көр садырыыннаах
Талбаннаах эбэккэм Тараҕана сайылык Садырыымнаах быйаҥа, Чэлгийээхтиир илгэтэ элбэхтэри ииттэ, үгүстэри үөскэттэ. П. Ядрихинскай

аат. Сылгы самыытын тириитин, түү өттүн (сүлбэтин) сүлэн, ис эрэ өттүн хаалларан хоруотаан, уратытык таҥастаммыта (мааныга кэтэр этэрбэс буолара). ☉ Кожа из нижнего слоя шкуры с крупа лошади, выделанная особым способом и чернёная (раньше из неё шили парадные торбаса)
Тураах мин оҕом саары чаккылаах диэбитигэр дылы (өс ном.). Хатыҥ туоһугар үүнэр ыт мунна диэнинэн сахалар саарыны кырааскалыыллар. Суорун Омоллоон
Саары килэрийэн көстөр буоллун диэн куурусса сымыытын үрүҥүнэн эмиэ ньалҕаарыччы сотуллар. АЕЕ ӨҮОБ
Ат хоҥхочоҕун тириититтэн тикпит саары диэн этэрбэс ууну иҥэриэхтээҕэр, түөрт-биэс күнү мэлдьи ууну да кэһэн сырыттаххына, атаххын быыкааннык да сиигирдиэ суоҕа. УАЯ А
♦ Саары баттаһар — саппай уобус диэн курдук (көр саппай). Саарыгын астар — туохха эмэ инникитин умнубат курдук улахан кэһэлтэтэ ыл. ☉ Получить горький урок, «обжечься»
Чэ, эдэр хаартыһыт эриллэн иһиэҥ, кэнники биирдэ-иккитэ саарыгын астардаххына өйдөөхтүк-төйдөөхтүк оонньуур буолуоҥ. Болот Боотур
◊ Саары быһарынан фольк. — сылгы өттүгүн аннынан кээмэйдээх, өттүгүн анныгар тиийэр. ☉ До основания таза лошади (мера глубины — напр., водоёма)
Саалыыр сылгым Саары быһарынан Саллырҕаччы кэһэн туоруур Саамал кымыс садырыыннаах Самаан сайын ийэкэбититтэн Саҥарсыаҕыҥ! Саха нар. ыр. II. Саары этэрбэс — саарыттан тигиллибит ууну иҥэрбэт (аһарбат) этэрбэс. ☉ Юфтевые чернёные водонепроницаемые торбаса
Маҥан былааттаах дьахтар миин хоргунунан саары этэрбэһи оҕунуохтуур. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. саҕры ‘кожа со спины животного’, тюрк. саҕра, саҕры, соору, сауру ‘круп лошади, кожа с крупа лошади’

I
аат., эргэр. Былыргы булт тэриллэрин: айаны, сохсону иитэргэ туттуллар үксүн сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс утаһын (ону кыыл таарыйда да, булт тэрилэ эстэр). ☉ Насторожка (тонкий шнур из конского волоса для настораживания старинных орудий охоты — самострела или пасти, при касании к-рого они срабатывают)
Аҕылыы-аҕылыы Айатын аччаччы тарта, Кыҥыы-кыҥыы Кылыытын кыбытта, Хаарынан хайда, Хардыытын сабынна. А. Софронов
[Сэмэн кырдьан] садырыыннаах чолбон ырбата саһылы-бэдэри кылыыны мииннэрэ охтороро ахсаабыт, халты хадьырыйан ааһар буолуталаабыт. Амма Аччыгыйа
Бэрэбинэлэр анныларыгар туора тардыллыбыт сигэ талахха эттэр хам кэлгиллэн тураллара. Ити сохсо кылыыта этэ. И. Федосеев
♦ Кылыы (кылыытын) кэтээ (кэтэс) — киһиэхэ өстүйэн, кини туох эмэ сыыһаны оҥорорун, алҕаһыырын, мөлтөөнахсаан биэрэрин кэтэһэ сырыт. ☉ Держать камень за пазухой, подсиживать кого-л., ждать момента, чтобы подставить кого-л., навредить кому-л.
