дьүһ. туохт., кэпс. Олус бытааннык, көһүүннүк түөһүллэн хаамп (олус суон, үскэл, нэс киһи туһунан). ☉ Еле, тяжело передвигаться (об очень грузном, полном человеке)
Аргыый аҕайдык аадастан таҕыста Абааһы ааттааҕа Ап-Салбаныкы. И. Эртюков
Кырдьаҕас аһылыкка Аргыый аадастан кэллэ. «Чолбон»

сыһ. Түргэнник, суһаллык, ыксаллаахтык. ☉ Очень быстро, поспешно, торопливо
Хабырыыс тиэтэллик ити сэрэхтээх киһиттэн тэскилии хаамта. И. Гоголев
Ити кэмҥэ Салбаныкы Сүөдэр баттаҕа намылыйан, хараҕын өрө көрбүтүнэн тиэтэллик хааман истэ. М. Доҕордуурап

дьүһ. туохт. Чыначчы туттан эмискэ көстө түс (үрдүк уҥуохтаах киһи туһунан). ☉ Возникнуть, появиться внезапно, держась неестественно прямо (о высоком человеке)
Салбаныкы Сүөдэр дьиэ диэки сүүрэн сүөдэгэлдьийдэ. Эмискэ иһирдьэ дьиэрбэс гына түстэ. М. Доҕордуурап
Абааһы бухатыыра илэ бэйэтинэн дьиэрбэс гына түһэр. КНЗ КАӨ

биирдэм тыас туохт. Бэйэ-бэйэҕэр кыратык охсуллан хатаннык тыаһаа (хол., тимири, тааһы этэргэ). ☉ Ударяясь друг о друга, издавать лёгкий звучный стук, щёлканье (напр., о металлических предметах, к а мнях)
Салбаныкы саалааҕын онно эрэ өйдөөбүттүү сомуо гун туруоран «лычыр» гыннарда уонна ыт диэки утары тутта. Р. Кулаковскай

1. тоҥхой диэнтэн көстө түһүү. Сиргэ түспүт бэргэһэбин тоҥхос гынан ыла оҕустум
2. Дорооболоһон, бырастыылаһан, сөбүлэһэн төбөҕүн (арыт бүтүн бэйэҕинэн) нөрүс гыннар; сүгүрүйэн ыл. ☉ Кивнуть головой (наклониться) в знак приветствия, прощения, согласия; поклониться
   [Павел Павловиһы] Чымаадап ааҥҥа диэри атааран, тоҥхос гынан баран, кэбиниэтигэр киирэр. Суорун Омоллоон
   Салбаныкы Сүөдэр кинээс диэки хайыһан баран, сүгүрүйэн тоҥхос гынна. М. Доҕордуурап
   Тайҕа уола сөбүлэспитин биллэрэн, тоҥхос гыммыт. Саха сэһ. 1977

сыһ. Бэрээдэгэ, тэҥэ суох өрө, туруору, арбаччы (көстүүлээх). ☉ Стоймя, торчком (неровно расположиться)
Кытай Бахсылааны уус Аҕыс анньыыны Адаарыччы аспыт курдук Дьэбин күөх тиҥсири хара тиистэрэ Дьэбидийэн атыгыр гына түстүлэр. П. Ойуунускай
Балачча тэйиччинэн Салбаныкы Сүөдэр диэн оҕонньор, тууну адаарыччы сүгэн, ааһан иһэр эбит. М. Доҕордуурап
Аттары холбонон иһэр икки булчут ыт, эһэ суолун сытырҕалаат, арҕастарын түүтүн адаарыччы туруоран, ыйылаһыы бөҕө буола түстүлэр. В. Протодьяконов
△ Тэҥэ суох бөдөҥ буочарынан (суруй). ☉ Крупными буквами, неровно (писать)
Биир сарсыарда оҕонньор сиэнигэр кумааҕы туттарда — ойуулаах мыыла суутун кэтэҕэр адаарыччы суруйбут. Н. Габышев
Ааныс суруга эбит. Бэрт улахан буукубаларынан адаарыччы тардан испит. А. Сыромятникова
Надежда Алексеевна — ахсаан анныгар түөрт сыананы адаарыччы суруйан кэбистэ. Софр. Данилов

1. Туохтан эмэ быыһанар, тэскилиир кыахта биэр. ☉ Дать возможность убежать, уйти
   Дьонунан илдьи булкуйан, Дьон төрдүн-ууһун бутуйан, Кулаактары кистээн куоттарарга, Холкуоска хорҕотон хааллартыырга. С. Васильев
2. Баар кыаҕы сатаан туһаммакка сүтэр. ☉ Упускать, пропускать момент, возможность
   [Өрүүнэ:] Малааһыны куоттарбытыҥ бэйэҥ буруйуҥ. А. Софронов
   Кини [Салбаныкы Сүөдэр] бурдугун быспакка куоттаран эрэр. М. Доҕордуурап
3. Кими, тугу эмэ туохтан эмэ быыһаа, харыстаа, күрэт. ☉ Спасать, охранять, оберегать кого-что-л. от кого-чего-л.
   Өлөртөн куоттар. Этэр уус тыл ырааһын Киртэн-куортан куоттара Поэт харыстыы турдум. Күннүк Уурастыырап

