I
аат., эргэр. Баай киһи өллөҕүнэ, кини аймахтарыгар уонна үлэһиттэргэ уҥуоҕун алдьаппакка, мүһэмүһэ түҥэтэргэ анаан өлөрүллэр сүөһү. ☉ Скотина, специально забиваемая для раздачи мяса родственникам и работникам богатого покойника (тушу разделывали на цельные части по суставам, не перерубая костей).
◊ Садаҕа быһыы эргэр. — сахаҕа былыр баай киһи көмүллэригэр тоҕуска тиийэ сүөһүнү өлөрөн, мүһэ-мүһэ бысталаан, онно баар дьоҥҥо түҥэтэн биэрии. ☉ Старинный якутский обычай: при погребении богатого покойника мясо специально по этому случаю забитой скотины цельными частями раздают всем присутствующим (забивали до девяти голов скота и туши разделывали только по суставам, не перерубая костей, что связано с культом умирающего и воскресающего зверя)
Аны садаҕа быһыыта саҕаламмыта: улахан төрүт-уус киһи буолан тоҕус сылгыны үөстээн өлөрбүттэрэ. Далан
Баай киһи өллөҕүнэ хоолдьуга аттаах, садаҕа быһыылаах, кут араартарыылаах. БСИ ЛНКИСО-1938
ср. тюрк. садака, садага ‘жертва; милостыня, пожертвование; поминки; религиозный обряд жертвоприношения’
II
даҕ., фольк. Уһун, кэтит салбахтардаах, күтүр улахан салбах-салбах буолан көстөр быһыылаах (хол., мифкэ кэпсэнэр үс бастаах, икки салаалаах сүдү улахан кутуруктаах моҕой кыылы этэргэ). ☉ Огромный, со многими мощными разветвлениями (напр., о мифическом трёхглавом змее с огромным раздвоенным хвостом). Үс хос бастаах, икки салаа кутуруктаах садаҕа уот моҕой
□ Ылдьаа боруруок оҕонньор, Ыга түллэ кыыһыран, Уот садаҕа саабылатынан Уулаах хара былыттары, Илдьи-тэлэ сынньан, Илин кыйдаан кэбистэ дуу? С. Васильев
[Оҕо хотой кыыл] санаабыт сирин хоту салбар баһа салалынна, садаҕа кутуруга тимиэрийдэ. Эрилик Эристиин

I
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт. Күн уотуттан киһи итииргиир гына сыралый, суоһур (салгын, халлаан туһунан). ☉ Становиться знойным, жарким (о воздухе, небе)
Халлаан куйаарбыт. — Сарсыарда, сарсыарда Күн ойдо, куйаарда. С. Данилов
Онтон күн куйаарбытын кэпсэттилэр, сөтүөлүүр сири ыйыттылар. Н. Заболоцкай
II
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт. Мээнэ, тохтоло суох айдаар, саҥар. ☉ Шуметь, болтать без умолку
Кини сотору-сотору эрин мөҥөн куйаарбытынан барара. М. Доҕордуурап
△ Уһуннук саҥа таһаар, тыаһаа. ☉ Залиться (напр., песней); издавать долгий непрерывный шум, звук (разными голосами)
Чөкчөҥө, үгүрүө, араас көтөр-сүүрэр саҥата холбоһон, тула барыта дьэргэйэ, куйаара олорор. Н. Заболоцкай
Субу-субу ыллаан куйаарар. М. Доҕордуурап
♦ Кураанаҕы куйаар — хаалар тылы тыллас. ☉ Болтать, говорить впустую, молоть вздор
Кураанаҕы куйаара олоробун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уларыта тутабыт диэн кураанаҕынан куйааран, айдааран ахан биэрдибит. «Чолбон»
III
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт., кэпс.