Начаалынньык уонна кылаабынай инженер тыл тылбытыгар киирсибэккэ, атааннаһа, кылыыбытын кэтэһэ …… сылдьар буоллахпытына, хайдах кэлэктиип биир сомоҕо буолан, үлэ-хамнас тэрээһиннээх буолуой? В. Протодьяконов
Табаарыс Чокуурап, эн мин кылыыбын кэтии сылдьаргын билэбин. С. Ефремов
Биэрэ онтон ыла Кэтирииһи «биирдэ эмэ үчүгэй аҕайдык түбэһиннэрбит киһи баар ини» диэн кыһыйа-абара, кылыы кэтэһэ сырытта. НС ОК. Кылыыны үктээ — ким эмэ буруйдаары, түбэһиннэрээри кэтии сылдьарыгар түбэһэн биэр. ☉ Попасться на чей-л. крючок, в чью-л. западню. «Эмиэ сатамматах дууһабын! — кимиэхэ эрэ туһулаан эппиттии, доргуччу саҥаран бэйэтин сэмэлэннэ Ыларов. — Айа кылыытыгар үктээн иһэбин!» Р. Баҕатаайыскай
Оттон Тордуох уола Килимиэн, эдэр сааһыгар хаартыга умньаммыт эрэйдээх, Сэбиэт эристиин кылыытын үктүүрэ чахчы. П. Аввакумов
Тоҕо хобуоччулар кылыыларын үктээтэ. М. Лермонтов (тылб.). Кылыытын таарый — улаханнык долгут, өрүкүт, дууһатын уһугуннар. ☉ соотв. задеть (затронуть) за живое, наступить на (любимую) мозоль
Оо, ити дьон дууһаларын кылыытын таарыйбыт киһи баар ини. Оччоҕо, бука, утуйан олоруо суох этилэр. Г. Нынныров
Чараас кылыытын таарыйтаран дьиибэтик мөҕүл гына хамсаабыт сүрэхпэр аптаах сылаас ньүөлүйбүтэ. П. Аввакумов
Кини сүрэх-быар биир кылыытын таарыйдаҕына, атыттары эмиэ доргутары сатыыра. И. Тургенев (тылб.)
◊ Кылыылаах сохсо (паас) булт. — ойоҕос эркиннэрэ тоһоҕолору сиргэ кэккэлэччи саайталаан оҥоһуллубут сохсо (паас). ☉ Пасть (охотничья ловушка), у которой боковые стенки состоят из ряда колышков, вбитых в землю
Оттон кылыылаах сохсо оҥоһуутугар ордук аҕыйах мас наада буолар, бу маннык сохсо хаарга оччо типтэримтиэтэ суох. Булчуттарга к. Кылыы үтэр — 1) булт. кыыл суолун туораабакка эрэ айа кылыытын тардарга, кылыы үрдүгүн кэмнииргэ уонна айаны, булчут суолун көстүбэт гына хаарынан сабарга туттуллар күрдьэхтии быһыылаах тэрил (холо уонна кэнтик анньар диэн икки суолтан турар). ☉ Лопатообразное орудие, при помощи которого на определенной высоте натягивается насторожка самострела поперек тропы зверя (охотник не переходит тропу и этим же орудием заметает свои следы). Кылыы үтэринэн айатын көстүбэт гына көмөн кэбистэ; 2) ынах сүөһү илин, кэлин атахтарын саамай синньигэс иҥиирдэрэ. ☉ Самое тонкое сухожилие на передних и задних ногах скота
Кыл Күөмэй кыыс оҕус кылыы үтэрин саллан сиэри гыммыта, оһох буора этигэр сыстыбытын ыйыстан, харан, өлөн хаалла. Саха ост. I
II
аат., спорт. Аҥаар атаҕынан төһө кыалларынан ыраах ойон уон-уон икки туоска түһүү (сахалыы атах оонньуутун биир көрүҥэ). ☉ Прыжки в длину на одной ноге на десять–двенадцать меток (вид якутской национальной спортивной игры)
Ыстаҥа, кылыы, куобах билигин спортивнай күрэхтэһиилэр биир суол сүрүн көрүҥнэрэ буоллулар. ЧМА ЯНПИД
Ордук тэнийбитинэн атах оонньуулара буолаллар: кылыы, ыстаҥа, куобах, буур, быа көтүүтэ. ЧМА ЭТНББ
Кылыыга киһи бөҕө мустубут этэ. Улуус бастыҥ кылыыһыттара уон икки туоска түһэ сылдьаллара. «ХС»
◊ Кылыы туоһа спорт. — кылыы хас биирдии ойуутугар сөп түбэһиннэриллэн ууруллар бэлиэ (урут туос буолара). ☉ Метка для каждого прыжка спортсмена (раньше в качестве меток использовали куски бересты)
Сөрүүн буоларын кытта ыччаттар мустан оонньообутунан бардылар. Бастаан кылыы туоһа уурулунна. Болот Боотур
Кыһалҕата суох, сыл кэрдииһэ Кылыы туоһун курдук ааһар. Д. Апросимов
Былыр, үгэс курдук, биир алааска хас да сайылык баар буолар, оччоҕо кылыы туоһа хомуллубакка, оонньуу киэһэ аайы салҕанан барара үһү. ЧМА ЭТНББ