1. даҕ., фольк. Сатыы сылдьар, элбэхтик хааман-сиимэн тахсар идэлээх (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Пеший (обычно об энергичной женщине)
   Сайып куоҕай, Маҥан, сараһын сирэй, Сарыы таҥалай, Салбаныкы дуксуй, Сарапааннаах сатыылай, …… Уот Кутаалай, Оҕуруолаах чохчой Удаҕан кыыһа обургу. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт., үөхс. Үөдэн, сатана. ☉ Чёрт, сатана
   [Маарыйа удаҕан Сахсаанай ойууну саҕатыттан харбаан туран:] Бу сатыылай уола, букатын түөһэйбиккин. Бэйэҥ бэйэҕинэн Эбэҕин [күөлү] көһөттөрөөрү кэлбит сырайгыа-ан. Болот Боотур
   Мин эмиэ санааргыы олоробун, Сааһырбыт сатыылай быһыытынан; Ханналарый мин оҕолорум, Киэн туттар кэрэ оҥоһуктарым Уонна мин дьоллообут дьоннорум?! С. Данилов

дьүһ. туохт., сөбүлээб. Үөрэн дуу, тугу эмэ сүөлүргээн дуу саҥа таһаарбакка эрэ уостаргын күлэрдии ымаччы тутун, кыратык күлбүтэ буол. ☉ Улыбаться, усмехаться, расплываться в улыбке
Салбаныкы Сүөдэр, кинээскэ үчүгэй буола сатаан, ымайбыта буолар. М. Доҕордуурап
«Ээ, бу киһи атын эмиэ мииммит», — диэн кыра бандьыыт ымайда. Н. Заболоцкай
Били баҕайы ойоҕум диэки көрөн ымайда. Н. Павлов
ср. кирг. жымый, ног. йылмай ‘улыбаться пренебрежительно’, халх. умээ ‘стягиваться, собираться (о рте)’, др.- тюрк. Умай ‘имя богини’, хак. ымай ‘богиня-покровительница новорождённых и маленьких детей’, кирг. умай ‘мифическое женское существо, охраняющее младенцев’

1. ааттаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Биһиги дэриэбинэ дьоно бэйэлэрин «дьаамнарбыт» диэн ааттаналлар. Н. Габышев
   Артыаллар, ТСОЗ-тар дэсиһэннэр, Тус-туспа бөлөхтөһөннөр, Харыйалаах ыаллара наардаһан, «Үүнүү» диэн ааттаннылар. С. Васильев
   Төннөллөрүгэр Солуураптар инилэрэ, уҥуоҕунан кыра буолан «Кыра Уйбаан» диэн ааттаммыт киһи, илдьиркэй болтуотун устан Микиитэҕэ уларыста. Амма Аччыгыйа
   «Ол киһи үүммүт» диэн буоллаҕына, ол киһи билиитэ, сайдыыта, өйө-санаата кэҥээн иһэрин ааттанар. Суорун Омоллоон
   Кини Салбаныкы Сүөдэр диэн албынын, иҥсэлээҕин иһин ааттаммыта. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Дьоҥҥо тугунан эрэ билин; ханнык эрэ сурахтаах буол, өйдөбүлү биэр (онно суох эбэтэр дьиҥнээх). ☉ Считаться, слыть кем-л., каким-л.
   Бүгүн Чүөчээски сүппүт ааттаммыта, туора дьон истиитигэр, иккис күнэ буолла. Суорун Омоллоон
   Манна хоту дойдуга сылга биир киһи сырыттаҕына, ол аата элбэх сырыылаах сир диэн ааттанара. Н. Якутскай
   △ Ханнык эрэ ахсааҥҥа, суолтаҕа сырыт, киминэн-тугунан эрэ ааҕылын. ☉ Считаться кем-л.; находиться на каком-л. счету
   Институт куоталаһыы кыайыылааҕынан ааттаммыт! Н. Лугинов
   Дьиҥнээх бассабыыгынан ааҕымматым буоллар, бассабыыгынан ааттаныа суох этим. М. Доҕордуурап
   Аҕабытын кулаак оҥордулар. Ол эн син биир кулаак уола ааттаныаҥ. Эйиэхэ эрэл суох буолуоҕа. Н. Якутскай
   ♦ Үрдүк (үтүө) ааттаммыт — үрдүк чиэһи, бочуоту, ытыктабылы ылбыт. ☉ Удостоился почести, стал славным, знаменитым
   Үрдүк ааттанан, үтүө сурахтанан, өрөгөйө үрдээн, хараҕа уоттанан, үс өргөстөөҕүнэн өрүтэ көрбөхтөөн: «Бука барыгытыгар — махтал!»— диэн тыл эппитэ үһү. П. Ойуунускай
   Миигин да өлөрөн Ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа... Өссө тыыныҥ ыарыа, Күлүгүҥ хараарыаҕа. Ньургун Боотур
   ◊ Албан ааттан үрд. — сөҕүмэр киэҥник, дарбааннаахтык сураҕыр, киэҥник билин. ☉ Заслужить громкую славу, широкую известность
   Фашистар самныбыт былаахтара Сиринэн сыһыллан аастылар. Биһи знамябыт албан ааттанан Үөһэнэн тэлимнээн бардылар. И. Чаҕылҕан
   Ааттаах албан ааттанаар, Улуу дьоллоох сурахтанаар. Нор. ырыаһ.