поэт., көр салаҥ
3
[Этиҥнээх ардах] Саха урааҥхай санаатын Сах аймаҕа сарбыйбыта буолуо диэн, Салаҥкый баҕадьы Сааллар чаҕылҕан сапсыырданна. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт., эргэр. Сүргүүрдээх буол. ☉ Иметь шаманский кнут (напр., хвост жеребца), который шаман (или шаманка) использует вместо бубна во время заклинания
[Бухатыыр] Ааһар былыты аттанан, Сааллар чаҕылҕан сапсыырданан, Сүллэр этиҥ сүргүөһүннэнэн, Буурҕа-холорук доҕордонон — Ала часкыйа маҥан халлаан Акылаатын алын кырыытын диэки Айаннаан түһэн бара турда. Күннүк Уурастыырап

I
аат.
1. фольк. Киһи абааһыга кубулуйбута, абааһы дьайдаммыта; абааһы кубулҕаттаммыт туох эмэ. ☉ Человек, в которого вселился бес, нечистая сила, оборотень, ставший абааһы
«[Айыы кыыһын] Сүр кутун сүүдүтэн, Өһөх кутун уйадытан, Ийэ кутун эрчитэн туран, Сараһыҥҥа киллэриҥ, Дьүөкэккэ холбооҥ, Абааһыга уһуйа охсуҥ эрэ Бэрт түргэнник — Уруу-тарыы хойутаата!» — диэтэ [Абааһы бухатыыра]. Ньургун Боотур
[Орто дойду] Саха киһи сааһын сарбыйааччы Сараһын аймаҕын Салытыан иннигэр Сааллар чаҕылҕан сапсыырдаммыт эбит. Саха нар. ыр. I
Сараһын тириитэ сарапааннаах, Сото уҥуоҕа симэхтээх, Сыҥаах уҥуоҕа туһахталаах, …… Кыыс Кыскыйдаан дуодас гына түстэ. П. Ойуунускай
[Дьырылыатта Дьырыбына кыыс бухатыыр] Сараһын кыыһын сарылаппытынан Хара лааҕай баттаҕыттан Харса суох батары харбаат, …… Сэттэ бэчээтинэй сири Сиҥнэри быраҕан түһэрдэ. П. Ядрихинскай
2. үөхс. Үөдэн, абааһы тыына. ☉ Мошенник, паршивец
[Уолака бэйэтигэр тиийиммит Сатараалы көрөн:] Пахыый, сараһын баара, бэйэтин кыанан баран сытар буолбат дуо! Суорун Омоллоон
Чолоҕордор оһох айаҕын аһаҕас бырахпыттар. Бу туох сараһыттарый! П. Аввакумов
Бу сараһын уола эмиэ утуйан оҥтордо! «ХС»
♦ Сараһын сирэй үөхс. — саатар сирэйэ суох түөкүн, дьиккэр. ☉ Бесстыжая рожа, нахал, наглец (букв. чёртова рожа)
[Нүһэр Дархан:] Миигин умса ууран бараҥҥын, Мин оннубар муҥур баһылык буолаары Кубулунаҕын буолбаат, сараһын сирэй! И. Гоголев
Ити майгыгыттан Эйигиттэн атын Саатыаҥ этэ, Сараһын сирэй!!! Күн Дьирибинэ
русск. сарацин
II
даҕ. Чараас, ньалака (хол., былыты этэргэ). ☉ Тонкий и шелковистый (напр., об облаке)
Кырдьыга, кыракый сараһын былыт урут да баарын бэйэлэрэ өйдөөн көрбөт курдук сырыттахтара буолуо. Н. Кондаков
ср. чув. сара ‘голый, нагой’, тат. яр ‘обдирать, лущить’

туохт.
