1. аат.
2. Ким, туох эрэ ис дьиҥэ, айылҕаттан бэриллибит, айыллыбыт туруга, быһыыта. ☉ Внутренняя сущность, естественное, прирожденное свойство кого-чего-л.
   Айылҕа сокуонун соппокко, Сир айылгытын алдьаппакка, Олор, охсус, үлэлээ, Тут, ай уонна көрүлээ. С. Данилов
   Этин-хаанын айылгыта Норуот киэнэ саманнык: Таптыыр кини үрүҥ күнү, Таптаабат борук түүнү. И. Гоголев
   Сэрии саҕаламмыта, атыннык эттэххэ, киһи өйүгэр-санаатыгар, киһи аймах айылгытыгар бүтүннүүтүгэр сүөргүлээх быһыы буолбута. Л. Толстой (тылб.)
3. Бары өттүнэн киһини астыннарар, үөрдэр үтүө быһыы. ☉ Доброе начало, доброе во всех отношениях дело
   Ымай маҕан Ытык киэлибэр Иэйэхсит ийэм Илбиһэ иҥнин, Айыыһыт Айылгыта ахталыйдын! П. Ойуунускай
   [Саҥа дьыл] Алгыс баһын салайдын, Айылгы төбөтүн арыйдын, Абырал баһын айхаллаан, Айдааран, ахтан иһиэҕиҥ. Саха нар. ыр. III
   Үөлээннээҕиэм, үөрэ көрүөх Кэнчээрибит аналын: Үөрэ көрүөх Алгыс алгыы, Айылгыны айарын, Аны халлаан киэҥ куйаарын Салайталыыр саталын. С. Данилов
4. даҕ. суолт. Бары өттүнэн үчүгэй, үтүө. ☉ Хороший, добрый (во всех отношениях)
   [Уолаттары] ийэлэрэ мөҕөн умайыктана көрсүбүттэрэ. Ол эрээри ийэлэр барахсаттар кыыһырбыт уохтара-кылыннара аастар эрэ, кинилэр саҕа айылгы дьоннор суохтар ини. И. Федосеев
   Айылҕа, эйигин айылгы бэйэҕин Түөскүттэн кууһаммын, ууруубун-сыллыыбын. Дьуон Дьаҥылы
   Манна балыктыырга даҕаны, бултуурга даҕаны айылгы дойду. С. Курилов (тылб.)
   ♦ Айылгы киһи — аламаҕай, ис киирбэх, үтүө майгылаах киһи. ☉ Обаятельный, очень доброго и спокойного нрава человек. Биһиги салайааччыбыт — айылгы киһи. Айылгыны тарт — көрүнары, аһы-үөлү тэрий. ☉ Организовать веселье, угощение, пир
   Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрөн, этин дэлби буһаран, айылгы бөҕөнү тардан куолуларынан Мас Өнүкүй ойууну кыырдарбыттар. Эрилик Эристиин

даҕ.
1. кэпс. Барытыгар тэһиттэҕэс, хомоҕой, сайаҕас өйдөөх. ☉ Понятливый, восприимчивый ко всему, открытый всему. [Кырасыабай кыыс] Үөрэхтээх, өйдөөх бэттэрин Үлүк-балык туотар Үгүс үрэллэҕэс өйдөөх, Саха омук саамай бэттэрин Саҥата суох ыытар Сайаҕас сайдам санаалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уйбаан бэйэтэ билэрин атын дьоҥҥо кэбэҕэстик тириэрдэр, билбэтигэр дөбөҥнүк үөрэнэр сайдам майгыннааҕа. М. Ефимов
«Луохтуур кыыс» үчүгэй ырыаһыт, үҥкүүһүт, сайаҕас, сайдам кыыс буолан биэрбитэ. Л. Попов
△ Киһи оннук сайаҕас өйүттэн тахсар. ☉ Характеризующий восприимчивость ума (напр., о речи)
Уонна үөрэ саныаҕа: Үксээбиттэр даҕаны Сахам тылын ыһыаҕар Сайдам тыллаах аймаҕа. С. Данилов
Атастарыам, оонньооҥ, ыллааҥ. Арай билиҥҥи кэмҥэ Сайдам, кэрэ айар талаан Сайдар аана тэлэлиннэ! М. Хара
2. поэт. Киһи санаатын көтөҕөркөҕүлүүр. ☉ Вселяющий надежду, вдохновляющий, окрыляющий (напр., о весеннем ветре)
Сааскы сайдам сүүрүктүү Санаабытын холбооммут, Саргыбытын үрдэтэр Саҥа олох тускулун Салайталыы-баһылыы Саҥарсыаҕыҥ, атастаар! Эллэй
Көрбөккүн дуо сааскы сайдам Тыаллар тыаҕа харсалларын, Оту-маһы кумалааннар, Тыаһыы-ууһуу сырсалларын? В. Миронов
3. поэт. Киэҥ-куоҥ, холку эйгэлээх. ☉ Просторный, свободный (напр., об обжитой местности)
Кии түптэ хойуу буруота, өрө унаарыйан тахсан, сайдам сайылыгы үрдүнэн киһи сүрэҕин-быарын ортотунан сайа охсор кэрэ үчүгэй сытынан саба халыйар. А. Бэрияк