэн баран, Маска сабаан Баһын хампарытар Алдьархайдаах күүстээх. Р. Баҕатаайыскай
[Уйбаан] кэтэ сылдьар хомуһуолун уста биэрэр да уоту сабаабытынан барар. Р. Кулаковскай
Матаһыйбыт суон дьахтар, суолга уунутары тахсан, Хаппытыаны кураанах сарт тымтайынан түбэһиэх сабаата. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. сапы ‘махать, трясти’, тюрк., монг. саба ‘бить, колотить, хлестать’

туохт., кэпс.
1. Адьырҕаны сабырҕаҕыттан ылан тутус, охсус. ☉ Бороться, схватиться с крупным хищником (напр., медведем) голыми руками
Мин оччолорго эдэр, отумаһы тардан көрөр киһи этим. Көр, бара сатаан, эһэни кытта сабырҕахтастарбын диирим. Н. Заболоцкай
Оройуон чөмпүйүөн отчута И.И. Сергеев — хара тыа хагдаҥ эһэтин кытта сабырҕахтаһыах модьу-таҕа көрүҥнээх эдэр киһи. А. Данилов
2. Илиигинэн эбэтэр сэптэнэн-сэбиргэллэнэн кимниин эмэ охсус, өлөрүс. ☉ Драться, бороться, биться с кем-л.
Өстөөҕү кытта илии тутуһан, хары хапсыһан, хайаан да сабырҕахтаһан баран хаалыахпыт. А. Бродников
Өскөтүн Аркадий кини утуйар таҥаһын диэки бараары гыннар эрэ, хайаан даҕаны сабырҕахтаһар санааны ылынна. В. Протодьяконов

баттаа диэнтэн холб. туһ. Куттанымаҥ, кэлэн халҕаны баттаһыҥ! Т. Сметанин
Мүччү туттаран, [эһэ] арҕахтан ойон тахсар күннээх буоллаҕына, сабырҕаҕар түһэн, баттаһан көрөөр эрэ. М. Чооруоһап
«Дьиэлээх хотуну-тойону баттаспакка хомойон турабыт, куораттаан хаалбыттар үһү!»– диэтэ тойон. Н. Заболоцкай
«Ити аата, борохуот бардаҕа, кыайан баттаспатым», – дии санаан, ыксаан, Маайа …… кытылга сүүрэн киирэр. Н. Якутскай
♦ Тилэх баттаһа – ким-туох эмэ кэнниттэн тута (баар буол, кэл). ☉ Наступать на пятки, вслед за кем-чем-л. (появляться, приходить)
Ол ыккардыгар Дабыыт кэлэ оҕуста, сонно тилэх баттаһан Дьэкириэм оҕонньор баар буолла. У. Нуолур
[Суруксут Сүөдэри] тилэх баттаһан Балбаара кэлэр. Н. Габышев
Биир лииньийэҕэ сылдьар оптуобустар бэйэ-бэйэлэрин тилэх баттаһа сылдьаллар. «Кыым»
Тутуу баттас көр тутуу. Хаар түһүөн иннинэ маҥхайбыт куобах от-мас төрдүттэн үргэн туран бу быыралаан эрэрин тутуу баттаһа ытан бытарытаҕын. Е. Неймохов
География учуутала Василий Игнатьевич кылааска мэлдьи, чуораан тыаһаан уурайа илигинэ, тутуу баттаһан киирэн кэлээччи. Н. Габышев. Тэллэх баттаһа – олох чугас, кэккэлэһэ (олор уо. д. а.). ☉ Очень близко, рядом (находиться, жить)
Оройуон киинин тэллэх баттаһа олорор, дэлэгэй бэртээхэй сирдээх-уоттаах …… хаһаайыстыба кыаҕын толору туһаммата куһаҕан. С. Никифоров
Кинилэри барыларын эмээхсин билэрэ, тэллэх баттаһа үөскээбит, олорбут дьон этилэр. А. Сыромятникова
◊ Илии баттас көр илии баттаа
Бэйэ, онон туох диэтибит, Всеволод Николаевич? Илии баттаһар инигин? Софр. Данилов
Кылаабынай специалиска бэрэбиэркэлэтэн баран, кэтэхтэн илии баттаһан иһэр. Н. Лугинов. Хары баттас спорт. – утарылаһааччыгын кытары утарыта олорон эбэтэр туран, остуолга тирэммит тоҕонохторгун араарбакка эрэ ытыстаргынан ыгыта тутуһан кэдэриччи баттас. ☉ Борьба на руках (русская народная забава)
Саха оонньуута буолан, кыра Уйбаан сымсатынан биһирэттэ. Мас тардыһан, көтөхсөн, хары баттаһан быйыл ким аҕамсыйан, күүһэ мөлтөөбүтэ, ким үүнэн, күүс киллэриммитэ быһаарылынна. Амма Аччыгыйа