көр садаҕа II
Аҕыс салаа кутуруктаах сатаҕа моҕой. «ХС»

даҕ. Дьэбин курдук, дьэбинниҥи өҥнөөх. ☉ Ржавый; цвета ржавчины
Дьэбидик араҕас атыырдар Дьэбиннээх тиистэринэн Тиниктэһэ туралларын курдук Тимир дьиэһин хайалар Тиэрэ ханарыһан [тахсыбыттар]. П. Ойуунускай
Уот садаҕа моҕой Тиэрэ-ханары таҥнары даҕыыр Тимир дьэбидик тиистэрэ Көҕөрүс гынан Көстөн аастылар. П. Ойуунускай

одуулаа 1 диэнтэн бэй., атын
туһ. Уһукта биэрэн Одууланан көрбүттэрэ Сүрэхийдэрэ өрүкүйбүт, Сүһүөхүйдэрэ долгуйбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күнүс тулабын көрүннүм, Оргууй тулабын одууланным. П. Тобуруокап
Орто дойду Оройо аһаҕас буолан Умнуллубат садаҕа уотунан Одуулана турдун! С. Васильев

туохт., сөбүлээб. Тугу эмэ салыбырыыр киэргэл гынан иилин. ☉ Нацепить на себя какую-л. висюльку в виде украшения
[Удаҕан] Байааттар балык этигэр Манчаары кыаһааттарын баайыммыт, Сааллар самыытын хараҕар Садаҕа кыаһааттарын салбырҕаламмыт. Күннүк Уурастыырап

көр садаҕа II
[Манчаары] Адаҕа тимиртэн, Сатара кымньыыттан Таҥнары көрбөтөх, Кылырдыыр чыыннардаах Кырыктаах тойонтон Толлору билбэтэх Уот чолбон даҕаны Харахтаах дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
[Аал Луук Мас:] Сарадах чаҕылҕаннар Сатара моҕой буолан Түллэҥнии-түллэҥнии Төрөл салаабар эриллэллэрэ. И. Гоголев

тыаһы үт. т. Сабыылаах иһиккэ кутуллубут убаҕас дьалкыйарын эбэтэр улаханнык омурдан ыйыстыы тыаһа. ☉ Звук, раздающийся при плескании воды в закрытом сосуде или при глотании жидкости
Садаҕа моҕой Айаҕар уган аппас гынна, Мэнэгэйдээх бэлэһэ Мэҥис гынна, куолайын тыаһа куллур гынна. П. Ойуунускай

сытырҕалаа диэнтэн бэй
туһ. Уот Уһутаакы оронун таһынан Уот Садаҕа Моҕой быһаҕаһа былтас гынан, ону-маны сытырҕаланан, уотунан өрө уһууран баран сүтэн хаалар. П. Ойуунускай
Арыт ийэ кыыл төрөөһүнэ этэҥҥэ ааспат, дьиэтиттэн килиэккэҕэ субу-субу сүүрэн тахсан, ыарыыланарын аһара сатыыр, кутуругун сытырҕаланар. АВЛ ГСФ
Ыттара тугу эрэ билэн чөрбөлдьүһэ, сытырҕалана түстүлэр. «ХС»

даҕ., фольк.
1. Инники саллайан тахсыбыт, улахан (хол., көтөр кынаттаах баһын туһунан). ☉ Выступающий вперёд, крупных размеров (напр., о голове мифических птиц)
[Оҕо хотой кыыл] санаабыт сирин хоту салбар баһа салалынна, садаҕа кутуруга тимиэрийдэ. Эрилик Эристиин
Тойон эһэм, салбар баскын салайабын, куйаар кутуруккун хомуйабын. ПЭК ОНЛЯ II
△ Сүүнэ улахан. ☉ Необыкновенно большой (напр., о богатырском кнуте)
[Бухатыыр] Аҕыс салаалаах, Салбырҕастаах сарыы быалаах Салбар көмүс кымньыытынан Күөс эти Көҥү далайда, Хаарбах эти Хайа сырбатта, Солуур эти Тоҕо оҕуста. Күннүк Уурастыырап
2. Олохтоох, дьоһуннаах, улахан (хол., санаа). ☉ Первостепенной важности, имеющий исключительное значение (напр., о намерении)
[Ньургустай Кулун Куллустуурга:] Доҕоруккам оҕото-о! Уордайыма даа, киһи буолар кэрэмэс кэскилбитин тэриниэх даа, саха буолар салбар салааһыммытын сананыах даа. ПЭК ОНЛЯ V