1. Уһунуттан быһан кылгат, уһунун кыччат. ☉ Укорачивать, подрезать что-л. Күрдьэх угун сарбый. Бэрэбинэни сарбый
□ Хаста, хаста лаппыйан, Хаста, хаста сарбыйан, Тиһэҕэр дьэ ыпсардым, Тиэтэйбэккэ тупсардым. Болот Боотур
Суумкатыттан харандаас уһуктуур быһаҕын ылан талаҕы төрдүнэн быста, …… уонна бэйэтиттэн арыый улахан гына төбөтүн сарбыйда. А. Фёдоров
2. Туох эмэ ахсаанын кээмэйин аччат, аҕыйат, көҕүрэт. ☉ Уменьшать, урезать, сокращать количество, размеры чего-л.. Көрүллүбүт үбү сарбый
□ [Эмээхсин:] Айыым таҥарам, …… сотору харайаҥҥын сынньат, айыыбын-харабын хаҥатыма, эрэйбин сарбый. Суорун Омоллоон
Сиэмэ көстүбэтинэн сылтанан ыһыыны сарбыйа сатыыр салайааччылар эмиэ көстүтэлиир буоллулар. П. Егоров
Өтөрдөөҕүтэ холкуостаахтар тус бэйэлэрин кэтэх хаһаайыстыбаларын сарбыйар үлэ бара сылдьыбыта. А. Николаев
3. көсп. Ким-туох эмэ тугунан эмэ үчүгэйгэ тиийэрин, үчүгэй буоларын харгыстаа, буомнаа, туохха эмэ кыаҕын быс. ☉ Подрезать крылья кому-л., лишать права, возможности проявить свои силы, способности. Киһи кэскилин сарбый
□ Ити өтөрүнэн быһаарыллара биллибэт дьиэ боппуруоһа төһөлөөх күүһү, дьоҕуру, сайдар кыаҕы сарбыйбыта буолуой? Н. Лугинов
Ийэтин, кэргэнин, убайдарын Кэтириис сүтэрэн кырыйда, Соргулаах эдэркээн саастарын Сэрии уот сыллара сарбыйда. И. Артамонов
«Бастакы суорумньу күндү уонна ытыктабыллаах буолар. Маны аккаастаатахпытына биһиги кыыспыт дьолун сарбыйабыт», — диэн Кирийээн быһаарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Киһини тугунан эмэ быстыыга тириэрт, киһи аатыттан аһар. ☉ Доводить кого-л. до полного краха, гибели
[Арыгы] Сарбыйыан сахтаҕына Сапыкаанка буолан саамыланар, Сабыллар күнүгэр Самасаалка буолан саататар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хатан ыстаал быһаҕы Дьэбин адьас алдьатар, Киһи бэрдин даҕаны Санаа-оноо сарбыйар. Айталын
♦ Кынатын сарбый көр кынат
Бу сыакаар Манчаары курдук улуу ороспуой буолууһу. Эрдэтинэ кынатын сарбыйдахха сатаныыһы. И. Гоголев. Арааһа, эр киһини Дьахтар айар быһыылаах… Баҕарыа — таҥара оҥостуо, Баҕарыа — кынатын сарбыйыа… Н. Харлампьева. Сааһын сарбый — тугунан эмэ киһи үйэтин кэбирэт, үйэтин кылгат (үксүгэр улахан эрэй, кыһалҕа туһунан). ☉ Укорачивать кому-л. жизнь (напр., о жизненных невзгодах, тяжёлом труде)
Мин билигин эндэппэккэ билэбин Хайдах олох хараҥа дьайыҥынан Киһи барахсан сааһын сарбыйарын. С. Данилов
Сааспын сэрии сарбыйбытын иһин Сардаҥалаах күн көрө турдаҕына, Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин. Санаатын сарбый — киһи өйүн-санаатын баттаа, мөлтөт, тууй. ☉ Подавлять дух, угнетать (напр., о горе, нужде)
Саха урааҥхай санаатын Сах аймаҕа Сарбыйбыта буолуо диэн, [сайын] Салаҥкый баҕадьы Сааллар чаҕылҕан сапсыырданна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини [куттал] эрэ сөрүөстэн Киэҥ санааны сарбыйар, Эрбэх саҕа эрэйтэн Өлүү суолун арыйар. С. Данилов
ср. др.-тюрк. йар ‘рассекать, расщеплять’