1. Түргэнник элэстэнэн бар, көт. ☉ Устремляться, уноситься (вперед)
Харачаев, хараҕын кырыытынан ат суол устун куйааран эрэрин көрдө. Эрилик Эристиин
Ыттарбыт таспытынан сыр гынан, иннибит диэки куйаара турдулар. Я. Семенов. Көмүс чыычаах күөрэгэй Көтөн тахсан куйаарар. УуУЛ
2. түөлбэ. Туох да сыала суох сырыт; бар, сүт. ☉ Бродить бесцельно; пропадать, исчезать. Куйааран хаалыма, дьиэҕэр олор
IV
(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’)
1. аат. Туох эмэ бүппэккэ, муҥурдаммакка бара турара; уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥэ, киэлитэ. ☉ Бескрайняя даль, необъятный простор; неограниченное пространство
Баараҕай баалынан баргыйбыт улуу муора киэҥ куйаара дьалкылдьыйан көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Халлаан куйаарыттан биһиги үрдүбүтүгэр киһи хараҕар көстүбэт араас сардаҥалар таммалыы тураллар. В. Яковлев
Геологтар Илин Сибиир уонна Саха сирин киэҥ куйаардарын бэрт үгүс сыл иҥэн-тоҥон туран чинчийдилэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт.
1. Иитэ-саҕата биллибэт, улаҕата көстүбэт, киэҥ. ☉ Бескрайний, безграничный, просторный, обширный
Ар-дьаалы! Аат-татай! Бу уһун дураар хочолоох, киэҥ дьалхаан сыһыылаах, уһун куйаар толоонноох дойду эбит, оҕолоор! Ньургун Боотур
Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт, куйаар хонуулары тэниччи тиэрдибит. Амма Аччыгыйа
2. поэт. Уһун. ☉ Длинный, бесконечный
Тойон эһэм, салбар баскын салайабын, куйаар кутуруккун хомуйабын. ПЭК ОНЛЯ II
Лаппаҕаркаан самыылаах, Оҥочо куйаар кутуруктаах, …… Дьөһөгөйтөн төлкөлөөх Соноҕостой барахсан! Саха нар. ыр. II
[Күкүр Уус:] Мин баайым-дьолум — уон уһун куйаар олоҥхо. Суорун Омоллоон
◊ Баһа байҕал (байҕалга), кутуруга куйаар (куйаарга) көр бас II
Барбыппыт, дьэ, ырыа ындыыланан, Иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ, онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара байҕалга, кутуруктара куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС». Кумах куйаар — үүнээйитэ суох эбэтэр хобдох үүнээйилээх кумаҕынан бүрүллүбүт куйаар дойду. ☉ Пустыня
Кумах куйаары Курдурҕаччы кэстэрэн, Тэбиэннээхтэр айанныыллар. Л. Попов
Манна Гоби кумах куйаарыттан көстөр баараҕай улахан ящердар уҥуохтара ууруллубуттар. И. Федосеев
Кумах куйаардарга кэрбээччилэр уонна сыыллааччылар ордук элбэхтэр. СПН СЧГ. Кураайы куйаар — сэдэх үүнээйилээх, сиигэ суох, кураан киэҥ дойду. ☉ Полупустыня
Үгүс дэхси сирдэри киһи өссө туһана илик, холобур, туундаралары, кураайытыҥы уонна кураайы куйаардары. МНА ФГ
Хотугу Африкаҕа …… сир шарын бүтүннүүтүн да саамай куйаас уонна кураан уобалаһа — Сахара кураайы куйаара баар. КВА МГ
Уу тиийбэт үрдүк сирдэригэр туох да үүммэт кураайы куйаардара сыталлара. КФП БАаДИ. Муус куйаар — киэҥ сиринэн тайаан сытар муус дойду. ☉ Ледовая пустыня
Ити муус куйаарга [Антарктидаҕа] сорох ардыгар аҕыс уон кыраадыстан ордук тымныы түһэр! ЮГ КХЭДьС
Хаар, муус куйаар устун айан да айан. «ХС». Хонуу куйаар — тыата суох, үксүгэр от үүнээйилээх киэҥник тайаан сытар дэхси сир. ☉ Степь
Кубань хонуу куйаара былыр-былыргыттан элбэх эрэйи, үгүс кыргыһыыны көрбүт сир. П. Филиппов
Москва курдук үтүөкэн куораттан …… тымныы Сибииргэ, хонуу куйаар Казахстаҥҥа, Алтайга, Уралга сүүһүнэн тыһыынча эдэр ыччаттар бараллар. С. Ефремов
Кураанах хонуу куйаарга суугунуур олордуу тыабыт. Баал Хабырыыс
ср. каз. хый ‘даль, отдаленность’