сыһ. Куһаҕан тыын курдук, сиэхситтии. ☉ Наподобие злого духа, по-дьявольски
[Икки атахтаах] Бэйэтэ буоллаҕына элбэх диэн иирээннээх мэйиилэннэ, Үгүс үлүгэр үөдэннии өйдөннө, Салаҥкый баҕадьы сахтыы санааланна. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт. Сапсыырда булун, тугу эмэ сапсыыр оҥоһун. ☉ Обзавестись тем, чем можно обмахивать кого-что-л.
Саха урааҥхай санаатын Сах аймаҕа Сарбыйбыта буолуо диэн, [Сайыҥҥы халлаан] Салаҥкый баҕадьы Сааллар чаҕылҕан сапсыырданна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бороҥ дьүһүннээх кынат сапсыырдан. «ХС»

туохт.
1. Киһи буолан саныыр дьоҕурдаах, өйдөөх буол. ☉ Быть наделённым способностью мыслить, обладать мышлением
[Айыыһыт, иэйэхсит оҕону] Салгынтан санааланнын диэн Салгын куту Самсыы дьалбыйбыттар, Буортан тутулуктаннын диэн Буор куту Холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. Туох эмэ санааҕа киир эбэтэр хайдах эмэ майгылан. ☉ Приходить к какой-л. мысли; иметь какой-л. нрав, характер
[Киһи] Бэйэтэ буоллаҕына Элбэх диэн иирээннээх мэйиилэннэ, Үгүс үлүгэр үөдэннии өйдөннө, Салаҥкый баҕадьы Сахтыы санааланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Киис Бэргэн:] Айыы киһитэ амарах санааланан, Күр күүстэнэн төрөөбүтүн Күн күлүмнүү үөрэ, Сир сэргии истиэх тустаахтар. И. Гоголев
[Михаил:] Ньуукка Егор Егорович тылыгар киирбит, кини санаатын санааламмыт киһи. С. Ефремов
Онтон сылтаан кини …… сааһын тухары үтүө сүрэхтэммит, эйэҕэс иэйиилэммит, сайаҕас санааламмыт. И. Данилов
3. Тугу эмэ оҥоруоххун санаа, баҕар, оҥорорго сорун. ☉ Желать, хотеть, намереваться что-л. сделать
Субан сүөһүтүн үөрүн оҕонньор хайаан да эһэ тииһиттэн быыһыыр санааламмыта. Л. Попов
[Маня:] Мин ыҥырыы быһыытынан тыаҕа тахсар санааланным. С. Ефремов
Туох хара санааланан киирбиккитин этиҥ! Эллэй

туохт.
1. Уһунуттан быһан кылгат, уһунун кыччат. ☉ Укорачивать, подрезать что-л. Күрдьэх угун сарбый. Бэрэбинэни сарбый
□ Хаста, хаста лаппыйан, Хаста, хаста сарбыйан, Тиһэҕэр дьэ ыпсардым, Тиэтэйбэккэ тупсардым. Болот Боотур
Суумкатыттан харандаас уһуктуур быһаҕын ылан талаҕы төрдүнэн быста, …… уонна бэйэтиттэн арыый улахан гына төбөтүн сарбыйда. А. Фёдоров
2. Туох эмэ ахсаанын кээмэйин аччат, аҕыйат, көҕүрэт. ☉ Уменьшать, урезать, сокращать количество, размеры чего-л.. Көрүллүбүт үбү сарбый
□ [Эмээхсин:] Айыым таҥарам, …… сотору харайаҥҥын сынньат, айыыбын-харабын хаҥатыма, эрэйбин сарбый. Суорун Омоллоон
Сиэмэ көстүбэтинэн сылтанан ыһыыны сарбыйа сатыыр салайааччылар эмиэ көстүтэлиир буоллулар. П. Егоров
Өтөрдөөҕүтэ холкуостаахтар тус бэйэлэрин кэтэх хаһаайыстыбаларын сарбыйар үлэ бара сылдьыбыта. А. Николаев
3. көсп. Ким-туох эмэ тугунан эмэ үчүгэйгэ тиийэрин, үчүгэй буоларын харгыстаа, буомнаа, туохха эмэ кыаҕын быс. ☉ Подрезать крылья кому-л., лишать права, возможности проявить свои силы, способности. Киһи кэскилин сарбый
□ Ити өтөрүнэн быһаарыллара биллибэт дьиэ боппуруоһа төһөлөөх күүһү, дьоҕуру, сайдар кыаҕы сарбыйбыта буолуой? Н. Лугинов
Ийэтин, кэргэнин, убайдарын Кэтириис сүтэрэн кырыйда, Соргулаах эдэркээн саастарын Сэрии уот сыллара сарбыйда. И. Артамонов
«Бастакы суорумньу күндү уонна ытыктабыллаах буолар. Маны аккаастаатахпытына биһиги кыыспыт дьолун сарбыйабыт», — диэн Кирийээн быһаарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Киһини тугунан эмэ быстыыга тириэрт, киһи аатыттан аһар. ☉ Доводить кого-л. до полного краха, гибели
[Арыгы] Сарбыйыан сахтаҕына Сапыкаанка буолан саамыланар, Сабыллар күнүгэр Самасаалка буолан саататар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хатан ыстаал быһаҕы Дьэбин адьас алдьатар, Киһи бэрдин даҕаны Санаа-оноо сарбыйар. Айталын
♦ Кынатын сарбый көр кынат
Бу сыакаар Манчаары курдук улуу ороспуой буолууһу. Эрдэтинэ кынатын сарбыйдахха сатаныыһы. И. Гоголев. Арааһа, эр киһини Дьахтар айар быһыылаах… Баҕарыа — таҥара оҥостуо, Баҕарыа — кынатын сарбыйыа… Н. Харлампьева. Сааһын сарбый — тугунан эмэ киһи үйэтин кэбирэт, үйэтин кылгат (үксүгэр улахан эрэй, кыһалҕа туһунан). ☉ Укорачивать кому-л. жизнь (напр., о жизненных невзгодах, тяжёлом труде)
Мин билигин эндэппэккэ билэбин Хайдах олох хараҥа дьайыҥынан Киһи барахсан сааһын сарбыйарын. С. Данилов
Сааспын сэрии сарбыйбытын иһин Сардаҥалаах күн көрө турдаҕына, Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин. Санаатын сарбый — киһи өйүн-санаатын баттаа, мөлтөт, тууй. ☉ Подавлять дух, угнетать (напр., о горе, нужде)
Саха урааҥхай санаатын Сах аймаҕа Сарбыйбыта буолуо диэн, [сайын] Салаҥкый баҕадьы Сааллар чаҕылҕан сапсыырданна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини [куттал] эрэ сөрүөстэн Киэҥ санааны сарбыйар, Эрбэх саҕа эрэйтэн Өлүү суолун арыйар. С. Данилов
ср. др.-тюрк. йар ‘рассекать, расщеплять’