I
аат.
1.
аабы диэн курдук. Күөрэ-лаҥкы түспүт сис тыа тараҕай оройуттан сэппэрээк талахтаах аабылаан үрүйэ орҕочуйан киирэр. Амма Аччыгыйа
Тулата бүтүннүү хатыҥ аабылаан, ыттарын саҥата субу маргыйар, от-мас барчаланан отой туох да көстүбэт. В. Яковлев
[Дьампа үрэҕэ] Аҕыс уон аҕыс Аабылаан айаанынан аартыктанан, Анаан-минээн аат ааттаан Аарыгыран киирэр эбит. П. Ядрихинскай
2. Маардаах, дүөдэлээх, дулҕа сиэлэ отунан, сэппэрээгинэн саба үүммүт хотоол сир. ☉ Болотистое пологое место, заросшее кустарником, ложбина
Сис түбэтигэр Дьэбэрэлээх диэн аабылаан хоту булуҥар баар Токуукай Баанньа олоҕор тиийиэхтээх. Болот Боотур. Тэҥн аабы
3. Киһи кыайан хаампат сылбахтаах, сыҥнаах симилэх ойуур. ☉ Непроходимая чащоба, валежник
Ыт мунна баппат ыккыйдарын, Атахтаах хаампатах аабылааннарын Барытын туораатыбыт. С. Зверев
Тайҕа тыатыгар, Аабылаан сиһигэр Адьырҕа эһэтэ алыстаабыт. Нор. ырыаһ. Хараҥа аабылаан сиһик ойууру кытыытынан сэтиэнэхтээх үрүйэ баһыгар киирэн иһэн Бурхалей халдьаайы быарыттан таҥнары өкөччү үүммүт суон тиит анныгар оҥойор иини көрөн, чугус гына түһэн, одуулаан турда. Эрилик Эристиин
♦ Алааһы бараан, аабылааҥҥа тиийдэ фольк. — дойду сир баранна, үрэх баһа саҕаланна (айыы бухатыырын айана муҥура суох ырааҕын, эрэйдээҕин этэр олоҥхо көһөр олуга). ☉ Кончилась равнинная аласная земля (исконное место обитания якутов-скотоводов), началась дикая глухомань (фольк. формула, говорящая о необычайной дальности, трудности и опасности пути богатыря, защитника племени айыы)
[Үрүҥ Уолан] Алааһын бараан, Аабылааныгар тиийдэ. Ньургун Боотур
Алааһы бараан Аабылааҥҥа тиийдэ, Толоону бараан Туундараҕа киирдэ. П. Ойуунускай
II
аат., кэпс. Айдаанкуйдаан, содуом. ☉ Шум-гам, гвалт, содом
Ахса-аана биллибэт Алдьархай аабылаана Манна баар буолла. П. Ойуунускай
Алдьархай аабылаана буолбут Адаарыҥнас аҕыс атахтаах Уолусханнаах уот садаҕа моҕойум! П. Ойуунускай

I
аат. Сыыллар харамай, эриэн үөн (уж, п и т о н у о. д. а.). ☉ Ползучий гад, змея
Моҕой мохсоҕолтон куттанан мөлбөрүс гынан түллэҥнии түстэ. П. Ойуунускай
Саамай кыра моҕой — мепун — сүүрбэ биэс-отут сэнтимиэтир усталаах — Закавказьеҕа баар, кымырдаҕаһынан, онтон да атын кыра үөннэринэн аһылыктанар. ДьДьДь
Моҕойдортон ордук уж уонна гадюка биллэллэр. ШВФ З
♦ Күөх моҕой калька. — итирдэр утах, арыгы. ☉ Зелёный змий (алкоголь)
Чыычаахап күөх моҕойдуун куустуспутунан ыллаан-туойан эмиэ арыгы атыылыыр маҕаһыыҥҥа тиийдилэр. ДьИэБ
Салайааччылар бэйэлэринэн ити рикситтэргэ, күлүгээннэргэ дурдахахха буола сатааһыннара «күөх моҕойу» сөбүлээччилэр көҥүл көччүйэллэригэр тириэрдибит. «Кыым»
◊ Моҕой кыыл — фольклорга, олоҥхоҕо кэпсэнэр моҕой төбөтө төбөлөөх күтүр улахан харамай. ☉ В мифологии, фольклоре: огромное чудовище с туловищем змеи
Тоҥ Дуурай обургу өрөҕөтүн анныттан аҕыс атахтаммыт, Уот садаҕа моҕой кыылы Умса баттаан миинэн киирэр. П. Ойуунускай. Дохсун баал күөлтэн сэттэ бастаах моҕой кыылы кытыыга бырахпытын уот кыһыл атыыр сылгы быһа тэбэн эрэр. И. Ф едосеев
ср. др.-тюрк. маҕа, бур., монг. могой ‘змея’
II
хотуур моҕойо — хотуурга саамай төбөтө, оту хайытан киирэр сытыыламмыт сирэ. ☉ Загнутый острый конец косы.